Όπως αναφέραμε προηγουμένως, για να μπορεί να
λειτουργήσει ο καταδεικτικός μηχανισμός χωρις να δημιουργήσει παρανοήσεις
και ασάφειες, θα πρέπει να οριστεί με σαφήνεια το πλαίσιο (κοινωνικό, πολιτιστικό,
ιδεολογικό) μέσα στο οποίο λαμβάνει χώρα ο μηχανισμός. Ουσιαστικά, στην περίπτωση
της αφαιρετικής μακέττας, μιλάμε για την αφαιρετική προσέγγιση [1]
στη σκέψη και στη τέχνη και στις αιτίες που τις δημιούργησαν.
Οι καλλιτέχνες που ανήκουν στην αφηρημένη σκέψη,
συχνά θαυμάζουν και προστρέχουν τις ρήσεις του Πλάτωνα που μιλάει μέσα από
τον Τίμαιο: "ο θεός είναι γεωμέτρης και μαθηματικός" και
μέσα από τον Φιληβο: "...το ιδανικό κάλλος δεν μπορεί να αναπαρασταθεί
στον πλαστικό χώρο της τέχνης με τις ρεαλιστικές απεικονήσεις των πραγμάτων.
Ο μόνος δρόμος για να το πλησιάσουμε είναι η γεωμετρική αφαίρεση".
Σε μια αντίστοιχη λογική κινείται και ο Πλωτίνος [2].
Όμως, για να καταλάβουμε την σκέψη των αφηρημένων
καλλιτεχνών είναι σωστότερο να κατευθυνθούμε στην σκέψη δύο κορυφαίων από
αυτούς, του Καντίνσκι [3] και του Μόντριαν
[4]. Και οι δύο υποστήριξαν την απομάκρυνση
της τέχνης από την τυραννία του αντικειμένου και προσπάθησαν, ο καθένας με
το δικό του τρόπο, να εκφράσει ιδέες και συναισθήματα μέσα από αφηρημένες
μορφές που δεν προσπαθούν να αναπαραστήσουν κάτι άλλο. Με την μείωση της αναπαραστατικής
δεινότητας των πινάκων τους προσπάθησαν να κερδίσουν σε συμβολική δύναμη και
να ικανοποιήσουν μια νέα αισθητική, που δεν ικανοποιούταν γιατί αναγνώριζε
στον πίνακα ένα αντικείμενο ή γιατί ο καλλιτέχνης είχε την ικανότητα να το
αποδίδει απολύτως ρεαλιστικά, αλλά γιατί αναγνώριζε την δύναμη των κρυμένων
συμβολισμών και την αξία των σχέσεων των στοιχείων που τον απαρτίζουν.
Μπορούμε να κλείσουμε αυτήν την αναφορά στην
αφηρημένη τέχνη μέσα από διάφορα σχόλια που έκανε για αυτήν στα Αισθητικά
Θεωρήματά του ο Παναγιώτης Μιχελής. Μπορεί διαβάζοντάς τον κανείς να διακρίνει
ορισμένες φορές μια αντίθεση σε αυτήν, πιστεύω όμως ότι κάνει σημαντικές παρατηρήσεις
που είναι χρήσιμες στον προβληματισμό μας και αναδεικνύουν ορισμένες πτυχές
της αφαίρεσης που υπάρχουν στην αφαιρετική μακέττα.
Παρατηρεί ότι η αφηρημένη τέχνη είναι πλήρης νοήματος, είναι υπερφορτωμένη. Εκτιμά ότι ο αφηρημένος καλλιτέχνης "μορφώνει την ύλη στο χώρο του χάους της γενέσεως", τα έργα του είναι "μορφές εν γενέσει" και "κόσμοι εν κόσμω". Τέλος προσδιορίζει τους στόχους της αφηρημένης τέχνης, λέγοντας ότι έχει αυτή τη μορφή:
"... για λόγους εσωτερικούς,
οφειλόμενους στη διαίσθηση του καλλιτέχνη που θεωρεί πως έτσι υποβάλλει καλύτερα
το άφατο ή στην πρόθεσή του να εκμεταλλευθεί το αποσπασματικό, τη χάρη του
αναποφάσιστου και τις απέραντες προοπτικές του ατέλειωτου γενικά...ο αφαιρετισμός
που δημιουργεί αντικείμενο χωρίς αντικέιμενα, ώφειλε να είχε πιστέψει σε κάποια
βαθύτερη άρνηση, και αυτή ήταν η άρνηση του θέματος στα έργα της... Πραγματικά,
όσο και αν αυτό φαίνεται παράξενο, κάθε αφαίρεση αποτελεί συγχρόνως πρόσθεση.
