- KEVÝR Taþ, Les roches, Die Gesteine, The rocks
53 mîneralnasî-mîneralojî mineraloji-mineralbilim, minéralogie, Mineralogie, mineralogy Beþeke erdnasîyê ye. Mîneralnasî, taybetîyên mîneralan lêkolîn dike. Wek tê zanîn kevir, ji mîneraln çêdibin.
kevirnasî-petrografya-lîtolojî petrografya-litoloji, pétrographie-lithologie, Gesteinskunde-Petrographie-Lithologie, lithology Beþeke erdnasîyê ye. Çêbûna qalikê erdê û kevirên wê lêkolîn dike.
54 mîneral mineraller, minéraux, Mineralien, minerals Kevir ji mîneralan çêdibin. Mîneral hiþk in û di germahîyeke nîvçe de nahelin. Granît, ji sê mîneralan çêdibe: Quarts, mîqa û feldspat.
quarts kuvars, quartz, quarz, quartz Ji mîneralên ku di nav keviran de herî pir tê dîtin, yek jê jî quarts e. Gelek rengên wê hene, dereceya hiþkbûna wê 7 û giranîya wê ya taybetî 2.65 e.
feldspat feldspat, feldspath, Feldspat, feldspat Ji sîlîqatan mîneralek e. Hertim bi sîlîqatên alumînyûmî ne. Lê sîlîqatên potasyûmî, sodyûmî an qalsîyûmî jî tim di nav de ye. Li gor van sîlîqatên ku di hundurê wê de ne beþ dibe. Di nav kevirên ku ji volqanan pijiqîne de mînerala herî pir tê dîtin feldspat e. Reng û hiþkahîya qrîstalên feldspatê cihê ne. Bi jihevqetînên kîmyayî ji mhev belav dibe û li gor tiþtên ku dihundirîne axê çêdikin.
54 mîqa mika, mica, Glimmer, mica Beþeke mîneralan e. Di nav kevirên ku ji volqanan pijiqîne pir tên dîtin. Cureyên mîqayê yên sereke ev in: Musqovît (mîqaya spî), bîyotît (mîqaya reþ). Dereceya hiþkahîya wê 2.5-3 û giranîya wê ya taybetîî 2.8-3.2 ye.
55 giranîya taybetî özgül aðýrlýk, poids spécifique, spezifisches Gewicht, spesific weight Ji giranîya cismekî ya 1 m3 re tê gotin.
kevir taþ-külte-kayaç, roche, Gestein Ji tevaya kevirên ku qalikê erdê çêkirinin re tê gotin. Sê beþên keviran yên sereke hene: 1- ... 2- Kevirên hiþkbûyî. 3- ...
kevirên qrîstalî kristalli taþ-billurlu taþ, roche cristalline, kristallines Gestein, crystalline rock Beþeke ji kevirên hiþkbûyî ye. Bi sarbûn û hiþkbûna magmayê çêdibin. Lê hemû kevirên hiþkbûyî ne qrîstalî ne. Hek magma derneketibe ser erdê û di nav qalikê erdê de mabe, li wir hêdî hêdî sar dibe. Di vê sarbûna hêdî de, madeyên ku kevir çêdikin her yek di þikl û rengekî qrîstalî de bi hev re dizeliqin. Granît, ji van kevirên qrîstalî yek e. Jibo ku di kûrahîya erdê de çêdibin ji van keviran re kevirên kûrahîyê jî tê gotin. Lê hin kevirên qrîstalî yên li rûyê erdê çêdibin jî hene. Wek kevirên metamorfîk.
kevirên homojen bir yapýmlý taþ-homojen taþ, roche homogène, homogenes Gestein, homogeneous rock Ji kevirên ku ji madeyekî an piraya wan ji madeyekî çêbûbin re tê gotin. Kevirê kilsê, hemû Ca C03 e, kevirekî homojen e (tevî ku di nav de hin gil-kîl- heye jî). Ji kevirên ku ji gelek made çêbûne re jî kevirên heterojen tê gotin.
kevirên heterojen çokyapýmlý taþ-heterojen taþ, roche hétérogène, heterogenes Gestein, heterogeneous rock bn. kevirên homojen
kýrýntý taþlar, roche clastique-roche détritique, klastisches Gestein, clastic rock Kevir, qiþ an zinar bi rêyên mekanîk û kîmyayî hûr dibin. Ji van perçeyîn hurbûyî re tê gotin. Carina ev perçeyên hûr, pev dikelin an dizeliqin û cardin dibin kevir.
yerlikaya, roche en place, anstehendes Gestein, fresh rock solid-bed rock Ji kevirê ku li cihê ku li çêbûne mane re tê gotin. Ji van keviran re kevirên otokton jî tê gotin.
kevirê sist gevþek taþ, roche meuble, Lockergestein, unconsolidated rock Ji kevirên ku pevgirêdana hêmanên wan ne þidyayî re tê gotin. Di nabênê hin valahî jî dibe hebin.Ji ber ku girêdanên wan sist in zû ji hev belev dibin. Girêdanên dijberê (bervajî) van keviran pir þidyayî ne û di nabênê de valahî tune.Granît, yek ji van kevirên þidyayî ye
pixtok kevirek e, di bin erdê de nermik e, lê gava mirov derxe rûyê erdê û têxe nav avê hiþk dibe.
kevirê þidyayî sýkýþýk taþ, roche compacte ou cohérente, verfestiges Gestein, consolidated rock bn. kevirê sist.
kevirê nerm yumuþak taþ, roche tendre, weiches Gestein, soft rock Nermî jî wek hiþkbûnê taybetîyeke keviran e. Nermbûn an hiþkbûn li gor cureyên keviran e. Bi gelemperî hin cure hiþk û hin cure jî nerm in.Lê kevirên ji cureyekî jî ne wek hev nerm an hiþk in.
kevirê hiþk sert taþ, roche dure, hartes Gestein, hard rock bn. kevirê nerm.
gözenekli taþ, roche poreuse. poröses Gestein, porous rock Di nabêna hêmanên ku kevir çêdikin de valahî hene. Valahî ewqas zêdene ku ev kevir bi vê taybetîyê tên naskirin.
geçirimli taþ, roche perméable, durchlässiges Gestein, permeable rock
geçirimsiz taþ, roche imperméable, undurchlässiges Gestein, impermeable rock
suda eriyebilir taþ, roche soluble, lösliches Gestein, soluble rock Di avê de helîn an nehelîna keviran di þiklgirtina serzemînê de pir girêng e. Li cihên ku kevirên wê di avê de zû dihelin gelek þiklên taybetî çêdibin: Kort, kortal, bi her awayî þikeft ûhwd.
suda erimeyen taþ, roche insoluble, unlöslihes Gestein, insoluble rock bn.
