37 nexşevanî-qartografya haritacılık-kartografya, cartographie, Kartographie, cartography Ji kar û barên ku şiklên serzemînê derbasî ser panahîyekê dike re tê gotin. Di vî karî de du tiştên pêwîst hene: Dîtina şiklan ya ji jor ve û li gor pîvankekê biçûk kirin. Di biçûkkirinê de pîvankeke kivşe tune be ew tişt ne nexşe lê krokî ye. Nexşevanî, karekî zêde teknîk e û metodên xweser û gelek navgînan bi kar tîne. Yek ji zanyarîyên ku nexşeyan herî pir bi kar tîne jî erdnigarî ye.

38 kad yeryuvarlağı-küre, globe, Globus, globe Dinya, li gor geometrîyê ne kadeke tam e. Li ekwatorê nepixî û li cemseran dahatî ye. Ji ber vê yekê nîveşkêlên wê hemû ne wek hev in. Jibo ku ne tam kad e, ji şiklê dinyayê re geoid û ji kadê re jî kada erdê tê gotin

nexşe harita, carte, Karte, map-chart Ji şiklê dinyayê yê bi dîtineke ji jor ve û bi pîvankeke kivşe hatîya biçûk kirin derbasî ser panahîyakê bûye re nexşe tê gotin. Nexşe, dibe ya tevaya dinyayê be û dibe ku ya welat, herêm an navçeyekê jî be. Nexşe, li gor bi kar anîna wan û li gor teknîkên ku pê hetine çêkirin beş dibin: Nexşeyên fîzîkî, civakî, polîtîk û hwd.

39 xerabûna dirûvî biçim bozulması, déformation, Verzerrung, distortion Gava şiklê dinyayê derbasî ser panahîyakê dibe, ji ber ku dinya girover e di şikl de hin xerabûnên wek çirandin an eciqandinê çêdibin. Ji vêya re xerabûna dirûvî tê gotin. Lê ev xerabûn ji ber ku bi pîvankên kivşe çêdibin parastina ji van xerabûnan mumkun e.

kaneva-itibari kaneva, canevas, Gradnetz, graticule

40 projeksîyon projeksiyon-izdüşüm, projection, Projektion, projection Metodeke nexşevanîyê ye. Di projeksîyonê de divê xerabûna kadê bi formulên kivşe bên tesbît kirin daku di pîvanên li ser nexşeyan de ji şaşîyan parastin mumkun be. Sê taybetîyên cihekî kelkot (yamuk) ku liser du parelel û merîdyenan e hene: 1- Dirêjahîya qiraxan 2- Eşkêlên di nabêna qiraxn de ne 3- Aqara vî cihî. Gava nexşeya vî cihî tê çêkirin, ji van taybetîyan tenê yek xera nabe. Ji ber vê rewşê projeksîyon dibin sê beş: 1- Projeksîyonên ku eşkêlan diparêzin 2- Projeksîyonên ku dirêjahîyan diparêzin 3- Projeksîyonên ku aqarê diparêzin.

projeksîyona dirêjahîparêz uzaklıkları koruyan projeksiyo, projection équidistante, abstandstreue Projektion, equidistans projection bn. projeksîyon

projeksîyona aqarparêz alan genişliğini koruyan projeksiyon, projection équivalente, flächentreue Projektion, equal-area projection bn projeksîyon

projeksîyona eşkêlparêz açıları koruyan projeksiyon, projection équiangle-conforme, winkeltreue Projektion, orthomorphic projection bn. projeksîyon

projeksîyona sîlîndîrî silindirsel projeksiyon, projection cylindrique, Zylinderprojektion, cylindrical projection Cureyekî projeksîyonan e. Ji vî cureyî ya herî pir tê bi kar anîn ya Mercator e. Di vî cureyî de parelel û merîdyen wek ku li ser kadê hevdu tîk dibirin. Bi vê sedemê eşkêl tên parastin , şikl xera nabin, lê aqar ber bi cemseran pir mezin dibin.

projeksîyona sterografîk stereografik projeksiyon, projection stéréographique, stereographische Projektion, stereographic projection Di sedsala destpêkê de Hipparchos bi kar anîye. Eşkêlan diparêze, lê aqar û dirêjahî xera dibin.Ev metod, îro jî jibo ku kadê wek du nîvkadan rêbidin tê bi kar anîn.

projeksîyona qonîk konik projeksiyon, projection conique, Kegelprojektion, conic projection Bikaranîna vê metodê jibo herêmên li parelelên ortê çêtir e.

