Παρακάτω θα αναφερθούμε σε δυο τουλάχιστον χαρακτηριστικές λειτουργίες του προγραμματικού διαγράμματος που ήδη αποτυπώσαμε: Τα επίπεδα σημασιών και τα πεδία δυνάμεων.
Για να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι,
σχετικά με τον κενό χώρο που μας απασχολεί, μπορούμε να αποτυπώσουμε μια σειρά
από σημασιολογικά επίπεδα που επιδρούν στον χώρο αυτό της πόλης.
Στα επίπεδα αυτά διαφαίνεται ο διαφορετικός τρόπος με τον οποίο μπορούμε να
αντιληφθούμε ή να προσδιορίσουμε χρήση, λειτουργία, νόημα για τον ίδιο χώρο
της πόλης. Κάθε επίπεδο παράγει διαφορετικούς τύπους σχήματος, διαφορετικές
οριοθετήσεις του ίδιου χώρου. Ταυτόχρονα, καθένα από τα επίπεδα αυτά διαφορετικά
αποτυπώνει τα δίκτυα αξιών που επιφυλάσσει η κάθε κατηγορία για την πόλη και
σύμφωνα με τα οποία αντιλαμβάνεται τον αστικό χώρο και του αποδίδει νόημα.
Τέλος ανοίγονται πολλαπλά πεδία προβληματικής, καθένα από τα οποία μπορεί
ανεξάρτητα να γεννήσει ερωτήματα που να επαναπροσδιορίζουν το συνολικό πρόβλημα.
α Ο ιδιωτικός χώρος της πόλης , το 'κενό' που αφήνει ο χώρος της κατοικίας. Ο δημόσιος χώρος ως το αρνητικό, το 'έξω' το μη ιδιωτικό, αυτό που απομένει ως διάκενο μεταξύ των 'οικείων' χώρων. Ο σημερινός προβληματισμός για το τι είναι το 'ιδιωτικό'. Η διαφάνειά του. Η επιβολή του έναντι του 'ανοίκειου' δημόσιου χώρου.
β Ο δημόσιος χώρος: το δίκτυο των δημόσιων κτηρίων και οι χώροι εκτόνωσής τους. Ο μετασχηματισμός του δημόσιου χώρου, που υπαγορεύεται από τη δομικά αλλαγή του δημόσιου βίου. Πώς παράγεται σήμερα η 'κοινωνική γνώση', η δημόσια δράση. Τι συνιστά την έννοια του δημόσιου χώρου και πως αυτός χρησιμοποιείται;
γ Ο εμπορικός-επιχειρηματικός
χώρος: Το δίκτυο των επιχειρηματικών χρήσεων, η αξία που αποδίδει σε χώρους
της πόλης, πως σχηματοποιεί τον χώρο σύμφωνα με όρους κέρδους.
Ποια αξία αποδίδει σήμερα, την εποχή της ψηφιοποίησης και της παγκοσμιοποίησης,
της απο-τοπικοποίησης και της καταξίωσης της πληροφορίας, στην αξία του τόπου,
στην επένδυση στον τόπο
δ Τα δίκτυα συγκοινωνίας:
Η αντίληψη του χώρου ως ένα δίκτυο κίνησης των μέσων μεταφοράς. Η αντίληψη
του χώρου και του χρόνου, της απόστασης.
Ο δημόσιος χώρος της μετάβασης ώς ο νέος δημόσιος χώρος δίχως ιστορία, μνήμη
και ταυτότητα.
ε Τα δίκτυα επικοινωνίας: Ο 'ηλεκτρονικός χώρος', ένας χώρος που σχηματοποιείται από τα νέα μέσα επικοινωνίας και μαζικής ενημέρωσης, Πώς ορίζουν τον χώρο, πως η αντίληψη του χώρου και του χρόνου αλλάζει με την επίδραση της ταυτοχρονίας, της διασυνδετικότητας. Η σχηματοποίηση του 'χώρου του γεγονότος'. Ποιόν 'τόπο' για την πόλη ορίζει ο 'ηλεκτρονικός χώρος';
στ Το φυσικό στοιχείο: Πώς σχηματοποιείται η φύση μέσα σε ένα κενό της πόλης. Η φύση είναι μια a priori αξία ή μήπως κι αυτή είναι ένα σύστημα αξιών υπό διαπραγμάτευση, ένα από τα φαινόμενα που διεκδικούν την θέση τους στην ισορροπία των αστικών αξιών.
ζ Το επίπεδο του συλλογικού
ασυνειδήτου: Η θέση που κατέχει ένας χώρος στη μνήμη, την φαντασίωση των
κατοίκων της πόλης. Η δυνατότητά του να γεννά τον δημόσιο βίο και να επανατροφοδοτεί
τη φαντασίωση της πόλης.
Το ανθρώπινο υλικό των χρηστών του δημόσιου χώρου. Η οικειοποίηση του δημόσιου
χώρου. Οι σχέσεις που αναπτύσσουν μεταξύ τους, οι συλλογικές ταυτότητες που
δημιουργούν. Η δράση τους στον δημόσιο χώρο και τα ίχνη που αφήνουν σε αυτόν
η Το ίδιο το επίπεδο του δημόσιου υπαίθριου χώρου: Με διάφορα ονόματα: Το 'δάπεδο' της πόλης, ή το 'αστικό ανάγλυφο', το 'επίπεδο εγγραφής' του δημόσιου βίου. Τα όρια που θέτει ανάμεσα στη φυσική και τεχνητή εικόνα της πόλης. Ο κεντρικός ρόλος του ως φορέα και 'μίκτη' των αξιών όλων των προηγούμενων επιπέδων. Η υλικότητά του: βάθος ή επιφάνεια;
Δεύτερη σημαντική λειτουργία του 'προγραμματικού διαγράμματος' είναι η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο τα επίπεδα αυτά συσχετίζονται, συμπίπτουν ή συγκρούονται και παράγουν νόημα.
Η λειτουργία αυτή συνίσταται στην 'χαρτογράφηση' των δυνάμεων που αναπτύσσονται σε κάθε επίπεδο, Στην χαρτογράφηση αυτή αποτυπώνονται ποσότητες και ποιότητες δυνάμεων, οι σχέσεις τους, η ιεράρχηση τους ως σύστημα, τα πεδία επιρροής τους, οι συγκρούσεις τους ή οι συνισταμένες που δημιουργούν συνεργαζόμενες.
Η διερεύνηση των δυνάμεων που αναπτύσσονται στον δημόσιο χώρο δείχνει ότι οι συσχετίσεις τους δεν είναι προκαθορισμένες, ούτε πιθανώς προβλέψιμες, άρα και το ευρύτερο 'νοηματικό σχήμα' του δημόσιου χώρου που προκύπτει ως παράγωγο της εφαρμογής των δυνάμεων αυτών δεν είναι σταθερό και προκαθορισμένο.
Με τις λειτουργίες αυτές (και
πιθανώς και άλλες στις οποίες δεν θα αναφερθούμε εδώ) του 'προγραμματικού
διαγράμματος' μπορεί να συμπληρωθεί η εικόνα του δημόσιου χώρου ως μια δομή,
αποτελούμενη από σειρές σημείων που αλληλοσυσχετίζονται και αναπαριστώμενη
με τη βοήθεια του διαγράμματος.