56 derz-qelþ-terk çatlak-diyaklaz, diaclase, Kluft, diaclase Ji terkên li ser keviran re tê gotin. Sedemên van terkan cur be cur in.
gilbûn-þîstbûn þistlilik, schistosité, Schieferung-schiefrige Struktur, schistosity Li derên kort (wek binê deryayê) tiþtên hûr li ser hev kom dibin Bi vê kombûnê piþtî bi hezaran sal girseyên pir mezin çêdibin Hêmanên van girseyan gil e.Gil jî pir biçûk e, ji 0.0004 mm.yê biçûktir e. Ji ber pest û eciqandinê þiklê van girseyan xera dibe û wek pelên daran qat qatî dibin. Ji vê rewþê re gilbûn an þîstbûn tê gotin.
57 kevirên pijiqîn katýlaþmýþ-püskürük taþlar, roches éruptives, Eruptivgesteine-Ausbruchsdesteine, igneous rocks Ji kevirên ku bi sarbûna magmayê çêbûnin re tê gotin. Gava ku magma ber bi jor bilind dibe li nav qalikê erdê an li serzemînê sar dibe. Dema sarbûna magmayê hertim ne wek hev e. Carina zû û carina jî dereng sar dibe. Carina jî di çend deman de sar dibe. Ev cudatîya sarbûna magmayê dibe sedemê kevirên cur be cur. Li gor vê cudatîyê jî navê van keviran hene. Cureyên sereke ev in: Magma ku derkeve serzemînê zû sar dibe, ji vanan re kevirên efuzîv an lav tê gotin. Hek magma di nav qalikê erdê de bimîne dereng sar dibe, li ser wan qrîstal çêdibin û bi vê sedemê ji wan re kevirên qrîstalî tê gotin. Kevirên pijiqîn, hin navên din jî distîne: Volqanî, magmayî, fîlon.
kevirên kûrahîyê / entruzîv entrüziv taþlar-derinlik taþ, roches intrusives ou massives de profondeur, Tiefengesteine, intrusive rocks Ji kevirên ku bi sarbûna magmayê ya di nav qalikê erdê de çêbûne re tê gotin. bn. kevirên pijiqîn
Kevirên volqanî volkanik taþlar, roches volcaniques, vulkanische Gesteine, volcanic rocks bn. kavirên pijiqîn
kevirên efuziv efüziv taþlar, roches effusives ou d’épanchement, Ergussgesteine, extrusive rocks bn. kevirên pijiqîn
kevirên fîlon filon taþlarý, roches filoniennes, Ganggesteine, veined rocks bn. kevirên pijiqîn
granît-ristim granit, granite, Granit, granite Kevirekî kûrahîyê ye. Mîneralên granîtê yên sereke mîqa, feldspat û qûwars in.
gnays gnays, gneiss, Gneis, gneiss
mîqaþîst mikaþist, micaschiste, Glimmerschiefer, mica-schist
quartsît kuvarsit, quartzite, Quartzit, quartzite Qrîstalên quartsê ku bi çîmentoyake bi sîlîs re bibin yek quartsît çêdibe.
rixam kevirekî nerm û bi hêsanî tê verotin 1-
58 tortu, sédiments, Sedimente, sediments
58 tortul taþlar,
59 þujik çakýl, caillou, Schotter, pebble Perçeyên Ku ji keviran qetîyane di çeman de an li ber pêlên deryayan girover an pan dibin. Av rûyê wan dûz wek ku cîlakirîbin dike. Þujik, navê van keviran yê tevayî ye. Li gor mezinbûn û þiklên (girover, pan, bi qozî) wan navên cuda distînin. Ev þujik carina bi çîmentoyeke xwezayî pev dizeliqin, ji vêya re qonglomera tê gotin.
qûm,þujik,buxur,zuxur,kuç,pal,gome,hîm,taht,ferþ,zinar
59 quma gir-gravye irikum-gravye, gravier, Kies-Kiesel, gravel Ji kevirên ku di nabêna qûm û þujikan de ne re tê gotin. Mezinbûna wan di nabêna 2 mm. û 2 sm.yan de ne.
59 qûm kum, sable, Sand, sand Mezinbûna wan di nabêna 20 mîqron û 2 mm .yan de ne. Li gor mîneral , tiþtên ku dihundirîne an cihên ku lê çêbûnin beþ dibin. Li gor mezinbûnê jî beþ dibin. Qûmên herî hûr 20-500 mîqron in (1 mîqron = 1/100 mm.).
59 kevirê qûmê kumtaþý-gre, grès, Sandstein, sandstone Bi alîkarîya çîmentoyeke xwezayî qûm pev dizeliqin, dibin wek kevirekî. Ji vanan re kevirê qûmê tê gotin. Qûma ku van keviran çêdike dibe gir be û dibe hûr be jî. Kevirên qûmê li gor çîmentoyê an mîneralan beþ dibin.
59 qonglomera konglomera, conglomérat, Konglomerat, conglomerato Þujikên bi qozî an girover bi çîmentoyekê pev dizeliqin û dibin qonglomera. Hek qonglomera ji þujikên bi qozî çêbûbe jê re breþ û ji þujikên girover çêbûbe Jê re pûdîng tê gotin. Piraya breþan volqanî ne.
