- DINYA/CÎHAN Dünya, La Terre, Die Erde, The Earth
17 kad küre, sphère, Kugel, sphere Dinya, li gor geometrîyê ne tam kad e, lê ji ber þiklê wê jê re kad tê gotin. Li cemseran hinekî dahatî û li ekwatorê jî nepixî ye. Ji ber vê yekê xelek û nîveþkêlên ekwator û cemseran ne wek hev in. Girseya dinyayê ne homojen e. Him ji der ber bi hundir ve û him jî li rûyê erdê cihêtî pir in, ev rewþ bandorê li þiklê dinyayê jî dike. Þiklê dinyayê, naþibe tu þiklan, þiklekî xweser e, jê re geoîd tê gotin.
18 dahatîbûn basýklýk, “aplaite aux poles”-aplatissement, “an den Polen abgeplattet”-Abplattung, “flattened at the poles” Dinya, li cemseran dahatî û li ekwatorê nepixî ye. Dahatîbûna li cemseran 1/297 e. (a=nîveþkêla ekwatorê, b=nîveþkêla cemseran, a-b:a = 1/297 = dahatîbûn)
19 aso ufuk-çevren, horison, Horizont, horizon Cihê ku asûman û erd an derya dibin yek aso ye. Ev yekbûna asûman û erd an deryayê ne rastîn e. Dûrbûna asoyê li gor bilindahîyê tê guherîn. Di bilindahîya 1 m. de dûrbûna asoyê 3, di 10 m. de 11, di 50-100 m. de 35, di 1000 m. de 113 km. ye.
serzemîn-rûerd yeryüzü, surface terrestre, Erdoberfläche, surface of the earth Firehîya wê 510 milyon km2 ye. Ji çaran yekê serzemînê bej (reþahî) û ji çaran sisê jî derya ye. bn. Nîvkada bejîn
20 tewereya erdê-tewereyî zewî yer ekseni, axe terrestre, Erdachse, axis of the earth Xêzika ku ji cemsera bakur heta cemsera baþûr di navenda kadê re derbas dibe. Bi rastî tu xêzik tune, lê wer tê pejirandin. Dinya, li dor vê tewereyê ji rojava ber bi rojhilat dizîvire. Di nabêna tewere û panehîya ekwatorê de 90 derece eþkêl heye.
eþkêla erd yerçapý, diamètre, Durchmesser, diameter bn. nîveþkêl
nîveþkêl yarýçap, rayon, Erdradius, radius Dirêjahîya ji navenda kadê heta cihekî li rûyê erdê, nîveþkêl e. Jibo ku dinya, ne tam kadeke geometrîk e, dirêjahîya nîveþkêlê li her derê ne wek hev e. Ji ber þiklê dinyayê, li ekwatorê herî dirêj û li cemseran herî kin e.
21 cemser kutup, pôle, Pol, pole Bakur û baþûrê tewereya ku di navenda dinyayê re derbas dibe, cemser in. Ji bakurê tewereyê re cemsera bakur û ji baþûrê wê re cemsera baþûr tê gotin. Gelek taybetîyên cemseran hene: Hemû hêlîlar, li cemseran dibin yek (hevdu dibirin). Hêlîlarên nodemîn (90) li vir in; li van deran, nîvê salê roj û nîv jî þev e.
Cemsera bakur Cemsera bakur Kuzey kutbu,Pole nord, Nordpol, North pole bn. cemser
Cemsera baþûr Güney kutbu, Pôle sud, Südpol, South pole bn. cemser
22 ekwator ekvator, équateur, Äquator, equator Navê hevêrkeya ku ji cemseran bi qasî hev dûr û kadê dike du nîvkad e. Ji hevêrkeyên li ser kadê ya herî dirêj e (40.000 km.). Tewereya erdê, di navenda vê hevêrkeyê re bi eþkêleke 90 derece derbas dibe. Ev cihê ku tewere di ekwatorê re derbas dibe, navenda kadê ye. Li ser ekwatorê þev û roj her dem wek hev e.
nîvkad yarýmküre-yarýmyuvar, hémisphère, Hemisphär-Halbkugel, hemisphere bn. ekwator
nîvkada parzemînî / erdîn karalar yarýmküresi, hémisphère continental, Landhalbkugel, land hemisphere Beþa dinyayê ya reþahî ye. 150 milyon km2 virehîya wê heye. Piraya parzemînan li nîvkada bakur e.
nîvkada deryayî denizler yarýmküresi, hémisphère maritime, Wasserhalbkugel, water hemisphere Ji sedî heftêyê kadê derya ye. Derya, li nîvkada baþûr pirtir e ji ya bakur.