41 sêkujî-trîyangulasyon nirengi-triyangülasyon, triangulation, Triangulation-Dreiecksmessung-Dreiecksaufnahme, triangulation Snellius’ê Hollendî ev metoda, cara ewil di 1615 an de bi kar anîye. Ev metod, bi alîkarîya sêkujan dirêjahîyan dipîve.

42 pîvank ölçek, échelle, Masstab, scale Pîvank, dirêjahîyên ku li ser nexşeyan in çiqasî hatine biçûkkirin nîşan dike. wek mînak, di nexşeyeke pîvanka wê 1/100.000 de dirêjahî, 100.000 car hatine biçûkkirin. Dirêjahîyeke 100.000 cm.( 1 km.) di vê nexşeyê de wek santîmekê hatiye rêdan. Jibo aqarê formul wisa ye: aqara li ser nexşeyê * pîvank * pîvank. Wek mînak, li ser nexşeyeke ku pîvanka wê 1/400.000 e, aqara golekê 4 cm² ye, aqara rastîn çiqas e? 4 * 400.000 * 400.000 = 640.000.000.000 cm² = 64 km². Pîvank, li binê nexşeyan wek numerîk an grafîk cih distîne.

43 plan plan, plan, Plan, plan Nexşe, li gor pîvankên xwe jî beş dibin. Ji nexşeyên ku pîvanka wan heta 1/10.000 re plan tê gotin. Ji ber ku plan kitkitan zêdetir nîşan dikin jibo derên biçûk wek bajar,zevî, xanî û hwd.tê bi kar anîn. Di planeke pîvanka wê 1/5.000 de 100 metreyê li ser zevîyyekî wek 2 santîma cih distîne. Di planeke wenî de rêyên bajaran û avahîyên wê bi hêsanî tên dîtin.

nexşeya topografî topografya haritası, carte topographique, topographische Karte, topographic map Ji nexşeyên ku pîvankên wan di nabêna 1/10.000 û 1/20.000 de ne re tê gotin. Di karên leşkerî, jibo hemû xebatên li serzemînê û jibo lêkolînên erdnigarî û erdnasîyê tên bi kar anîn.

nexşeya erdnigarî coğrafya haritası, carte géographique, geographische Karte, geographical map Nexşeyên ku pîvankên wan nîvçe û biçûk in. Wek nexşeyên dîwêr û atlasan. Şiklên serzemînê bi hin rengan tên nîşan kirin. Di perwerde û hînkarîya erdnigarîyê de ev nexşe tê bi kar anîn.

nexşekad-nexşeya kadê düzlemküre, mappemonde-planishére, Erdkarte, world map Ji nexşeyên ku tevaya kadê (dinyayê) nîşan dikin re tê gotin. Pîvankên van nexşena pir biçûk in û bi alîkarîya metodên kaneva tên amade kirin.

44 bilindahî kot-rakım, cote d’altitude, Höhenzahl, spot height Ji hejmarên li ser nexşeyan yên ku bilndahî an kûrbûna deran rêdidin re tê gotin.