59 gil-kîlte kil, argile, Ton, clay Ji hêmanên pir biçûk çêdibin. Mezinbûna wan ji 0.0004 mm.yê biçûktir e. Cihê ku gila wê qalin be avê pir dimêje û dibe qatekî ku avê derbas nake. Dibe ku gil, bi quartz, lîmonît, mîqa an qarbonatê re tev li hev be. LI gor vê rewþê beþ dibe. Ji gila ku ji % 35 zêdetir qalker (kils) di nav de be marn tê gotin.
59 marn marn, marne, Mergel, marl bn. gil
59 þîst þist, schiste, Schiefer-Tonschiefer, schist-shale Gil ku di bin pesteke mezin de bibe kevirê pel pelî, jê re þîst tê gotin. bn. mîqaþîst
60 berespî-kilsa kevirî-kevirê kilsê-kevirê hêtûnê-qalker kireçtaþý-kalker, calcaire, Kalkstein, limestone Ji kevirê ku ji qalsîyûm qarbonatê çêbûye re tê gotin. Li gor tiþtê ku jê çêdibin beþ dibe. Hin kilsên lîtografî organîk in: Kilsa detrîtîk, mercanî an rudîstî. Hin jê jî ji fosîlên rawirên deryayan çêbûne: Kilsa antrokî, mumulîtî, foramîniferî. Hin kils jî bi rêyên kîmyayî çêdibin. Di nav de sîlîs, gil, quartz, dolomî an hesin cih distîne. Bi metamorfîzmayê kils dibe mermer jî.
gêç tebeþir, craie, Kreide, chalk Cureyekî kevirê kilsê ye. Sipî û nerm e. Li gor madeyên dihundirîne (derveyî kilsê) beþ dibe: Gêça bi sîleks, bi marn (% 5-10 gil),glokonî
cils jips-alçýtaþý, gypse, Gibs, gypsum Madeyên ku cils dihundirîne qalsîyûm sulfat, xwê û av e. Lê wekî din jî hin made tevê hene. Di germahîyeke 1200 de av jê dihare û dibe toz.
kevirê xwê kayatuzu, sel gemme, Steinsalz, rock-salt
komir kömür, charbon, Steinkohle, bituminous coal-hard coal Li gor petrografyayê komir, ji bermahîyên hêþinahîyan çêdibe. Du cureyên sereke hene: Lînyît û komira kevirî. bn. beþa 30.
neft petrol, pétrole, Erdöl, petroleum-crude oil Li gor erdnasan (jeolog) petrol bi vî awayî çêbûye: Gava rawirên deryayan dimirin, cihên wan yên bi dohn di binê deryayan de kom dibin.û bi hin madeyên din re tevlihev dibin. Cihê ku ev dohn lê çêdibe hek li tevgereke erdîn rast bê ev dohn di binê erdekî pir giran de dimîne. Di binê vê giranîyê de ev dohn dibe neft. Deryayên ku neft lê çêdibin ne yên mezin yên teng û nizm in. Neft, di qul û qelîþtekên keviran de pir tê dîtin. Di nav neftê de hin azot, oqsîjen, sulfur û helyûm jî hene. bn. beþa 30.
61 kevirên metamorfîk baþkalaþmýþ / metamorfik taþlar, roches métamorphiques, metamorphe Gesteine, metamorphic rocks Hin kevir ji ber hin sedeman (pest, germahîya hundirê erdê...) taybetîyên xwe wenda dikin û hin taybetîyên din distînin, tên guhertin. Ji van kevirên ku di guhertînekê de derbas bûne re kevirên metamorfîk tê gotin.
61 mermer-helan mermer, marbre, Marmor, marble Kevirên kilsê bi metamorfîzmayê qrîstalîze dibe û mermer jê çêdibe. Mermer, kevirekî giran û pir hiþk e (2700 kg/m3). Piraya mermeran sipî ne, lê hin cureyên rengîn jî hene.
demên erdnasîyê jeoloji zamaný, ère géologique, geologisches Zeitalter, geological era Dîroka erdê bi milyaran sal dirêj e. Di vê dîroka dirêj de gelek bûyer û guherînên girîng çêbûne. Ev bûyer û guherîn di demên cihê de pêk hatine. Ji van wextên ku bûyer û guherînên girîng pêk hatine re demên erdnasîyê tê gotin. Çar demên erdnasîyê yên pir dirêj hene: Dema yekemîn, duyemîn, sêyemîn û çaremîn. Berî dema yekemîn jî dinya hebûye û dirêjbûna vê demê ji tevaya her çar demên din dirêjtir e. Ji vê demê re jî preqambrîyen tê gotin.
dewrana erdnasî jeoloji devri, période géologique, geologische Periode, geological period Di her demeke erdnasî de çend dewran hene. Her dewran jî dibe çend beþ. Di her dewran û beþê de bûyerên xweser hene. bn. tabloya demên erdnasîyê
fosîl fosil, fosille, Versteinerrung-Fosil, fossil Fosîl, bermahîyên jîndaran e. Jîndarên demên erdnasîyê yên kevn piþtî mirin an hiþk bûnê di nav an binê tebaqeyên tort de mane. Hin perçeyên, pirtirîn jî îskeletên wan heta îro wek fosîl di nav erdê de stirîne. Beþa erdnasîyê ya ku her cure fosîlan lêkolîn dike paleontolojî ye.
fosîlê qarekterîstîk karakteristik fosil, fossile indicateur, Leitfosîl, characteristic fossil Têderxistina temerê fosîlan ne ewqas zor e. Hin fosîl hene ku ji têderxistina temerê erdêre dibe alîkar. JI van fosîlan re fosîlên qarekterîstîk tê gotin. Temerê fosîl û erdê ku fosîl di nav de ye pir hindik wek hev tê pejirandin.
