ข้อสอบอัตนัย หรือความเรียง (subjective or eassy test)
ข้อสอบอัตนัยมีเฉพาะคำถามที่เปิดโอกาสให้ผู้สอบได้สามารถแสดงออก โดยใช้ภาษาของตนเองเขียนตอบตามเสรีภาพ ตามความรู้และความคิดเห็นของแต่ละคน
หลักการสร้างข้อสอบอัตนัย
1. เขียนคำชี้แจงให้ชัดเจนเกี่ยวกับการตอบคำถาม เวลาที่ใช้สอบ และคะแนนเต็มในแต่ละข้อ
2.
ควรใช้ถามในสิ่งที่ข้อสอบอัตนัยสามารถวัดได้ดีที่สุด
เช่น การบรรยาย การแสดง
ข้อคิดเห็นและข้อวิจารณ์ต่าง ๆ
และพยายามหลีกเลี่ยงคำถามที่เป็นความรู้ความจำ
3. การออกข้อสอบควรคำนึงความสำคัญของจุดมุ่งหมายที่วางไว้ในตารางวิเคราะห์หลักสูตร โดยเลือกถามเฉพาะจุดที่สำคัญ ๆ ของเรื่อง
4. พยายามให้ความยาวของข้อสอบ (จำนวนข้อสอบ) พอเหมาะกับเวลาที่กำหนดให้เพราะผู้สอบต้องใช้เวลาในการรวบรวมและจัดระบบความคิดและเขียนตอบ
5. ไม่ควรให้มีการเลือกตอบเป็นบางข้อ เช่น มี 5 ข้อให้เลือกทำ 4 ข้อ เพราะอาจมีการได้เปรียบ-เสียเปรียบ อันเนื่องมาจากข้อสอบมีความยากง่ายไม่เท่ากัน ทำให้คะแนนที่ได้เปรียบเทียบกันไม่ได้ อีกทั้งยังเป็นการไม่ยุติธรรมสำหรับผู้ที่ตอบคำถามได้ทุกข้อ
หลักการตรวจให้คะแนนข้อสอบอัตนัย
1. สร้างรายการคำตอบให้สมบูรณ์ และกำหนดคะแนนของแต่ละคำตอบ
2. ควรให้คะแนนคำตอบที่เป็นการรวบรวมความคิด ลักษณะการเขียนชัดเจน การอธิบายความถูกต้องของแต่ละตอน
3. ควรตรวจข้อสอบของผู้เรียนทีละข้อพร้อม ๆ กันไปทุกคนเสร็จแล้วจึงค่อยตรวจข้อต่อไป
4. ควรประเมินผลงานตามที่ตอบ ไม่ใช่ตามความรู้สึกหรือความประทับใจของผู้ตรวจ
5. ถ้าเป็นไปได้ น่าจะมีผู้ตรวจอย่างน้อย 2 คนตรวจข้อสอบข้อเดียวกัน เพื่อตรวจสอบความยุติธรรมในการให้คะแนน ( อุทุมพร จามรมาน. 2530 : 67)
ตัวอย่างข้อสอบอัตนัย
1. จงเปรียบเทียบความแตกต่างระหว่างพืชใบเลี้ยงคู่กับใบเลี้ยงเดี่ยว
2. การวัดผลและการประเมินผลแตกต่างกันอย่างไร
3. ท่านเห็นด้วยหรือไม่กับคำกล่าวที่ว่า "การสอบโดยใช้ข้อสอบปรนัยทำให้เด็กคิดไม่เป็น" จงอภิปราย
ข้อดีและข้อจำกัดของข้อสอบอัตนัย (บุญเชิด ภิญโญอนันตพงษ์. 2526 : 121)
ข้อดีของข้อสอบอัตนัย
1. สามารถวัดกระบวนการคิด และความสามารถในการเขียน
2. วัดความคิดสร้างสรรค์ และความสามารถในการประเมินค่าได้ดี
3. สามารถวัดเจตคติ ข้อคิดเห็นต่าง ๆ ได้ดี
4. มีความสะดวกและง่ายต่อการออกข้อสอบ
5. ผู้ตอบมีอิสระในการแสดงความคิดเห็นอย่างเต็มที่
ข้อจำกัดของข้อสอบอัตนัย
1. การให้คะแนนไม่แน่นอน คะแนนที่ได้ขึ้นอยู่กับผู้ตรวจ เช่น อารมณ์ เจตคติ ลายมือ
2. ขาดความเที่ยงตรงเชิงเนื้อหา เพราะออกข้อสอบได้น้อย จึงไม่ครอบคลุมเนื้อหา
3. ตรวจให้คะแนนยาก เสียเวลามาก