23 hevêrkeya ekwatorê ekvator dairesi
xêzika ekwatorê ekvator çizgisi
paralel-hêlîpan-rastênhev paralel, parallèle, Breitenkreis-Paralelkreis, parallel Hevêrkeya ekwatorê, parelela destpêkê ye û hejmara wê sifir (0) e, dinyayê dike du nîvkad . Ji ekwatorê ber bi bakur 90 û ber bi baþûr jî 90 hevêrke hene. Her hevêrkeyek, parelelek e. Nabena parelelan li her derê wek hev in: Eþkêl 1 derece û dûrbûn 111 km. ye. Dirêjahîya parelelan ji ekwatorê ber bi cemseran kin dibin. Parelela herî dirêj ekwator (40.000 km.) û ya herî kin parelela 90. (dirêjahîya wê sifir e, wek niqtakê ye) e.Ji parelelên ku li nîvkada bakur in re, parelelên bakur û ji yên ku li nîvkada baþûr in re parelelên baþûr tên gotin.
merîdyen-hêlîlar meridyen, méridien, Längenkreis-Meridian, meridian Hevêrkeya ekwatorê bi 360 dereceya tê xet kirin. Di her dereceyekê re xêzikeke ku ji cemserekê digihêje cemsera din tê kiþandin. Ji van xêzikên ku her du cemseran pev girêdidin re merîdyen / hêlîlar tê gotin. Hemû merîdyen li cemseran digihêjin ser hev, hevdu dibirin. Paralel hevêrke, lê merîdyen nîvhevêrke ye. Ji ber vê yekê hejmara merîdyenan du qatî paralelan, 360 in. Merîdyena destpêkê(sifir-0), di ser dîdegaha Greenwich’ê (London) re derbas dibe. Ev, ne hilbijartineke xwezayî ye. Berî vê hilbajirtinê, her welatekî merîdyena ku di payîtextê wê re derbas dibe wek merîdyena destpêkê dipejirand. Ev rewþ, jibo seeta navnetewî dibû sedemê tevlihevîyê. Jibo vê tevlihevîyê ji holê rakin, komcivîneke navnetewî hate sazkirin. Di vê komcivînê de sazûmana paralel û merîdyenan ya ku pisporên îngîlîz amade kiribûn hate hilbijartin. Di sazûmana ku wan amade kiribûn merîdyena destpêkê di Londonê re derbas dibû. Ji merîdyena destpêkê ber bi rojava 180 û ber bi rojhilat 180 merîdyen hene. Ji yên li rojava re merîdyenên rojava û ji yên li rojhilat re merîdyenên rojhilat tê gotin. Merîdyena 180 dereceyî li hemberî merîdyena sifirê ye, her du nîvhevêrke bi hev re hevêrkeyekê çêdikin û ev hevêrke dinyayê wek nîvkada rojava û rojhilat.bir dike
24 tropîk-veger-kelû dönence
tropîka kevjalê yengeç dönencesi, Tropique du Cancer, Nördlicher Wendenkreis-Wendenkreis des Krebses, tropic of Cancer Hevêrkeya ku 23 derece 27 deqiqe li bakurê ekwatorê ye. Salê carekê tîrêjên rojê bi 90 dereceyî yanî bi eþkêleke tîk tên ser vê hevêrkeyê. Ev bûyer, di 21ê pûþperê de pêk tê û jibo nîvkada bakur destpêka havînê ye.21ê pûþperê, jibo nîvkada bakur roja herî dirêj û þeva herî kin e. Li nîvkada baþûr jî rewþ, berevajîya bakur e.
tropîka karê oðlak dönencesi, Tropique du Capricorne, Südlicher Wendekreis-Wendekreis des Steinbocks, tropic of Capricorn Hevêrkeya 23 derece 27 deqiqe li baþûrê ekwatorê ye. Di 21ê berfanbarê de tîrêjên rojê bi eþkêleke 90 derece tên ser vê hevêrkeyê. Cihên ku di nabêna her du tropîkan de dimîne, salê du caran tîrêjên rojê bi eþkêleke 90 derece dibînin. Cihên ku li bakur an baþûrê tropîkan dimîne, tu caran tîrêjên rojê tîk nabînin. Bi gotineke din tropîk, sînorê tîkhatina tîrêjên rojê ne. Ji xwe grîngîya tropîkan jî ev e.