preqambrîyen prekambriyum, précambrien, Erd-Urzeit-Archaikum, archaean-precambrian Dema erdnasîyê ya yekem ji çend dewranan pêk tê, dewrana yekem qambrien e. Preqambrîyen, berî qambrîyenê ye. Dirêjahîya preqambrîyenê ji ya tevaya demên erdnasîyê dirêjtir e (1.5 milyar sal). Cihên di dema preqambrîyenê de çêbûnin di gelek guherînan de derbas bûne. Ser wan dûz e û hîmên wan ji hemû erdên din zexmtir e.Li van deveran tevgerên wek erdhejîyê çênabin. Li gor erdnasan, di destpêka preqambrîyenê de jîndarên bi yek þane (hucre) û di dawîyê de jî rawirên hovebar çêbûne. Li gor vê ramanê jî preqambrîyen dibe du beþ: Arkeen û preqambrîyen an eozoik: Her beþek qasî 650-700 milyon sal e
dema yekem-paleozoîk birinci zaman-paleozoik, ère primaire ou paléozoique, Erd-Altertum-Paläozoikum, primary era-paleozoic era Bi alîkarîya fosîlên qarekterîstîk dema herî baþ tê naskirin ev dem e. Ev dem, bi pirbûna jîndarên hovebar dest pê dike û bi peydebûna rawirên bi marîpiþt (pirûsk, omurga) diqede. Di vê demê de hin hêþinahîyên deryayî derbasî reþahîyê bûne û hêþinahîyên wek daran belav bûne. Gelek volqan jî di vê demê de pijiqîne. Jibo tevgerên orojenîk (çîya bi van tevgeran çêdibin) ev dem girîng e. Dewranên vê demê ev in (ji destpêkê ber bi dawîyê): Qambrîyen, sîlur, devon, qarbon û perm.
dema duyem-mezozoîk ikinci zaman-mezozoik, mésozoique, Mesozoikum, mesozoic Di vê demê de rawirên xwekaþok (wek mar, tûpiþk, gumgumok...) çêbûne. Qalinbûna erdên tort ji hezaran metreyî zêdetir bûne. Tevgerên orojenîk ewqas pêk nehatine. Sê dewranên vê demê hene: Trias, jûra û qretase.
dema sêyem-tersîyer üçüncü zaman-tersiyer, ère tertiaire, Tertiär-Erd-Neuzeit, tertiary-cainozoic era Rawirên bi guhan di vê demê de pêþ ketine. Jibo tevgerên orojenîk, dema herî girîng e. Çîyayên Alp, Toros, Zaxros ûhwd. di vê demê de çêbûnin. Çar dewranê vê demê hene: Tersîyera kevn (= eosen + olîgosen). Tersîyera nuh (= mîosen + plîosen).
dema çaran-qûaterner dördücü zaman-kuaterner, ère quaternaire, Quartär-Känozoikum, quaternary era Dema erdnasîyê ya herî nuh e. Rewþa serzemînê ya îro di vê demê de çêbûye. Þiklên derya û reþahîyan yên îro di vê demê de çêbûne. Bûyera vê demê ya herî girîng jî çêbûna însên e. Di vê demê de çar dewranên cemedê hene: Gunz, mindel, rîss û wurm. Dîlûwîyûm (dewrana cemedbûnê) û allûwîyûm dewranên vê demê yên sereke ne.
63 mertal-mertala bejê kalkan-kara kalkaný, bouclier, Schild, shield Hin cihên qalikê erdê hene ku ji hemû cihên din zûtir çêbûnin, yanî pîrtir in. Ji van deran mertal tê gotin. Mertal, bi pirayî piþtî metamorfîzmê bûne granît û hiþk in. Li cihê xwe rûniþtîne, ji tevgerên wek erdhejê dûr in. Li ser mertalan qûm û þujikên çeman wek qalikekî tên dîtin. Bi kurtî mertal, erdê kevn (pîr), dûzbûyî û cihgirtî ye. .Mertala Qanada, Fennoskandiya (li bakurê rojhilatê Ewropa) û Efrîqa ji van mertalan in..
qor-qat-tebeqe katman-tabaka, strate-couche, Schicht, stratum-bed-layer Kevirên tort, li ser hev kom dibin û qorekî çêdikin. Li ser qorekî jî qorine din çêdibin. Piên van qoran ne wek hev in. Qor, li gor qalinbûnê, madeyên di nav de û rewþê (xwêl, dûz, þikestî, badayî ...) ji hev cuda dibin.
mostere mostra-aflörman, ligne dáffleurement, Ausbiss-Ausstrich-Ausstreichendes, outcrop Ji cihên ku kevir an qor derketine rûyê erdê û xwîya dibin re tê gotin. Li ser cihên ku mostere ne, ax, hêþinahî û tiþtên din tune. Ji ber vê jî baþ tên dîtin û ji lêkolînên erdnasî re pir musaît in. Mostere, li qiraxê çeman, li gelî û zinaran, li dor rêyên nuhçêkirî pirtir û baþtir tên dîtin. Mostere, mînakên erdê kûrahîyê ne.
xwêl eðim, pendage-inclinaison, Fallen-Einfallen, dip Xwêl, beravajîya tîk an dûzê ye. Qorên erdê bi pirayî xwêl in, yanî ne dûz û ne jî tîk in. Di nabêna du deran de cudatîya bilindahîyê nîþana xwêlbûnê ye. Cudatîya bilindahîyê çiqas pir be xwêlbûn jî ewqas pire. Wek mînak; li ser dirêjahîyeke 100 metreyî de 2 m. cudatîya bilindahîyê hebe, xwêlbûna vir ji % 2 ye. Ji navgînên ku xwêlbûnê dipîvin re xwêlpîv (nîvelman) tê gotin.
katmanlarýn yönü,
64 bastûra serast / qonqordat konkordat / uygun yapý, structure concordante, konkordante Laserung, concordant structure Qorên tort ku ji ya kevn ber bi ya nuh li ser hev cih stendibin û ev cihstendin bi awayekî parelel be, bastûra van qoran serast e
bastûra neserast / dîsqordant diskordant / uyumsuz yapý, structure discordante, dickordante Lagerûng, discordant structure Di nabêna hin qorên erdê de valahî heye an qor ne parelelî hev in, di nabêna wan de eþkêl heye. Ji vê rewþa qoran re bastûra neserast /dîsqordant tê gotin.
