Archetypes : First print of Mankind in Changsamran
ธนา เวทย์วิมานรักษา
นวนิยายเรื่องช่างสำราญเป็นเรื่องราวที่เกิดขึ้นในสังคมที่น่าจะเรียกได้ว่าเป็นสังคมเมือง ในที่นี้มิได้หมายถึงสถานที่ หากหมายถึงการใช้ชีวิต วิถีชีวิตของผู้ที่อาศัยในชุมชนห้องแถวคุณแม่ทองจันทร์ ระดับชนชั้นหรือสังคมของชุมชนนี้หากวัดจากการเงินก็คงจัดอยู่ระดับล่างของสังคมซึ่งขาดแคลนปัจจัยต่างๆในการดำรงชีพเนื่องจากวิถีชีวิตที่ต้องใช้เงินมาแลกกับปัจจัยต่างๆนั่นเอง
ลักษณะสังคมเช่นนี้ปัญหาหลักของชาวชุมชนก็คือปัญหาปากท้อง การทำมาหากิน พร้อมทั้งปัญหาครอบครัว และความขัดแย้งของคนในชุมชน ซี่งเด็กย่อมต้องเผชิญปัญหาไปด้วย เด็กชาย กำพล ช่างสำราญ ก็เป็นหนึ่งในจำนวนนั้นเช่นกัน สิ่งที่เกิดขึ้นเหล่านี้เป็นเสมือนจุดเล็กๆที่ฉายภาพของสังคมแบบเดียวกันที่มีอยู่ทุกหนแห่ง
สิ่งที่ปรากฏขึ้นในใจมนุษย์โดยไม่จำกัดเชื้อชาติ ภาษา และอยู่ในมนุษย์ทุกคนนั้น เรียกว่า archetype
Carl Gustav Jung (1875-1961) ได้แบ่งจิตใจมนุษย์ออกเป็น 3ส่วน คือ
1.ego ซึ่งจะปรากฏในรูป conscious mind เป็นสำนึก หรือ ความรู้สึกรับรู้ทั่วไปของมนุษย์
2.personal unconscious ที่จะสัมพันธ์กับ conscious mind อย่างมาก ซึ่งปกติจะถูกกดเก็บไว้ด้วยเหตุผลต่างๆ
3.collective unconscious หรือ psychic inheritance หากจะกล่าวอย่าวงง่ายๆก็คือ ส่วนของจิตที่เราได้รับมาแต่กำเนิด โดยมีอยู่ในมนุษย์ทุกคน โดยarchetype อยู่ในส่วนนี้ซึ่ง Jung จะเรียกในชื่ออื่นอีกเช่น dominats,imagos,mhtological เป็นต้น
arche-original,first /typos-form,pattern archetype เป็นเหมือนพิมพ์เขียวที่เกิดมาพร้อมกับร่างกายของเรา
“The archetype has no form of its own, but it acts as an ‘organizing principle’on the things we see or we do.”
Archetype มีมาแต่กำเนิดของมนุษยชาติ เราจะพบได้ทั้งภายใน และภายนอกตัวเรา ภายใน คือ dream,fantasy ภายนอก คือ myth,legend,literature,religion ความคิดและเรื่องราวทั้งภายในและภายนอก ล้วนมี archetype แฝงอยู่ทั้งสิ้น อีกทั้งลักษณะบางarchetype จะสัมพันธ์และคาบเกี่ยวกันด้วย
กล่าวถึงเรื่องช่างสำราญเราย่อมพบ archetype ในรูปต่างๆ ดังนี้
The Syzygy (Divine Couple)
“If one comes to terms with the Shadow and the Soul, one will encounter the enchanted castle with its King and Queen. This is a pattern of wholeness and integration. The opposites of the outer and the inner life are now joined in marriage. Great power arises from this integration. Christ and the Church, God and Israel are syzygy images. The believer who aspires to be the "bride of Christ" is modeling his or her experience in response to the syzygy archetype.”
ชุมชนช่างสำราญและตัวกำพลที่ต้องอยู่ในชุมชนนี้ ไม่สามารถแยกจากกันได้ ในแง่ของการดำเนินชีวิต กำพลอาศัยเพื่อนบ้านจึงอยู่ได้ ในแง่เรื่องราวแล้วหากกำพลไม่ได้อยู่ในสังคมแบบนี้ เรื่องก็จะไม่ใช่เรื่องเดียวกับ ช่างสำราญ ที่เป็นอยู่ ลักษณะของกำพลกับชุมชน ต้องประกอบกัน จึงเป็นกำพล ใน “ช่างสำราญ” ที่มีเรื่องราวต่างๆ เกิดขึ้นโดยกำพลเป็นตัวเดินเรื่อง
The mother archetype
“The mother archetype is a particularly good example. All of our ancestors had mothers. We have evolved in an environment that included a mother or mother-substitute. We would never have survived without our connection with a nurturing-one during our times as helpless infants. It stands to reason that we are "built" in a way that reflects that evolutionary environment: We come into this world ready to want mother, to seek her, to recognize her, to deal with her.”
