86 şîpên deryayê deniz akıntıları, courants marins, Meeresströmungen, ocean currents Li hin derên deryayê av ji cihekî ber bi cihekî din diherike, cih diguhere. Ji vê herikîna avê ya bi hêz re şîp tê gotin. Sedemên herikîna avê ba, pêl û hilatin û dahatin in. Li gor van sedeman herikîn (şîp) beş dibin: 1- Şîpên peravê. Li peravan bi hêza pêlan çêdibin. 2- Şîpên hilatin û dahatinê. Ev cure şîp jî li peravan çêdibin. 3- Şîpên valabûnê (deşarj). Ji cihekî deryayê ber bi cihekî din av diherike û şîpekê çêdike. An di nabêna du deryayan de şîp çêdibe. Bi pirayî li tengavên ku du deryaya digihêjîne ser hev çêdibe. Li tengava Îstenbûl du cure şîp hene: Bi şîpa jorîn, ava Deryaya Marmarayê ber bi Deryaya Reş diherike û bi ya jêrîn jî berevajîya jorîn av diherike. Şîpa herî girîng ji van her sê cureyan cudatir e û li oqyanûsan çêdibe. Ev cure şîp bi hêza bayên herdemî çêdibin. Aveke pir bi hezaran km. bi van şîpan re diherike. bn. şîpên oqyanûsî

86 şîpên oqyanûsî okyanus akıntıları, courant de dérive, Drift, drift Li oqyanûsan hin şîp hene ku dirêjahîya wan digihêje hezar heta 10 hezar km.yan. Sedema sereke ya çêbûna van şîpan bayên herdemî ne. Li Atlantîkê bayên alîze (bayeke herdemî ye) ji bakurê rojhilat û başûrê rojhilat ber bi ekwatorê tên û ava Atlantîkê ber bi rojava diherikînin. Bi vî awayî ava Atlantîkê ji peravên Afrîqayê ber bi Amerîqaya Başûr diherike û dibe şîpeke mezin. Ev şîp li peravên Brezîlyayê dibe du şax. Şaxa ku ber bi bakur diçe, derbasî Deryaya Qarayîbê dibe û ji wir jî dihare Delava Meksîkayê. Ji vir pê ve navê vê şîpê Gulf Stream (şîpa delavê) e. Di tengava Florîdayê re cardin derbasî Atlantîkê dibe û berê xwe dide bakurê rojhilat ber bi nivgirava Îskandînavyayê diçe. Li dor giravên Asorê şaxek ji Gulf Streamê diqete û ber bi başûr bi navê şîpa sar ya Qanaryayê diherike. Şîp, di destpêkê de bi hêza bê çêdibe, lê piştî deverekê êdî bandora bê li ser namîne. Ji cihê ku şîp di bin bandora bê de ye re şîpa mecbûrî û ji cihê ku êdî bandora bê nemaya re şîpa serbest tê gotin. Berê şîpa mecbûrî, li gor bê ye, ba bi kîjan alîyî de be şîp jî bi wê hêlê de diherike. Lê şîpa serbest, li nîvkada bakur ber bi rastê tevgera xwe diçe. Sedema vê guherînê zîvirîna dinyayê ya li dor tewereya xwe ye. Li oqyanûsan gelek şîp hene. Ji van hin sar û hin jî germ in. Şîpa Labradorê ji ber ku ji Deryaya Bakur ya Cemedê tê sar e û bi xwe re hewayeke sar tîne.

denkleşme akıntısı,

şîpa peravê kıyı akıntısı, courant côtier ou littoral, Küstenströmung, coastal current-longshore drift Ji şîpên ku li peravan bi hêza pêlan çêdibin re tê gotin.