yatay yapý,
bastûra xwêl / monoqlînal bir yana eðimli / monoklinal yapý, structure monoclinale, schiefe Lagerung, monoclinal structure Ji jastûreke ku ji çend qoran pêk tê ku bi hêlekê xwêl bûbe û ne hatibe tewandin re tê gotin.
bastûra tewîyayî kývrýmlý yapý, structure plissée, Faltenbau, folded structure Hin qorên tort, ji ber pestên ku ji kêlekan tên ditewin. Ji bastûra ku qorên wê tewîyayî ne re bastûra tewîyayî tê gotin. Ev cihên ku ber bi jor tewîyayî ne, bilindahîyên erdê ne. Piraya çîyayan ji van bilindahîyan in. Carina ev bilindahîyên tewîyayî ji ber ba, baran û hin sedemên din tên maþandin û dûz dibin. Lê kokên tewangan di bin erdê de wek xwe dimîne.
65 tewandin kývrýlma, plissement, Faltung, folding Qorên tort di jeosenqlînalan de pir qalin dibin û li ser magmayê giranîyeke mezin çêdikin. Magma jî van qoran ji kêleken ve ber bi jor ve delk didin. Bi delkdana magmayê ev qor ditewin û ber bi jor ve bilind dibin. Ji vê tevgerê re tewandin tê gotin. Çîyayên seranser bi vî awayî çêdibin. bn. tevgerên orojenîk
tewandina qaledonyayê kaledonya kývrýlmasý, plissement calédonien, kaledonische Faltung, caledonien folding Ji çîyayên ku di nîvê dema yekem de bi tevgerên orojenîk çêbûne re tê gotin. Îro ev çîya dûz bûne. Wek çîyayê Îsqoçyayê.
tewandina hersînyayê hersinya kývrýlmasý, plissement hercynien, herzynische Faltung, hercynian folding Ji çîyayên ku di dawîya dema yekem de bi tevgerên orojenîk çêbûne re tê gotin. Pirê van çîyan hatine maþandin û bilindahîyên xwe wenda kirine, dûz bûne. Li Fransayê Massif Santral û Vosges, li Amerîqayê Appalaþ ji van çîyayan in.Hin girseyên ku nêzîkî orojeneza Alpê ne, di dema sêyem de cardin bilind bûne. Li van deran hin tevgerên volqanî jê çêbûne.
tawandina alpîn alp kývrýlmasý, plissement alpin, alpine Faltung, alpine folging Ji çîyayên ku di dawîya dema yekem û bi pirayî de dema sêyem de bi tevgerên orojenîk çêbûne re tê gotin. Çîyayên Alpîn îro jî bilind in û li hemû parzemînan bi hezaran km. cih distînin: Alpînên Ewropayê, Atlasên li Efrîqaya Bakur...
tewang-badek-çivane kývrýmkývrým, pli, Falte, fold Qorên erdê yên li ser hev, bi bandora pestên ku ji kêlekan tên ditewin û pêl pêlî dibin. Ji van cihên tewandî û pêlbûyî re tewang tê gotin. Hemû tewang ne wek hev in, li gor hêz û cureyên pestê þikl distînin. Hek pest ji her du hêlan bi hêzeke wek hev be, tewang tîk çêdibe. Pest ne bi vî awayî be, tewang bi þiklekî din (xwêl, qulipî...) çêdibe. Hek pesta ku ji hêlekê tê ji ya hêla din bi hêztir be, erd ewil bi hêlekê ve xwêl dibe û dûre jî ji cihê xwe diqete û dihare li ser qoreke ku ji wê nuhtir e cih distîne. Ji vê tevgerê re þaryaj tê gotin. Du perçeyên tewangan dene: Antîqlînal û senqlînal.
66 antîqlînal antiklinal-kemer, anticlinal, Antiklinale, anticline Li cihên ku tewang çêdibin hêleke erdê kort û hêla din jî bilind e. Ji cihê kort re antîqlînal û ji yê bilind re senqlînal tê gotin. Rewþa antîqlînal û senqlînalan hertim wek xwe namine. Hin bilindahî dûz û hin kort jî tije dibin.
senqlînal senklinal-tekne, synclinal, Synklinale, syncline bn. antîqlînal
þikev tekne
67 tewanga tîk dik kývrým, pli droit, stehende Falte, symmetrical fold bn. tewang
tewanga xwêl eðik kývrým, pli déjeté, schiefe oder schräge Falte, asymmetrical fold bn. tewang
tewanga qulipî devrik kývrým, pli déverse, überkippte Falte, overfold bn. tewang
yatýk kývrým,
bindirme-þövoþman
þaryaj örtüsü-aþma örtüsü
68 quba xwê tuz kubbesi, dôme de sel, Salzdom, salt dome Di nav qorên tort de hin bilindahî hene ku dendika wan ji kevirê xwê ne. Ji van bilindahî an girên wek quban re quba xwê tê gotin. Ji ber ku bi avê zû dihelin, li van cihan gelek þiklên xweser çêdibin (wek stûnên xwê).
69 fleksur bükülüm-fleksür, flexure, Flekxur, flexure Þiklekî tewandinê ye. Qoreke tewîyayî xwêlbûna wê bi derbekê zêde dibe. Li vî cihê ku xwêlbûna wê pir e qor, tenik dibe û dieciqe lê naþike.