hevêrkeya cemsera bakur kuzey kutup dairesi, cercle polaire arctique, nördlicher Polarkreis, arctic circle Hevêrkeya 66 derece 33 deqiqe li bakur e. Ev hevêrke, destpêka herêma cemserê ye. Ji vê hevêrkyê û heta paralela 90. dirêjahîya þev an roj ji 24 seetan zêdetir dibe. Ev hevêrke, jibo veqetîna sirûþtan (îklîm) jî wek sînor tê pejirandin. Jê pêve sirûþta sar detpêdike.
hevêrkeya cemsera baþûr guney kutup dairesi, cercle polaire antarctique, südlicher Polarkreis, antarctic circle Hevêrkeya 660 33’ li baþûr e. bn. hevêrkeya cemsera bakur
Cemsera bakur Kuzey kutbu,Pole nord, Nordpol, North pole bn. cemser
Cemsera baþûr Güney kutbu, Pôle sud, Südpol, South pole bn. cemser
22 ekwator ekvator, équateur, Äquator, equator Navê hevêrkeya ku ji cemseran bi qasî hev dûr û kadê dike du nîvkad e. Ji hevêrkeyên li ser kadê ya herî dirêj e (40.000 km.). Tewereya erdê, di navenda vê hevêrkeyê re bi eþkêleke 90 derece derbas dibe. Ev cihê ku tewere di ekwatorê re derbas dibe, navenda kadê ye. Li ser ekwatorê þev û roj her dem wek hev e.
nîvkad yarýmküre-yarýmyuvar, hémisphère, Hemisphär-Halbkugel, hemisphere bn. ekwator
nîvkada parzemînî / erdîn karalar yarýmküresi, hémisphère continental, Landhalbkugel, land hemisphere Beþa dinyayê ya reþahî ye. 150 milyon km2 virehîya wê heye. Piraya parzemînan li nîvkada bakur e.
nîvkada deryayî denizler yarýmküresi, hémisphère maritime, Wasserhalbkugel, water hemisphere Ji sedî heftêyê kadê derya ye. Derya, li nîvkada baþûr pirtir e ji ya bakur.
23 hevêrkeya ekwatorê ekvator dairesi
xêzika ekwatorê ekvator çizgisi
paralel-hêlîpan-rastênhev paralel, parallèle, Breitenkreis-Paralelkreis, parallel Hevêrkeya ekwatorê, parelela destpêkê ye û hejmara wê sifir (0) e, dinyayê dike du nîvkad . Ji ekwatorê ber bi bakur 90 û ber bi baþûr jî 90 hevêrke hene. Her hevêrkeyek, parelelek e. Nabena parelelan li her derê wek hev in: Eþkêl 1 derece û dûrbûn 111 km. ye. Dirêjahîya parelelan ji ekwatorê ber bi cemseran kin dibin. Parelela herî dirêj ekwator (40.000 km.) û ya herî kin parelela 90. (dirêjahîya wê sifir e, wek niqtakê ye) e.Ji parelelên ku li nîvkada bakur in re, parelelên bakur û ji yên ku li nîvkada baþûr in re parelelên baþûr tên gotin.