86 şîpa hember karşı akıntı, contre courant, Gegenstrom, counter current Gava ku şîp li dereke hişk diqewime av bi şûn ve vedigere û şîpeke berevajî çêdibe. Ji vê şîpê re şîpa hember tê gotin. Wek mînak, Şîpa ku li Atlantîkê ji rojhilat ber bi rojava diçe, gava ku li peravên Brezîlyayê diqewime, şaxek ber bi bakur û yek jî ber bi başûr diçe, ava ku bi şûn ve vedigere jî dibe şîpek û ji rojava ber bi rojhilat diçe.

87 hilatin û dahatin meddücezir-gel git, marées, Gezeiten-Tiden, tides Bi hêza kişîna roj û heyvê li oqyanûsan av bilind dibe û dadikeve, nizm dibe. Ji vê bûyerê re tê gotin. Li oqyanûsa ev bilindbûn û nizmbûn qasî metreyekê ye. Lê ev hilatin û dahatin li peravan tevgereke mezintir çêdike. Hilatin û dahatin li pê hev çêdibin. Gava ku hilatin destpêdike av bilind dibe û ber bi reşahîyê diherike. Paşê qederekî tevgera avê disekine.û dûre dahatin destpêdike. Bi dahatinê re av ji reşahîyê vedikşe û cardin qederekî tevgera avê disekine. Heta ku cardin hilatin destpêbike. Di rojê de du hilatin û du dahatin pêk tên. Her ji 6 seetan carekê hilatin an dahatinek çêdibe. Ji cudatîya sewîya avê ya di nabêna hilatin û dahatinê de ye re amplîtud tê gotin. Ji herêma ku di hilatinê de di bin avê de dimîne re jî herêma hilatin û dahatinê tê gotin. Amplîtuda hilatin û dahatinê li her derê û li derekê her roj ne wek hev e.

kişandina heyvê ayın çekimi, attraction de la lune, Anziehungskraft des Mondes, attraction pull of the moon Li gor qanûna kişînê ya Newton, nisbeta hêza hevkişandina cismên asûmanî, li gor girseyên wan hemalî û li gor dûrahîya wan dijalî ye. Li gor vê qanûnê, hêza kişandina heyvê ya li ser dinyayê ya herî mezin e. Heyv 400.000, lê roj 150.000.000 km dûrî dinyayê ye. Tevî ku heyv ji rojê pir biçûktir e jî, ji ber ku nêzîktirî dinyayê ye, hêza rojê 1 be ya heyvê 2.2 ye.

hilatin med, marée montante-flux, Flut, flood-tide Gava ku heyv tê ser merîdyena deverekî li wir hilatin dest pê dike. Bi hilatinê re ava deryayê bilind dibe, pêlên bi kef ber bi peravê tên û hin reşahîyên li peravê di bin avê de dimînin. Firehîya reşahîya ku di binê avê de dimîne, bi hêza hilatinê û topografyaya peravê ve girêdayî ye. Piştî ku heyv ji wê derê dûr dikeve êdî pêlên hilatinê û dahatina avê disekine. Derya, heta dema dahatinê bê tevger dimîne.

dahatin cezir, marée descendante-reflux, Ebbe, ebb-tide Berevajîya hilatinê ye. Piştî ku hêza kişandina heyvê li ser deryayê namîne, ava ku bilind bûye datê û bi şûn ve dikişe. Reşahîya ku di binê avê de mabû cardin xwîya dibe. Heta hilatineke din derya, bê tevger dimîne. bn. hilatin û dahatin

88 amplîtuda hilatin û dahatinê meddücezir amplitüdü, amplitude de la marée-marnage, Gezeitenhub-Tidenhub, amplitude of the tide-tidal range Ji cudatîya sewîya avê ya di nabêna hilatin û dahatinê re tê gotin. Ev cudatî li deryayên di nav bejan de û li derên oqyanûsan yên ji peravan dûr kêm e. Li deryayên ku li qiraxên oqyanûsan in û bi tayabetî jî li peravên wan yên ne pir kûr amplîtud pirrtir e. Li van deran amplîtud digihêje 20 metreyî. Amplîtuda hilatin û dahatinê li gor topografyaya peravan û di nav meh û salê de tê guherîn.