ในช่างสำราญ ผู้ที่ทำหน้าที่ของแม่ คือ สังคม หรือหากจะกล่าวแคบลงก็คือ คนต่างๆ ที่ช่วยเหลือกำพลนั่นเอง ซึ่งจะมีลักษณะของพ่อด้วย คือการดูแลกล่าวได้ว่า สังคมเป็น archetype – mother บวกกับ father ในแง่บทบาทการเลี้ยงดู ช่วยเหลือ สั่งสอน ในลักษณะการสั่งสอนจะมีตัวละครบางตัวตรงกับลักษณะอื่นของ archetype เช่น เฮียชง ที่เป็น The wise man สอนสั่งชี้นำแก่กำพล ซึ่งจะเป็นลักษณะของ child hero ในบางตอน เช่น ตอน หาดแห่งเสรีภาพที่กำพลไปถึงหาดด้วยตนเอง เหมือนเป็นการพจญภัยของกำพล เป็นต้น
นอกจากบทบาทของสังคม ในตัวกำพลเองจะมีความคิดถึงพ่อแม่อยู่เสมอทั้งในความคิดและความฝัน dream หรือ fantasy ต่างปรากฏอยู่อย่างชัดเจนในเรื่อง โดยเฉพาะตอนจบซึ่งครอบครัวของกำพลจะอยู่ในห้วงคำนึงของกำพลThe persona
“The persona represents your public image. The word is, obviously, related to the word person and personality, and comes from a Latin word for mask. So the persona is the mask you put on before you show yourself to the outside world. Although it begins as an archetype, by the time we are finished realizing it, it is the part of us most distant from the collective unconscious.”
The persona มาจาก คำละติน คือ หน้ากาก หรือ mask เป็นลักษณะของบทบาทหรือภาพที่เราแสดงออกภายนอก หรือสิ่งที่เราแสดงต่อผู้อื่นจนเป็นภาพลักษณ์ของเรานั่นเอง ที่ปรากฏชัดในเรื่อง คือ ตอน ผมไม่ใช่ผม และชโลมรัก ภักดิ์ภิรมย์ในผมไม่ใช่ผม กำพลสวมหน้ากากของผู้ปกครองตนเองหลังการถูกตักเตือนเหมือนกับ เขาใส่หน้ากาก 2 ใบในขณะเดียวกัน ส่วน ลิเก ชโลมรักฯ เป็นเหมือนบทบาทบนเวทีที่มีการแต่งหน้า เป็นหน้ากากใบหนึ่ง จากอีกใบซึ่งเป็นคนทั่วไปและซื้อของที่เฮียชง สิ่งที่อยู่ภายใต้หรือสิ่งที่ปกปิดด้วยหน้ากาก คือ The shadow ซึ่งเป็นด้านที่จะเผยเมื่อจิตใจส่วน concious หลุดไป เหมือนตัวร้ายในหลายๆ เรื่องที่มี 2 บุคลิก เป็นต้น ในช่างสำราญก็ปรากฏอยู่บ้างในตอนที่มีความโกรธ หรือทะเลาะกันของตัวละครในเรื่อง ซึ่งจะเป็นภาวะที่ก้ำกึ่งระหว่าง concious กับ unconcious เพราะถูกความโกรธครอบงำ และคนในชุมชนมักจะไม่ปกปิดไว้ ด้วยลักษณะนิสัยส่วนตัว
The Child
“The Child Archetype is a pattern related to the hope and promise for new beginnings. It promises that Paradise can be regained. Child images like the New Year's Babe obviously derive from this archetype. So do the golden ring and the golden ball and most flower and circle related images. The birth of the Christ Child who unites Heaven and Earth, Man and God, is a powerful archetypal event. Were the life of Jesus not interpreted by this archetype, it would lose most of its meaning. Jesus would just be one more teacher from the Hellenistic world.”
ลักษณะตัวละครของกำพล เป็นดังเช่น The child ซึ่งสัมพันธ์ทั้งเนื้อเรื่องทีเกิด ซึ่งสะท้อนความหวัง ความฝัน และสิ่งที่จะเกิดขึ้นในอนาคต ลักษณะเป็นตอนของเรื่อง รวมถึงตอนจบที่แสดงถึง การเชื่อมโยงความตาย,สวรรค์, และการกำเนิดใหม่ เพราะความทุกข์ยากเหมือนจะจบลงไปสู่สวรรค์ หรือวัยเด็กไปพบสิ่งที่ดีกว่าเมื่อเติบโตThe self
“The most important archetype of all is the self. The self is the ultimate unity of the personality and is symbolized by the circle, the cross, and the mandala figures that Jung was fond of painting. A mandala is a drawing that is used in meditation because it tends to draw your focus back to the center, and it can be as simple as a geometric figure or as complicated as a stained glass window. The personifications that best represent self are Christ and Buddha, two people who many believe achieved perfection. But Jung felt that perfection of the personality is only truly achieved in death.
The goal of life is to realize the self. The self is an archetype that represents the transcendence of all opposites, so that every aspect of your personality is expressed equally. You are then neither and both male and female, neither and both ego and shadow, neither and both good and bad, neither and both conscious and unconscious, neither and both an individual and the whole of creation. And yet, with no oppositions, there is no energy, and you cease to act. Of course, you no longer need to act.”v
The self เป็นเหมือนวัฏฏะ เป็นวงจร อาจกล่าวได้ว่าสิ่งที่เกิด เรื่องราว ความผิดหวังซ้ำๆของกำพล การเล่าเรื่องเป็นตอน การเติบโตและตระหนักรู้ของกำพล ล้วนอยู่ในลักษณะนี้ทั้งสิ้น
i,ii ,iii,v From Boeree,C. G.”Carl Jung 1875-1961”
http://www.shipedu/~cgboeree/jung.html,25/9/2003From “The Nature of the Archetypes”
http://www.acs.appstate.edu/~davisct/nt/jung.html#child,25/9/2003