merîdyen-hêlîlar meridyen, méridien, Längenkreis-Meridian, meridian Hevêrkeya ekwatorê bi 360 dereceya tê xet kirin. Di her dereceyekê re xêzikeke ku ji cemserekê digihêje cemsera din tê kiþandin. Ji van xêzikên ku her du cemseran pev girêdidin re merîdyen / hêlîlar tê gotin. Hemû merîdyen li cemseran digihêjin ser hev, hevdu dibirin. Paralel hevêrke, lê merîdyen nîvhevêrke ye. Ji ber vê yekê hejmara merîdyenan du qatî paralelan, 360 in. Merîdyena destpêkê(sifir-0), di ser dîdegaha Greenwich’ê (London) re derbas dibe. Ev, ne hilbijartineke xwezayî ye. Berî vê hilbajirtinê, her welatekî merîdyena ku di payîtextê wê re derbas dibe wek merîdyena destpêkê dipejirand. Ev rewþ, jibo seeta navnetewî dibû sedemê tevlihevîyê. Jibo vê tevlihevîyê ji holê rakin, komcivîneke navnetewî hate sazkirin. Di vê komcivînê de sazûmana paralel û merîdyenan ya ku pisporên îngîlîz amade kiribûn hate hilbijartin. Di sazûmana ku wan amade kiribûn merîdyena destpêkê di Londonê re derbas dibû. Ji merîdyena destpêkê ber bi rojava 180 û ber bi rojhilat 180 merîdyen hene. Ji yên li rojava re merîdyenên rojava û ji yên li rojhilat re merîdyenên rojhilat tê gotin. Merîdyena 180 dereceyî li hemberî merîdyena sifirê ye, her du nîvhevêrke bi hev re hevêrkeyekê çêdikin û ev hevêrke dinyayê wek nîvkada rojava û rojhilat.bir dike
24 tropîk-veger-kelû dönence
tropîka kevjalê yengeç dönencesi, Tropique du Cancer, Nördlicher Wendenkreis-Wendenkreis des Krebses, tropic of Cancer Hevêrkeya ku 23 derece 27 deqiqe li bakurê ekwatorê ye. Salê carekê tîrêjên rojê bi 90 dereceyî yanî bi eþkêleke tîk tên ser vê hevêrkeyê. Ev bûyer, di 21ê pûþperê de pêk tê û jibo nîvkada bakur destpêka havînê ye.21ê pûþperê, jibo nîvkada bakur roja herî dirêj û þeva herî kin e. Li nîvkada baþûr jî rewþ, berevajîya bakur e.
tropîka karê oðlak dönencesi, Tropique du Capricorne, Südlicher Wendekreis-Wendekreis des Steinbocks, tropic of Capricorn Hevêrkeya 23 derece 27 deqiqe li baþûrê ekwatorê ye. Di 21ê berfanbarê de tîrêjên rojê bi eþkêleke 90 derece tên ser vê hevêrkeyê. Cihên ku di nabêna her du tropîkan de dimîne, salê du caran tîrêjên rojê bi eþkêleke 90 derece dibînin. Cihên ku li bakur an baþûrê tropîkan dimîne, tu caran tîrêjên rojê tîk nabînin. Bi gotineke din tropîk, sînorê tîkhatina tîrêjên rojê ne. Ji xwe grîngîya tropîkan jî ev e.
hevêrkeya cemsera bakur kuzey kutup dairesi, cercle polaire arctique, nördlicher Polarkreis, arctic circle Hevêrkeya 66 derece 33 deqiqe li bakur e. Ev hevêrke, destpêka herêma cemserê ye. Ji vê hevêrkyê û heta paralela 90. dirêjahîya þev an roj ji 24 seetan zêdetir dibe. Ev hevêrke, jibo veqetîna sirûþtan (îklîm) jî wek sînor tê pejirandin. Jê pêve sirûþta sar detpêdike.
hevêrkeya cemsera baþûr guney kutup dairesi, cercle polaire antarctique, südlicher Polarkreis, antarctic circle Hevêrkeya 660 33’ li baþûr e. bn. hevêrkeya cemsera bakur
TEVGERÊN DINYAYÊ Û ENCAMÊN WÊ Dünyanýn Hareketleri ve Sonuçlarý, Les Mouvements de la Terre et Leurs Conséquences, Die Erdbewagungen und ihre Folgen, Movements of the earth and their consequences25 tevgera rojane günlük hareket, rotation diurne, tägliche Erdumdrehung, diurnal rotation Tevgera dinyayê ya li dor tewereya xwe, tevgera rojane ye. Ev tevger, 24 seetan tajo û di encama vê tevgerê de þev û roj pêk tên.