hilatin û dahatina mezin büyük med ve cezir, marée de vive-eau ou de syzygie, Springflut, spring tide Di nav mehê de gava ku hêza kişandina heyv û rojê dikeve ser hev (1+2.2) hilatin û dahatina herî mezin çêdibe. Di dema ku heyv dikeve nabêna roj û dinyayê (heyvenuh) û heyva çardeşevî de ev bûyer pêk tê.

hilatin û dahatina biçûk küçük med ve cezir, marée de morte-eau ou quadrature, Nippflut, neap tide Gava ku hêza kişandina heyv û rojê dijalî be (2.2-1=1.2) hilatin û dahatin kêm û amplîtud jî hindik e. Ev bûyer, di demên niveheyvê de pêk tê.

kotidal eğrileri

89 pêl dalga, vague, Welle, wave Bi hin sedeman di nav gol, derya û oqyanûnsan de tevgereke avê ya bilindbûn û nizmbûnê pêk tê. Ji vê tevgera avê re pêl tê gotin. Bi pêlê re dereke avê kort û dereke avê jî wek girekî bilind dibe. Ji cihê kort re korta pêlê û ji cihê blindbûyî re girê pêlê tê gotin. Ji dirêjahîya nabêna du giran re dirêjahîya pêlê, ji dirêjahîya nabêna korta pêlê û girê pêlê re bilindahîya pêlê tê gotin. Ji dema ku di derekê de du girên pêlê derbas dibin re perîyoda pêlê tê gotin. Du cure pêl hene: 1- Pêlên mecbûrî yên ku di bin bandora bê de pêk tên. 2- Ji pêlên mecbûrî yên ku li cihên bê ba dom dikin re pêlên serbest tê gotin.

girê pêlê dalga tepesi, crâte de la vague, Wellenberg, crest of the wave .Ji cihê pêlê yê herî bilind re tê gotin. Gava ku pêl dişkê av belav dibe û ser wê tije kef dibe.

korta pêlê dalga çukuru, creux de la vague, Wellental, trough of the wave bn. pêl

bilindahîya pêlê dalga yüksekliği, amplitude de la vague, Wellenhöhe, height of the wave bn. pêl

dirêjahîya pêlê dalga boyu, longueur d’onde de la vague, Wellenlänge, wave length Ji dirêjahîya di nabêna du pêlên li kêleka hev re tê gotin. Ev dirêjahî, li oqyanûsan digihêje 200-350 metreyî.

pêla bagerê fırtına dalgası, vague de tempête, Sturmwelle, storm wave Gava hêza bê pir be yanî bager be, pêl pir mezin pêk tên û girên pêlan dişkên. Bi vê şikestinê re ava li ser girê pêlê ber bi korta pêlê belav dibe û rûyê avê tije kef dibe. Derya ji dûr ve wek zevîyê pembo xwîya dike.

pêla şikestî çatlayan dalga, vague déferlante-ressac, Brandungswelle, breaker Di tevgera pêlê de av cih naguhere, tenê di cihê xwe de bilind dibe û nizm dibe. Lê gava ku pêl nêzîkî peravê dibe binê pêlê li erdê dikeve û av ber bi peravê diherike. Ji vê bûyerê re şikestina pêlê û ji pêlên piştî şikestinê re jî pêla şikestî tê gotin. Hek pêl şikestî be av li texma xwe namîne, ber bi korta pêlê diherike û ser wê kef digire. Bi pêlên şikestî re cismên di nav avê de ber bi peravê diçin.

dip dalgası,

90 perav-kevî-rexê avê sahil-kıyı, littoral-rivage, Küstensaum, littaral-shore Ji cihê reşahîyê yê ku li qiraxa çem, gol, derya an oqyanûsan e re perav tê gotin. Ji peravê re kevî jî tê gotin. Şiklên peravan cur be cur in. Bi tevayî du cur perav hene: Peravên serast û neserast.