Μόλις με την αφαίρεση αναχθούμε σε γενικότερα σχήματα, εποπτεύουμε καλύτερα
το θέαμα, όπως όταν κοιτάμε τα πράγματα από απόσταση. Χάνουμε βεβαίως τις
λεπτομέρειες αλλά κερδίζουμε την ουσία. Θα ενόμιζε κανείς ότι με την έσχατη
αφαίρεση, θα μπορούσε να αναχθεί στις ιδέες των πραγμάτων... η βαθμιαία κατάργηση
λοιπόν της μίμησεως στην τέχνη απέβλεπε στο να την ελευθερώσει από τα εξωτερικά
φαινόμενα και να την οδηγήσει στην κατασκευή, να την ελευθερώσει από τους
συνειρμούς και να την καταστήσει καθαρά καλλιτεχνικού περιεχομένου δράση,
αληθινή δημιουργία, ποίηση...Στα έργα αυτά η πράξη προηγείται της θεώρησης.
Η σύλληψη του έργου γίνεται κατά την εκτέλεση, εκλέγοντας μέσα από τους άπειρους
δρόμους που ανοίγονται μπροστά της όποιον της φαίνεται προσφορώτερος και συνεπέστερος
προς την ιδία την σύμπτωση των πρώτων στιγμών. Θα έφτανε κανείς να πεί ότι
το έργο φαίνεται μόνο του, ακολουθώντας κάποιο δικό του ρυθμό που δεν υπακούει
στον δημιουργό του έργου. Ο δημιουργός βοηθάει απλώς το έργο να γίνει, μη
γνωρίζοντας που θα καταλήξη. Πρόκειται για μια πορεία προς το άγνωστο.[5]"
[1] Για
μια γενικότερη προσέγγιση στην τέχνη βλ. Ρήντ Χέρμπερτ: Ιστορία της
μοντέρνας Ζωγραφικής, εκδόσεις υποδομή, Αθήνα, 1978, κεφ.: "Καταγωγή
και Εξέλιξη μιας τέχνης Καθορισμένων Σχέσεων: Κονστρουκτιβισμός", σελ.
207-239. εδώ περιγράφεται συνοπτικά η θεώρηση της αφηρημένης τέχνης. Ακόμα,
Gombrich E. H.: Το Χρονικό της Τέχνης, εκδόσεις Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα,
1998, κεφ.: "Η πειραματική Τέχνη", σελ.: 557-597 και κυρίως το κεφ.:
"Χρονικό δίχως τέλος", σελ.: 599-618. σε αυτές της ενότητες δίνεται
η δυνατότητα να καταλάβουμε το συνολικό πλάισιο που δημιούργησε την αφηρημένη
τέχνη, τις σχέσεις των τεχνών μεταξύ τους και το ιδεολογικό υπόβαθρο που τις
στηρίζει. Οι παρακάτω σκέψεις είναι σε ένα μεγάλο βαθμό εμποτισμένες από την
οπτική και τα περιεχόμενα αυτών των βιβλίων.
[2] Βλ. Μιχελής Παναγιώτης: Αισθητικά
Θεωρήματα Τόμος Β', κεφάλαιο: "το τελειωμένο και το ατελείωτο
στην Βυζαντινή Τέχνη", στη σελ. 43 γράφει: "... ο πλωτίνος είχε
ήδη παρατηρήσει ότι η τέχνη υπό τις υλικές συνθήκες αυτού του κόσμου δεν μπορεί
να φτάσει στην ιδανική τελειότητα... Γι' αυτό ο πλωτίνος υποδείκνυε ότι η
ομορφιά δεν βρίσκεται στη συμμετρία και την ευχροια, αλλά στην ιδέα που ενσαρκώνεται
στο έργο".
[3] Βλ. Καντίνσκι Β.: Τέχνη και
καλλιτέχνες, εκδόσεις Νεφέλη, Αθήνα, 1986, και ειδικότερα για τη Σύνθεση
και τη Δομή στη σελ. 50, το Λόγο στη σελ. 167, το Σκοπό στη σελ. 193 και τη
σχέση Σκέψης και Αίσθησης στη σελ. 195. Ακόμα, βλ. Καντίνσκι Β.: Σημείο
- Γραμμη - Επίπεδο, εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα, 1996, στο οποίο γίνεται
μια συμβολή στην ανάλυση των ζωγραφικών στοιχείων και μια διατύπωση της προσωπική
του στάσης απέναντι στην τέχνη.
[4] Βλ. Elgar Frank: Mondian,
ed. Thames and Hadson, London, 1983 και την εργασία μου στο μεταπτυχιακό μάθημα
Ιστορίας και Θεωρίας του Τοπίου με τίτλο: "Η σχηματοποίηση στο έργο του
Mondrian", ακαδ. περ. 2002-2003.
[5] Βλ. Μιχελής Παναγιώτης: Αισθητικά
Θεωρήματα Τόμος Β', κεφάλαιο: "ο Αφαιρετισμός στη σύγχρονη τέχνη",
σελ. 114-117. Σημαντικό κεφάλαιο στον ίδιο τόμο είναι το "Περί χειροσόφων",
σελ. 99-103,που διαπραγματεύεται τη σχέση φιλοσόφων και καλλιτεχνών, το υπόβαθρο
της δημιουργίας και τις διαφορετικές αφαιτηρίες και πορείες των δύο για την
προσέγγιση της ιδέας. Παραπέμπω σε αυτό, μια και έχει άμεση θέση με το θέμα
που διαπραγματευόμαστε.