li pê hev hatina þev û rojan gece ve gündüzlerin birbirini izlemesi, alternance du jour et de la nuit, Vechsel von Tag und Nacht, alternation of day and night. Ji ber ku dinya girover û li dor tewereya xwe ji rojava ber bi rojhilat dizîvire, nîvê dinyayê ronî û nîvê din jî tarî ye. Yanî li nîvê dinyayê þev û li nîvê din roj e. Ji sînorê ku nîvkadên ronî û tarî ji hev vediqetîne re hevêrkeya ronîbûnê tê gotin. Hek di nabêna tewereya erd û panahîya gerîngehê de eþkêl 90 derece ba wê hevêrkeya ronîbûnê di nabêna cemseran li ser merîdyenekê cih bistenda û wê li her derê þev û roj wek hev, 12 seet ba. Lê tewere 23 derece 27 deqîqeyan xwêl e, yanî eþkêl 66 derece 33 deqîqe ye. Ji ber vê yekê hevêrkeya ronîbûnê di nabêna hevêrkeyên cemserê û cemseran de cih diguhere. Ji ber vê rewþê demên þev û rojan her dem tên guherîn. Havînan roj û zivistanan jî þev dirêj in. Tenê li ekwatorê þev û roj her dem 12 seet in. Ferqa di nabêna demên þev û rojan de ji ekwatorê ber bi cemseran zêdetir dibe. Ev ferq li hevêrkeyên cemserê digihêje 24 seetan û li paralelên 90 dereceyan dibe 6 meh.
26 tevgera salane yýllýk hareket, révolution annuelle, Revolution-Jährliche Umlaufbewegung-Bahnbewegung, annual revolution Tevgera dinyayê ya li dor rojê ye. Dema vê tevgerê 365 1/4 roj e.
xeleka gerîngehê-eklîptîk ekliptik, écliptique, Ekliptik, ecliptic Gava ku dinya li dor rojê dizîvire, rêyeke wek elîpsê çêdike. Navê vê rêyê, gerîngeh û yê xeleka wek elîpsê jî eklîptîk e. Ji panahîya ku di eklîptîkê re derbas dibe re panahîya eklîptîkê tê gotin
panahîya eklîptîkê ekliptik düzlemi, plan de l’écliptique, Ebene der Ekliptik, plqne of the ecliptic bn. eklîptîk
rojnêzk günberi, périhélie, Perihel-Sonnennähe, perihelion Rojgêran li ser gerîngehekê li dor rojê dizîvirin. Jibo ku ev gerîngeh wek elîpsê ye.rojgêran carinan nêzîkî rojê û carinan jî dûrî rojê dibin. Ji cihê ku li ser gerîngehê yê ku herî nêzîkî rojê re rojnêzk û ji yê herî dûrî rojê re jî rojdûrk tê gotin. Di 2yê rêbendanê (çile) de rojnêzk û di 2yê tîrmehê de rojdûrk pêk tê. Ev dem jî nîþan didin ku tu têkildarîya nêzîkbûn an dûrbûna dinyayê û rojê bi pêk hatina demsalan re tune.
rojdûrk günöte, aphélie, Aphel-Sonnenferne, aphelion bn. rojnêzk
27 rojetav güneþ günü, jour solaire Roj, li ser merîdyena cihekî be û jibo ku careke din were ser vê merîdyenê 24 seet divê.. Ev dema rojetav e.
rojestêr yýldýz günü
salestêr yýldýz yýlý
28 wekhevîya þev û rojê-ekînoks gün gece eþitliði-ekinoks, équinoxes, Äquinoktien-Tagundnachtgleichen, equinoxes Tîrêjên rojê salê du caran tîk tên ser ekwatorê. Di van deman de li her derê þev û roj bi qasî hev dirêj in, her yek 12 seet e. JI vê rewþê re wekhevîya þev û rojê (ekînoks) tê gotin. Di demên din de þev û roj ne wek hev in, þev an roj dirêjtir e. Ji ekînoksa 21ê adarê re ekînoksa biharê û ji ya 23yê îlonê re jî ekînoksa payizê tê gotin.