perava serast doğru kıyı, côte droite-rectiligne, gerade / glatte Küste, rectilinear-regular unindented coast Ji peravên ku erdê wan dûz (serast) in re tê gotin. Li van peravan girên mezin, zinar an çîya tune. Di nabêna erd û deryayê de cudatîya bilindahîyê ne zêde ye.

perava neserast girintili-çıkıntılı kıyı, côte découpée-articulée, gegliederte Küste, irregular-indented coast bn. perava serast

delav körfez-koy, golfe, Golf, gulf Ji şaxa deryayê ya ku dirêjî nav reşahîyê bûye re tê gotin. Şikl û mezinahîya delavan cur be cur in. Hin delav hene ku ji hin deryayan mezintir in. Di hin zimanan de jibo delavan navên cuda tên bikaranîn.

91 poz-pozik burun, cap, Kap, cape Ji cihên reşahîyê yên ku ber bi nav deryayê dirêj bûne re tê gotin. Wek nîvgiraveke biçûk di nav deryayê de cih distînin. Li qiraxên wan hin delavên biçûk jî dibe ku hebin. Hin pozik hene ku vatinîya pêlşkênan pêk tînin, perava pişt xwe ji ba û bageran diparêzin. Hin perav bi vî awayî dibin benderên xwezayî.

nîvgirav yarımada, presqu’ile-péninsule, Halbinsel, peninsula Ji beja ku her sê alîyên wê bi deryayê hatiye dagirtin re tê gotin. Alîyekî nîvgiravê bi reşahîyê ve girêdayî ye. Li gor şikl û aqarê gelek cureyên nîvgiravan hene.

92 gizli kayalıklı kıyı

çok parçalanmış-tırtıllı kıyı

skargaard

93 perava nizm alçak kıyı, côte basse-côte plate, Flachküste, low coast Perav bi gelek awayî beş dibin. Awayekî beşbûna peravan jî bilindahî ye: Peravên bilind û peravên nizm. Erdê peravê ku berî an deşt be perav nizm e. Lê erdê peravê ku wek çîya cihekî bilind be perav jî bilind e. Li qiraxên nîvgiravan bi tevayî peravên bilind cih distînin.

perava bilind-perava tîk yüksek kıyı, côte élevée-côte ababrupte-côte accore, Steilküste-Kliffküste, high coast bn. perava nizm

94 xeritandina / maşandina pêlê dalga aşındırması-abrazyon, abrasion, Abrasion, marine abrasion Gava ku pêl dişkê, girseya avê ber bi peravê diherike. Şujik û buxurên binê deryayê tevî avê li peravên tîk diqewimin û peravan dixeritînin. Zinarên peravan çiqas zexm be jî ji xeritandinê (maşandin) xelas nabin.

tortulaşma

tortu-depo

perava dûzbûyî düzleşmiş kıyı, côte régularisée, ausgleichsküste, regularised coast

95 su yüzüne çıkma, émersion, Hervortauchen-Auftauchen, emergence

suya gömülme-suya batma

96 kayalık kıyı

96 lat-şikêr-zuxre yalıyar-falez

96 kıyı taraçaları-kıyı sekileri

96 yalıyar kertiği

97 birikinti kıyısı

kevîşen- sêlkan-rîkelan plaj-kumsal, plage, Strand, beach Ji peravên ku rûyên wan bi qûm û şujikan nuxumandî re tê gotin. Qûm û şujik tevlihev in, li hin deran qûm û li hin deran jî şujik zêdetir in. Li hin deran kevîşen, li binê deryayê jî dom dike.

kum bankı-kumla

herî çamur, vase-boue, Schlamm-Schlick, mud-silt Gava ku av tevî axê dibe, ax hişkbûna xwe wenda dike û li gor pirbûna avê rewşeke ron an tîr distîne. Ji vê rewşa axê re herî tê gotin. Di nav herîyê de gil, madeyên organîk, mîneralên bi gil û bi hesin jî hene. Li gor cihê çêbûnê cureyên herîyê hene: Herîya golê, herîya delavê, herîya deryayê. Herî, li gor madeyên di nav de ne reng distîne. Madeyên organîk rengên reş û bor, oqsida hesin jî rengên sor û zer çêdikin.