70 bastûra bi fay faylý yapý-kýrýklý yapý, structure faillée, Bruchstruktur, faulted structure Ji erdên ku di nav de fay pir in re tê gotin.
derz-qelþ çatlak-kýrýk-fraktür, fracture, Bruch, fracture Cureyeke fayan e. Her du hêlên fayê cih neguhertine.
fay fay-kýrýk, faille, Verwerfung, fault Ji cihên ku erd þikestî û her du hêlên erdê li gor hev cih guhertine re tê gotin. Bi pirayî hêleke cihê þikestî hildiweþe, dihare xwar. Ji bilindahîya ku di nabêna hêla hilweþîyayî û ya din de dimîne re röjeya fayê tê gotin.
fay çizgisi
fay düzlemi
fay dikliði
fay röjesi
fay duvarý
merdiven þeklinde fay
kýrýklý kývrým-plifay
newal-graben tektonik çukur-graben, fossé tectonique, Graben, fault troughrift walley Ji kortalên ku di nabêna her du hêlên fayê de mane re tê gotin. Di van newalan de bi pirayî çem cih distînin..
horst horst, horst, Horst, horst Ji bilindahîyên li kêleka newalan re tê gotin.
71 tektonîk tektonik, tectonique, Tektonik, tectonic Bêjeyeke erdnasîyê ye, bi çend wateyan tê bi kar anîn. 1- Bastûra qorên erdê. 2- Tevgerên ku þikl dide bastûra erdê. Ev tevger û tevgera ku pê çîya çedibin (orojenez) ne yek in.
hêzên endojenezî iç kuvvetler, forces endogénes, endogene / innenbürtige Kräfte, endogenous forces Bûyerên ku qalik erdê diguherînin du beþ in: 1- Hêz an bûyerên endojenezî: Cihê destpêka van bûyeran hundirê erdê ye. Volqan, erdhej, þikestin an tewandina erdê. Ji van bûyeran re bûyerên tektonîk jî tê gotin. 2- Hêz an bûyerên eksojenezî: Cihê ku lê çêdibin rûyê erdê ye. Bi bandora tavê (rojê) ev bûyer çêdibin. Ba, çem, cemed, berf, pêl ûhwd.
hêzên eksojenezî dýþ kuvvetler, forces exogènes, exogene / aussenbürtige Kräfte, exogenous forces bn. hêzên endjonezî
72 jicihleqîn yerinden oynama-dislokasyon, dislocation, Dislokation-Störung, dislocation
yükselerek kabarma-bombeman
bilindbûn yükselme, soulèvement, Hebung, uplift Qorên tort, gelek car wek xwe namînin. Pestên ji kêlekan ve û magma van qoran ber bi jor ve delk didin. Lê ev bilindbûn bi þiklên cuda çêdibin. Hin qor bi bilindbûnê re dinepixin, hin ditewin û hin jî diþkên.
nizmbûn alçalma, affaisement, Senkung, downwarping-sinking Hin derên erdê ji ber hêzên endonezî nizm dibin. Bi vê nizmbûnê re pirê caran þiklê erdê jî tê guhertin.:Kort, newal ûhwd.
oturma-basma
hilþîn-hedimîn çökme, effondrement, Einsturz, collapse-foundering J ber hêzên endonezî hin cih hildiþin. Nizmbûn û hilþîn ne wek hev in. Hilþîn, bi derbekê ji nuþka ve û li cihekî teng; lê nizmbûn, hêdî hêdî û li cihekî firehtir çêdibe.
sübsidans,
73 tevgerên orojenîk orojenik hareketler-daðoluþu, mouvements orogéniques, gebirgsbildende / orogenetische Bewegungen, orogenic movements Ji tevgerên ku bi wan çîya çêdibin re tê gotin. Ji vê bûyerê re tektojenez jî tê gotin.
jeosenklînal jeosenklinal-yerteknesi, géosynclinal, Geosynclinale, geosyncline Ji cihên ku hilweþîyane û di bin avê de mane re tê gotin. Derên ku herî pir tort lê çêdibin jeosenqlînal in. Çîya, li van deran çêdibin. Bi vê sedemê ji jeosenqlînalan re dergûþa çîyayan tê gotin.
þemitîna parzemînan kýtalarýn kaymasý, dérive des continents, Kontinentalverschiebung, continental drift Þemitîna parzemînan, teorîya A. Wegener e (1912). Li gor vê teorîyê, qalikê erdê sîal li ser magmayê wek kelekeke li ser avê ye. Di dewrana qarbonê de parzemînên îro yekpare bûne û hawirdor oqyanûs (oqyanûsa Wegener) bûye. Di dewranên din de ev yekparebûn xerabûye û parzemînên îro çêbûne.
tevgerên epîrojenîk epirojenik hareketler-karaoluþ, mouvements épeirogéniques, epirogenetische Bewegungen, epirogenic movements Ji tevgerên ku pê erd, ditewe, bilind an nizm dibe re tê gotin. Ev erdê ku bilind an nizm dibe erdekî pir fireh e. Du sedemên sereke yên vê tevgerê hene: Sivik an giranbûna erdê û hêza magmayê. Di tevgerên orojenîk de, hin derên erdê diþkên û ji hev dûr dikevin, lê di tevgerên epîrojenîk de þikestin tune
izostazi
74 tevgerên ostatîk östatik hareketler, mouvements eustatiques, eustatische Bewegungen, eustatic movements Ji tevgerên ku sewîya rûyê deryayê bilind an nizm dikin re tê gotin. Sedema vê tevgerê, pirbûn an kêmbûna cemedên li ser parzemînan e. Gava germahî pir bibe û cemed bihelin, ava deryayan zêdetir dibe û sewîya rûyê deryayê bilind dibe. Ji ber vê rewþê derya ber bi reþahîyê pêþ ve diçin. Gava ku ava deryayan kêm dibe, sewîya rûyê deryayê nizm dibe û derya bi þûn ve dikiþe.