îzohîps-xêzikên bilindahîyê izohips-eşyükselti eğrisi, courbes de niveau-isohypses, Höhenkurven-Höhenlinien Isohypsen, contour-lines Di nexşeyên ku pîvankên wan mezin in de jibo nîşankirina bilindahîyan tê bi kar anîn., Îzohîps, xêzikên wek xelekan girtî ne. Her îzohîpsek, bilindahîyekê nîşan dike. Bilindahîya nabêna îzohîpsan wek hev e. Di nabêna îzohîpsa 1. û ya 2. de 50 m. ferq hebe, di nabêna 5. û 6. de jî 50 m ferq heye. Ev ferq, li gor pîvanka nexşeyê tê tesbêt kirin. Hek di nexşeyeke ku pîvanka wê 1/25.000 de ev ferq 10 m. be, di 1/200.000 de 50 m. ye.

sîhkirin gölgeleme-yalama-estompaj, estompage, Schummerung, Schattierung, hill-shading Ev metoda di nexşeyan de jibo ku şiklên erdê baştir xwîya bikin tê bi kar anîn. Xwêlbûn û sîhkirin bi hev re pir an hindik dibin.

derabekirin tarama, hachures, Schraffen, hachures Ev jî wek sîhkirinê jibo baştir xwîyakirina şiklên erdê metodek e. Qalin an ziravbûna xêzikan û virehîya nabêna xêzikan, li gor rewşa şiklên erdê tên guherîn. Li cihên ku xwêlbûna wan pir xêzikên derabeyan kin û nabêna wan teng in.

sabit aralık- eşit aralık-eküidistans

uzlaşmalı / itibari işaretler, signes conventionels, Kartenzeichen-Signaturen, conventional signs

harita lejandı,

46 qartogram kartogram, cartogramme, Kartogramm, cartogram Beşeke nexşeyan jî qartogram e. Bi pirayî jibo zanînên îstatîstîkî tê bi kar anîn.

bloqdîyagram blokdiyagram, bloc diagramme, Blockdiagramm, block-diagram

kroki-taslak

fotografla saptanan relief,

profîl kesit-profil, profil altimétrique, Höhenprofil, altimetric profile Wek tê zanîn nexşe, xwîyabûna erdê ya ji jor ve ye. Profîl jî xwîyabûna ji kêlekê ve ye.

47 nexşeya bilindahîyan hipsometrik harita ,carte hypsométrique, Höhenlinienkarte-Höhenschichtenkarte, relief map Ji nexşeyên ku bilindahî û şiklên bilindahîyan nîşan dikin re tê gotin. Şiklên bilindahîyan, herî baş bi îzohîpsan tên nîşan kirin.

nexşeya kûrahîyan batimetrik harita, carte bathymétrique, Tiefenkarte, bathygraphical map-bathymetric map Ji nexşeyên ku kûrahî û şiklên binê derya û okyanûsan nîşan dikin re tê gotin. Kûrahî, her ji çend metreyan carekê bi xêzikekê tên nîşan kirin. Ji van xêzikên ku kurahîyê nîşan dikin re xêzikên kûrahîyê -îzobat tê gotin.

xêzikên kûrahîyê-îzobat izobat-eş derinlik, isobathe, Isobathe-Tiefenlinie, isobath bn. nexşeya kûrahîyan

48 nexşeya kêlekê yan harita-karton, carte annexe-carton, Nebenkarte, inset map Ev cura nexşe na serbixwe ne. Li qiraxek nexşeyên mezin tên çêkirin. Wek mînak, li kêlekek nexşeya Kurdîstanê plana Amedê, nexşeya çemê Firatê an gola Wanê...

49 erdnasî-jeolojî yerbilimi-jeoloji, géologie, Geologie, geology Zanyarîya dîroka erdê ya xwezayî ye. Erd (dinya) ji çêbûna xwe û heta aniha di kîjan guherînan de bi çi awayî derbas bûye? Di van guherînan de çi bûyer çêbûnin? Tiştên ku erdê çêdikin (kevir, mîneral, ax...) çinin, çawa çêdibin, temerê wan çiqas in? Erdnasî li bersîvên van pirsan digere. Beşê erdnasîyê yên sereke ev in: Erdnasîya gelepmerî, stratigrafî, paleontolojî, mîneralojî û petrografya.