98 gireqûm-girê qûmê kumul, dune, Düne, dune-sand hill bn. perava bi gireqûm

perava bi gireqûm kumullu kıyı, côte à dunes, Dünenküste, dune coast Qûm, bi hêza bê li hin deran kom dibin û rewşeke wek giran distînin, hin caran jî dibin wek sêfîyên berfê. Ji vê rewşa qûmê re gireqûm an jî girê qûmê tê gotin. Hin gireqûm bejî û hin jî guhêzbar in.

gireqûmên guhêzbar yer değiştiren kumul

99 tîra peravê kıyı oku, fleche littorale, Landzunge-Landhaken, flecha litoral

tombolo-tîra pevgirêdanê tombolo-birleştirme oku, fleche de jonction-tombolo, Tombolo, tombolo Ji tîrên peravê yên ku perav û giravekê an du giravan pevgirêdidin re tê gotin.

tîra pevgirêdanê bn. tombolo

kıyı kordonu

kıyı dili

lidolu kıyı

grau-goulet-şasse

lagun lagün, lagune, Haff-Lagune, lagoon Ji golên ku bi aluvyonan ji deryayê veqetiyanin re tê gotin. Ev gol berê perçeyekî deryayê bûne. Ava van golan kêm an pir şor e. Bi best an çemekî biçûk ve digihêjin ser deryayê. Bi gelek navan tên nasîn: Lagon, loch, liman, çekmece, dexilk.

100 çirava peravê kıyı bataklığı, marais maritime, Marsch, marshland-saltmarsh

polder polder, marais endigué-polder, Koog-Polder, reclaimed marsh-polder Ji zeviyên ku bi bendan ji deryayê hatine veqetandin û parastin re tên gotin. Nîderland (Holanda) ji ber ku welatekî pir biçûk e, polder gelek cih digire.

101 dev ağız, embouchure, Mündung, mouth Ji cihê ku çem digihêje ser gol an deryayekê re tê gotin. bn. xalîç, delta

xalîç haliç, estuaire, Trichtermündung-Ästuar, estuary Ji devên çeman yên wek mastêrkan re tê gotin. Sedema ku devên hin çeman wek mastêrkan fireh dibe, hilatin û dahatin û şîpên wan in. Ji hin xalîçan re rîa tê gotin, lê rîa teng û kûr in. Hin xalîç jî li gelîyên ku li peravên deryayê ne çêdibin.

delta delta, delta, Delta, delta Ji berîyên (deşt) ku li devên çeman çêbûne re tê gotin. Çemên ku li devên wan berî çêdibin pirtirîn bi çend devan digihêje ser gol an deryayê. Li van devên çem û li peravê aluvyon kom dibin ser hev û berîyeke nizm çêdibe. Hek kombûna aluvyonan di binê deryayê de pêk hatibe jê re deltaya binê deryayê tê gotin. Ji ber ku dişibe tîpa deltayê ya Yûnanî ev nav stendiye. Lê şiklê hin deltayên çeman cuda ne. Li deverên ku hilatin û dahatin lê pir kêm an tune delta çêdibin. Hilatin û dahatin an jî şîp nahêle ku aluvyon bicivin ser hev, wan ber bi nava deryayê diherikîne.

fîyort fiyort, fjord, Fjord, fjord-sea loch Şiklekî perava ye. Piştî dema cemedê gelîyên cemedê yên wek tîpa U bi deryayê ve tije bûne û ev şiklê peravan çêkirine. Dirêjahiya fîyorta Norveçê (Sognefjord) 160 km. ye. Binê fîyortan dûz e lê kûr in.