ekînoksa biharê ilkbahar ekinoksu, équinoxe de printemps, Frühlings-Tagundnachtgleiche, spring equinox bn. wekhevîya þev û rojê
ekînoksa payizê sonbahar ekinoksu, équinoxe d’automne, Herbst-Tagundnachtgleiche, autumn equinox bn. wekhevîya þev û rojê
tevgera ekînoksan ya berepaþ-presesyon ekinokslarin geriye hareketi-presesyon, précession des équinoxes, Präzession ”Vorschreiten” der Tagundnachtgleichen, precession
29 rojveger-rojguhêrk-solstîs gündönümü-solstis, solstice, Sonnenwende, solstice Di her nîvkadekê de salê carekê þeva herî dirêj û carekê jî roja herî dirêj pêk tê. Tîrêjên rojê di 21ê tîrmehê de tîk tên ser tropîka kevjalê. Di vê rojê de li nîvkada bakur roja herî dirêj pêk tê û demsala havînê dest pê dike .Li nîvkada baþûr jî berevajîya vê ya pêk tê. Di 21ê berfanbarê de tîrêjên rojê tîk tên ser tropîka karê, di vê demê de li nîvkada baþûr roja herî dirêj pêk tê û demsala havînê dest pê dike. Pîþtî van deman dirêjbûna þev an rojê disekine, kinbûn dest pê dike. Ji ber vê rewþê ji van deman re rojveger tên gotin.
rojvegera zivistanê kýþ gündönümü / solstisi, solstice d’hiver, Wintersonnenwende, winter solstice bn. rojveger
rojvegera havînê yaz gündönümü / solstisi, solstice d’été, Sommersonnenwende, summer solstice bn. rojveger
30 demsal mevsimler, saisons, Jahreszeiten, seasons Hek di nabêna tewereya erdê û gerîngehê de eþkêl 90 derece bûya demsal çênedibûn û wê þev û roj herdem 12 seet bûna. Sedema ku ev rewþ pêk nayê, xwêlbûna tewereya erdê ye. Ji ber vê xwêlbûnê cihên ku tîrêjên rojê, tîk tên ser rojberoj tên guherîn. Ev guherîn di nabêna her du tropîkan de pêk tê. Di 21ê Hezîranê de tîrêjên rojê tîk tên ser tropîka kevjalê. Piþtî vê demê ber bi baþûr diçe û di 23yê îlonê de tîk tên ser ekwatorê. Di 21ê berfanbarê de tîk tên ser tropîka karê û di 21 adarê de jî careke din tîk tên ser ekwatorê. Li gor astronomîyê demsal, di nabêna van deman de çêdibin: Havîn ji 21ê hezîranê heta 23yê îlonê, payiz ji 23ê îlonê heta 21ê berfanberê, zivistan ji 21ê berfanberê heta 21ê adarê û bihar jî ji 21ê adarê heta 21ê pûþperê ye. Ev rewþ, jibo nîvkada bakur e. Li nîvkada baþûr rewþa demsalan, berevajîya bakur e.
30 bihar ilkbahar, printemps, Frühþing, spring bn. demsal
havîn yaz, été, Sommer, summer bn. demsal
payiz payiz sonbahar, automne, Herbst, autumn bn. demsal
zivistan-zivtan kýþ , hiver, Winter, winter bn. demsal kýþ , hiver, Winter, winter bn. demsal
31 tînveger-radyasyon güneþ ýþýmasý-ýþýným, radiation solaire, Sonnenstrahlung, solar radiation Erd, tîna (germahî) ku ji rojê distîne berepaþ vedigerîne, ji vê bûyerê re tînveger (radyasyon) tê gotin. Tînveger li her derê ne wek hev e. Li deverên ku kam (nedawîbûn) kêm e, wek çol û çîyayên bilind tînveger xurtir e. Ji ber vê yekê li van deran ferqa germahîya þev û rojan zêdetir e.
tîrêj ýþýn, rayon, Strahl, ray
berbang-spêd-þefeq-elind-hingûr / hingur gün aðýrmasý-tan-seher-þafak-alaca karanlýk, aube-aurore, Morgendämmerung, dawn-daybreak Berî ku roj hilê û piþtî ku roj dihare ava demeke ronî heye. Ji vê demê re tê gotin. Dirêjahîya vê demê li her derê dinyayê ne wek hev e. Dinya, li dor tewereya xwe bi lezeke mezin dizîvire. Lê ev lez li ekwatorê herî pir û li cemseran herî kêm e. Sedema vê cudatîyê þiklê dinyayê ye. Cihekî li ser ekwatorê, gava ku tam li hemberî rojê be û jibo careke din were hemberî rojê, divê 24 seetan bizîvire. Dirêjahîya tevgera vî cihî, qasî dirêjahîya ekwatorê yanî 40.000 km. ye. Lê tevgera cihekî li ser paralela 30 dereceyê qasî vê paralelê (34.700 km.) ye. Her ku ber bi cemseran diçe, ev dirêjahî kêm dibe. Li gor vî hesabî dirêjahîya tevgera parelelan ya di sanîyeyêkê de ewqas metre ye: Li cemseran 0, li parelela 600 233, li parelela 300 403, li ekwatorê 465.