erdnas-jeolog yerbilimci-jeolog, géologue, Geologe, geologist Ji kesên ku di babeta erdnasîyê de pispor in re tê gotin

50 magnetîzma erdê yer magnetizması, magnétisme terrestre, Erdmagnetismus, terrestrial magnetism Li serzemînê (rûyê erdê) bi gelek awayan bandorên magnetîzmayê tç dîtin. Wek giranîya kevirekî, merivekî an tiştekî din; ev tiştan tu ji wan li hewayê nasekinin, dikevin erdê. Lê li derveyê atmosferê yanî cihê ku bandora magnetîzmaya erdê lê tune ev tişt giş li hewa disekinin. Li her du cemseran, cemserên magnetîzmayê hene. Ji ber vê yekê derzîyeke bi miqnatis gava li ser panahîyê meriv dîne ser erdê, de, serê derzîyê ber bi cemsera magnetîk dizîvire. Pûsûla jî li ser vê bingehê hatine saz kirin. Cemsera magnetîk ya bakur li Arktîk’ê, li nêzîkî peravên Amerîqaya Bakur e.Hêza magnetîzmayê li her derê û li derekê jî her dem ne wek hev e. Sedema vêya ya sereke cudatîya kevir an mîneralên erdê ye.Bi vî awayî qadên magnetîk pêk tên. Carina roj, dibe sedem ku bagerên magnetîk çêbibin.

qada magnetîk magnetik alan, champ magnétique, erdmagnetisches Feld, magnetic field bn. magnetîzmaya erdê

tewanga magnetîk magnetik sapma, déclinaison magnétique, Deklination-Missweisung, magnetic declination Ji eşkêla ku di nabêna bakurê erdnigarî û bakurê miqnatisî de dimîne re tê gotin. Virehîya vê eşkêlê li her derê ne yek e û eşkêla derekê li gor demê dibe ku bê guherîn. Ji xêzikên ku derên tewanga wan ya magnetîk wek hev in bi hev girêdidin re îzogon (xêzikên tewanga magnetîk) tê gotin. Bi îzogonan nexşeyên magnetîk çêdibin.

51 yerin iç ısısı basamağı, gradient géothermique, geotermische Tiefenstufe, geotermic gradient Tîn (germahî), ber bi navenda erdê zdetir dibe. Ev zêdebûn li her derên erdê ne wek hev e. Li hin deran ji 10 metreyan û li hin deran jî ji 60 metreyî carekê dereceyek zêde dibe. Nîvçeya vê zêdebûna tînê ji 32 metreya dereceyek e. Ji vê kûrahîya ku tînê dereceyekê zêde dike re ... tê gotin

52 kada kevirîn-qalikê erdê-lîtosfer yerkabuğu-taşküre-litosfer, écorce terrestre-lithosphère, Lithosphäre-Erdkruste-Gesteinskruste, earth’s crust-lithsphere Qalikê ku ser kadê girtîye bi tevayî hişk û kevirîn e.Li gor Wegener, ev qalik bi pirayî ji sîlîs û alumînyûmê çêbûye. Jibo vê jî ji vî qalikî re sîal tê gotin. Jibo ku ber bi navenda kadê tîn (germahî) zêde dibe ji derekê pêve hundirê kadê tev wek girseyên helandî ne. Ji vir şûn ve qalik, cihê kevirîn diqede û cihê ku wek êgir e, magma dest pê dike. Ji ber ku di magmayê de sîlîs û magnezyûm pirtir in jê re sîma tê gotin.

52 dendika erdê-barîsfer-nîfe yer çekirdeği-barisfer-nife, noyau terrestre-baryshère-nife, Barysphäre-Erdkern-Nife, barysphere-earth’s core Navenda kadê ye. Jibo ku nîkel (nî) û hesin (fe) di vê navendê de zêdetir in jê re nîfe tê gotin. Qalikê erdê, sîal hişk; sîma ron, avî ye. Lê dendika erdê yanî navend, ji ber ku di bin pestteke pir mezin de ye, hişk e.