rîa ria-riya, ria, Ria, ria bn. xalîç

102 kevza avê suyosunları-algler, algues, Algen, algae-seaweed Kevz li hemû deryayan heye. Hin ji wan bi binî ve zeliqîne (heta kûrahiya 100 m. yî). Hin ji wan li rûyê deryayê hin jî li zinarên perava dijîn. Hin cureyên wan di avên şêrîn de jî dijîn. Bejna wan cuda cuda ne (ji 0.01 mm. heta 300 m.). Li gor rengan dibin çar beş: Kesk, esmer, sor û şîn. Hin cureyên kevzan di çêkirina dermanan de hin jî wek zibil tê bikaranîn. Li Asyaya Rojhilat hin kevz wek baharatê tê bikaranîn.

mircan mercan, coraux, Korallen, corals Ji jîndarên qu li deryayên germ li cihên bi taht û zinar dijîn re tê gotin. Îskeleta mircanan ji kilsê (qalker) ye. Li peravên Deryaya Spî mircanên sor pir in û jibo navgînên xemlê tên bikaranîn. Mircanên spî jî hene, jibo ku pir kêm in rûmeta wn zêdetir in. bn. resîfa mircanî

resîfa mircanî mercan resifi, récifs corallins, Koralenriffe, coral reefs Ji zinarên ku li rûyê deryayê xwiya dikin re resîf tê gotin. Bi hezaran mircan wek gêrikan bi hev re dijîn û ji cihê xwe dûrnakevin. Ji ber ku îskeleta wan ji kilsê ye gava ku dimrin li ser hev kom dibin û zinaran heta giravan çêdikin. Resîfên mircanî li deryayên germ yên tropîk zêdetir in. Germahiya cihên ku mircan lê dijîn ji 20⁰ C’yî ne kêmtir e.

resîfa peravê kıyı resifi, récifs frangeant, Küstenriff-Stranriff, friging reef Ji resîfên mircanî yên ku li peravan çêbûne re tê gotin. Mircan li ser taht an zinarên peravê kom dibin û zinarê ber bi deryayê dirêj û firehtir dikin.

resîfa bendî set resifi, récif-barrière, Wallriff, barier reef Şiklekî resîfên mircanî ye. Ji resîfên ku paralelî peravê çêbûne re tê gotin. Li rojhilatê Awûstralyayê resîfên bendî yên herî dirêj çêbûnin.

atol atol, atoll, Atoll, Atoll Ji xelekên mircanî yên ku di orta wan de gol (lagun) cih distîne re tê gotin. Atol, li nav avên oqyanûsan yên tropîk tên dîtin. Li gor teorîyê atol, li cihê giravên wolkanîk çêbûne. Berî ku girav here xwar û di bin avê de bimîne, li dor giravê resîfa peravê çêbûye. Piştî ku girav çûye xwar û di bin avê de maye, resîfa peravê bûye resîfa bendî û wek xelekekê bi ser avê ketiye.

lagun lagon-mercan adası gölü, lagon, Lagune, lagoon bn. atol

103 girav ada, île, Insel, island Ji reşahiyên (bej) ku hawirdorên wan bi avê tije ne re tê gotin. Sê beşê golan hene: Hin perçeyên zinaran an resîf, giravok û giravên esasî. Li hin deran gelek girav li cem hev cih distîne, ji van re komgirav tê gotin. Hin girav wek kevan an xelekekê rêz dibin, ji ji van re jî rêzegirav tê gotin.

komgirav takımada, archipel, Archipel-Inselgruppe, archipelago bn. girav

rêzegirav rêzegirav adadizisi, guirlande insulaire, Inselbogen, island arc bn. girav

giravok adacık Ji giravên biçûk re tê gotin. adacık Ji giravên biçûk re tê gotin.