pêþketina deryayê deniz ilerlemesi-transgresyon, transgression, Transgression-Meeresvorstoss, advance of the sea, marine transgression bn. tevgerên ostatîk
paþketina deryayê deniz gerilemesi-regresyon, régression marine, Regression-Meersrückzug, retreat of the sea-marine regression bn. tevgerên ostatîk
PARZEMÎN Û DERYA Kýtalar ve denizler, Les continents et les mers, Die Festländer und die Meere, The continents and the oceans75 parzemîn-bej kýta, continent, Festland-kontinent-Erdteil, continent Ji perçeyên reþahîyê yên mezin re tê gotin. Hemû parzemîn 150 milyon km2 ne. Heft parzemîn hene: Asya, Ewropa, Efrîqa, Awûstralya (Okyanûsya), Amerîqaya Bakur, Amerîqaya Baþûr, Antarqtîqa. Hin kes Amerîqaya baþûr û bakur wek parzemînekê dihesibîne û Antarqtîqayê jî wek parzemîn napejirînin. Li gor vî hesabî hejmara parzemînan pênc in. Sînorkirina parzemînan ji ber ku erdên wan bi ser hev ve ne dijwar e. Wek mînak, Ewropa, wek nîvgiraveke Asyayê ye. Ji ber vê rewþê Ewropa û Asya wek parzemînekê tê pejirandin û jê re Awrasya tê gotin. Ji Ewropa, Asya û Efrîqayê re Dinyaya Kevn û ji Amerîqayê re jî Dinyaya nuh tê gotin.
Dinyaya Kevn Eski Dünya, Ancien Monde, Alte Welt, Old World Ji parzemînên (Asya, Ewropa, Efrîqa) ku mirov ji herî kevn ve nas dikin re tê gotin.
Dinyaya nuh Yeni Dünya, Nouveau Monde, Neue Welt, New World Parzemîna Amerîqayê di dawîya sedsala 15 an de hatîye nas kirin. Americo Vespucci, vî navî li baþûrê Amerîqayê dike, lê dûre ev nav jibo hemûya Amerîqayê tê bi kar anîn.
76 avnasî / hîdrografya hidrografya, hydrographie, Hydrographie-Gewässerkunde, hydrography Beþa erdnigarîyê ya ku gol û deryayan lêkolîn dike avnasî ye. Belavbûna deryayan, perav, tevgerên li deryayan...babetên vê zanyarîyê ne. Oseanografya, fîzîk, kîmya û jeolojî zanyarîyên herî nêzîkî avnasîyê ne.
oseanografya oseanografya, océanographie, Ozeanographie-Meereskunde, oceanograohy Zanyarîya derya û oqyanûsan e. Oseanografya, pitirîn li ser taybetîyên fîzîkî disekine. Taybetîyên derya û oqyanûsan yên bîyolojîk jî oseanolojî lêkolîn dike. Hin babetên oseanografyayê ev in: Kûrahî, topografyaya jêrê oqyanûsan, taybetîyên ava deryayan yên fîzîkî û kîmyayî, tevgerên li deryayan, cemedên derya û oqyanûsan...
77 gol göl, lac, See, lake Ji kortên ku bi avê tije ne re tê gotin. Ji yên biçûk re gom-gomik, goltik an lîç tê gotin. Gol, hinekî kûr û vireh in. Gol, li gor çêbûna kortalên xwe beþ dibin: 1- Golên cemedê 2- Golên volqanî 3- Golên qarstîk 4- Golên tektonîk. Ava hin golan þor û ya hinan jî þerîn e. Golên ku çem tên ser wan bi pirayî ava wan þêrîn in. Li derên ku barana wê kêm e, havînan ava golan pir kêm dibe heta qe namîne.
derya-behr deniz, mer, Meer, See Derya li gor golan mezintir û kûrtir in. Ava hemû deryayan þor e. Ava her deryayê digihêje ser deryayeke din an oqyanûsekê. Cudatîyên derya û oqyanûsan ev in: Cihên pir kûr li deryayan kêm e, oqyanûs mezintir in, rejîma þorahî û germahîya deryayan zûtir tê guhertin, bandora reþahîyê li ser deryayan pirtir e. Derya, li gor girêdana wan ya bi oqyanûsan û li gor cihê wan yê di nav reþahîyê de beþ dibin: 1- Deryayên li qiraxê 2- Deryayên li nav reþahîyan 3- Deryayên hundirîn an girtî.
oqyanûs okyanus, océan, Ozean-Weltmeer, ocean Di nav girseyên avê de yên herî mezin oqyanûs in. Li gor deryayan firehtir û kûrtir in. Kûrahîya 3000-6000 m. cihekî mezin digire. Kurahîya 0-200 m. % 10-15 yê oqyanûsan digire. Sê oqyanûs hene: Pasîfîk, Atlantîk û Hînd. Hin erdnigarîvan ji Deryaya Cemedê ya Bakur û ji ya baþûr re jî oqyanûs dibêjin: Okyanûsa Arqtîkê û Oqyanûsa Antarqtîqayê
78 Oqyanûsa Atlantîkê Atlas Okyanusu, Océan Atlantique, Atlantischer Ozean-Atlantik, Atlantic Osean Ji oqyanûsa ku di nabêna Ewropa, Afrîqa û Amerîqa yê de dimîne re tê gotin. Ji bakurê kadê ber bi baþûr wek tîpa S dirêj dibe. Aqara wê 106 milyon km2 ye. Þîpa navdar Gulf Stream di nav vê oqyanûsê de ji peravên Amerîqayê ber bi bakurê Ewropayê diherike.
78 Oqyanûsa Pasîfîkê / Mezin Pasifik Okyanusu-Büyük Okyanus, Océan Pacifique, Pazifischer-Grosser Ozean, Pacific Ocean Ev oqyanûsa di nabêna Asya, Awûstralya û Amerîqayê de dimîne. Firehîya Pasîfîkê, qasî nêvîyê hemû derya û oqyanûsan e (180 milyon km2 ). Cihên herî kûr di Pasîfîkê de ne. Hin derên Pasîfîkê ji 10.000 m. kûrtir in. Þiklê Pasîfîkê wek xelekekê ye. Hêla baþûr ber bi Antarqtîqayê vekirî ye. Lê hêla bakur girtî ye, bi tengava Berîngê digihêje ser Deryaya Cemedê ya Bakur. Di nav Pasîfîkê de bi hezaran girav hene, pirê van giravan volqanî ne.
Oqyanûsa Hîndê Hint Okyanusu, Océan Indien, Indischer Ozean, Indian Ocean Li baþûrê Asyayê di nabêna Asya, Afrîqa û Awûstralyayê de cih distîne. Li gor mezinbûnê oqyanûsa sêyem e. Aqara wê 75 milyon km2 ye.
Deryaya Cemedê ya Bakur Kuzey Buz Denizi, Océan Glacial Arctique, Nördliches Eismeer, Arctic Ocean Ji vê deryayê re jibo ku pir mezin e oqyanûs jî tê gotin (Arqtîk). Aqara wê 13 milyon km2 ye. Di nabêna Ameiqa û Avrasya’yê de dimîne. Li ser rûyê wê herdem cemed heye, qalinbûna vê cemedê di nabêna 2-4 metreya de ye.
Deryaya Cemedê ya Baþûr Güney Buz Denizi, Océan Glacial Antarctique, Südliches Eismeer, Antarctic Ocean Ji deryaya ku li hawirdorê Antarqtîqayê cih distîne re tê gotin. Hin kes jê re oqyanûs dibêjin û li gor wan navê wê Oqyanûsa Antarqtîqayê ye. Her sê oqyanûs jî li baþûr digihêjin ser vê deryayê. Paralela 350 ya baþûr, sînorê vê deryayê û her sê oqyanûsan e. Aysbergên (çîyayê cemedê) herî mezin di nav vê deryayê de ne.
79 deryaya hundirîn iç deniz, mer intérieure, Binnenmeer, inland sea Ji deryayên ku bi oqyanûsan ve girêdana wan tune re tê gotin. Ji van deryayan re deryayên girtî jî tê gotin.
deryaya qiraxê kenar deniz, mer bordière, Randmeer-Nebenmeer, bordering sea Ji deryayên ku li qiraxa oqyanûsan cih distîne re tê gotin. Di nabêna wan û oqyanûsan de sînorekî fireh heye, wek Deryaya Ûmmanê.
deryaya li nav reþahîyan karalararasý deniz, méditerrannée, Mittelmeer, mediterranean Ji deyayên ku bi tengavekê ji oqyanûsan vediqete û di nav reþahîyan de cih distîne re tê gotin. Deryaya Sipî yek ji vanan e. Ji xwe wateya navê wê jî di zimanên rojava de ev e.
80 denizaltý reliefi
þelfa / platforma parzemînê kýta sahanlýðý-þelf, plate-forme continentale, Schelf-Kontinental-Festlandssockel, continental shelf Ji cihê ku di nabêna peravê û -200 m. kûrahîyê de dimîne re tê gotin. Ev cihê ku li binê deryayê ye, ne ewqas xwêl e û bi kevirên tort tije ye. Hin ji van deran heta demeke nêzîk ne di binê avê de bûne. Bi pêþketina deryayê an jî bi hilweþîna parzemînê ev der di binê deryayê de mane.
hevrazê parzemînê kýta þevi, talus continental, Kontinentalböschung, continental slope Ji cihê ku di nabêna þelfa parzemînê û -2000 m. kûrahîyê de dimîne re tê gotin.
derin deniz,
okyanus havzalarý
okyanus çukuru,
denizaltý eþiði
sýðlýk-sýðdiþ-bank
81 tengav boðaz, détroit, Meerenge-Meeresstrasse, strait-narrows Ji cihên ku du deryayan bi hev ve girêdidin re tê gotin. Li van deran derya teng dibe, þiklê çemekî fireh distîne. Wek Tengava Îstenbûlê an Tengava Berîngê.
82 taban seviyesi-deniz seviyesi
83 kýyý / sahil depolarý,
pelajik depolar
herêma peravê / kevîyê kýyý bölgesi, zone littorale, Strandzone-Litoralzone, littoral zone Di nabêna bej û deryayê de hin cih hene ku carina di bin avê de dimînin û carina jî av ji ser radibin. Gava di binê avê de dimîne ev der perçeyekî deryayê û gava ku av vedikiþe perçeyekî bejê ye. Ji van deran re herêma peravê tê gotin. Firehbûna wan li gor bûyeran û cih tên guhertin. Di çêbûna herêma peravê de sedema herî mezin hilatin û dahatin (med-cezîr) e.
herêma bêbinî / abîsal abisal bölge, zone abyssale, abyssische Zone, abyssal zone Ji cihên ku kûrahîya wan ji -2000 m. yî zêdetir in re tê gotin (di derya û oqyanûsan de). Hin erdnigarîvan sînorê kûrahîyê -1000 an -3000 m. distîne. Herêmên bêbinî li gor pest, ronîbûn,þorahî, rawirên deryayî ûhwd. ji deverên din cuda ne, rewþeke wan e xweser heye.
84 þorahî tuzluluk, salinité, Salzgehalt, salinity Wek tê zanîn ava derya û oqyanûsan þor e. Þorahîya ava oqyanûsan ji hezarî 35 e. Yanî di lîtreyeke ava oqyanûsan de 35 gr. xwê heye. Þorahîya deryayan ne wek hev e. Li Deryaya Reþ ji hezarî 18 û li Deryaya Sipî ji hezarî 38 e. Xwêyên di deryayaê de ev in: Sodyûm qlorur, maxnezyûm qlorur, sulfat ( bi taybetî jî qalsîyûm sulfat), qalsîtûm qarbonat ûhwd.
acý-somatr-su
85 banqîz bankiz-denizbuzu, banquise, Packeis, pack ice Ava deryayê li gor þorahîyê di nabêna -0.50 û -20 yan de qeþa digre yanê dibe cemed. Qalinbûna vê cemedê li dor cemseran digihêje 4 metreyan. Ji vî qalikê cemedê re banqîz tê gotin. Havînan ev cemed ji hev belav dibe û hin girseyên cemedê li ser avê diherikin. Ji van girseyan re aysberg (çüyayê cemedê) tê gotin.