þevreþ
32 tevgera rojê ya xwîyanî güneþin görünürde hareketi, mouvement apparent du soleil, scheibare Bewegung der Sonne, apparent movement of the sun Cihê ku roj jê hiltê û lê dihare ava di nav salê de tim tê guhertin. Cihê ku tîrêjên rojê tîk tên ser jî wisa li guherînê ye. Ev rewþ wek tevgera rojê xwîya dike û ji vêya re tevgera rojê ya xwîyanî tê gotin. Ji ber ku wer xwîya doke lê di eslê xwe de ne were ye, yanî roj vir de û wê de naçe. Ya cih diguhere an jî sekina xwe ya li ber rojê diguhere dinya ye. Ji ber ku tewereya erdê xwêl yanî ne tîk e, gava dinya li dor rojê dizîvire, carina hêla bakur û carina jê hêla baþûr rojê tîktir an xwêltir dibîne. Û bi vê sedemê dirêjahîya þev û rojê tê guhertin û demsal çêdibin. Hek tewere ne xwêl, tîk ba wê roj hertim ji derekê hillata û li derekê biçûya ava. Wê þev û roj jî hertim her yekê 12 seet bûya.
hêlên bingehîn anayönler, points cardinaux, Haupthimmelsrichtungen, cardinal points-points of the compass Ji hêlên rojhilat, rojava, bakur û baþûr re hêlên bingehîn tê gotin. Ji hêlên ku di nabêna van de dimînin re hêlên nabênê tê gotin. Dîtin û binavkirina hêlên nabênê bi alîkarîya hêlên bingehîn pêk tê.Wek mînak, hêleke di nabêna rojhilat û bakur de bakurê rojhilat e.
guleba rüzgar gülü, rose des vents, Windrose, wind rose Ji þiklê xêzikên ku hêlên bingehîn û nabênê nîþan dide re tê gotin. Ev þikl, wek stêrekê ye û hêlên ku ba jê tên nîþan dike.
rojhilat doðu, Est-Osten, Ost-Osten, east-orient Hêla ku roj jê hiltê ye.
rojava batý, Ouest-Occident, West-Westen, west Hêla ku roj lê dihare ava ye.
bakur kuzey, Nord, Nord-Norden, north Gava ku meriv, milê xwe yêrastê bide hêla rojhilat, hêla ku rûyê wî lê dinêre bakur e. bn. hêlên bingehîn, hirçê mezin
baþûr güney, Sud, Süd-Süden, south Gava ku meriv, milê xwe yê rastê bide hêla rojhilat, hêla ku li piþt wî dimîne baþûr e.
bakurê rojava-bakurê roavê Kuzetbatý, Nord Ouest, Nordost-Nordöstlich, north east bn. hêlên bingehîn
bakurê rojhilat-bakurê rohelê kuzeydoðu, Nord Est, Nordwest-Nordwestlich, north west bn. hêlên bingehîn
baþûrê rojava-baþûrê roavê güneybatý, Sud-ouest, Südwest-Sudwesten, south west bn. hêlên bingehîn
baþûrê rojhilat-baþûrê rohelê güneydoðu, Sud-est, Südost-Südosten, soud east bn. hêlên bingehîn
pûsûla pusula, boissole, Kompass, compass Navgîna ku hêlan nîþan dike, pûsûla ye. Ji kevn ve tê bi kar anîn. Jibo pêþketina deryavanîyê îmkanên pir mezin pêk anîye.
33 nîvro-nîro öðlen, midi, Mittag. noon-midday Nivê rojê ye. Li gor astronomîyê dema ku roj tê ser merîdyena cihekî nîvro ye.
33 nîvê þevê gece yarýsý, minuit, Mitternacht, mid-night Destpêka rojê ye. Seet 24 e. Li gor astronomîyê dema ku roj li ser antîmerîdyena cihekî be nîvê þevê ye.
payiz sonbahar, automne, Herbst, autumn bn. demsal
zivistan-zivtan kýþ , hiver, Winter, winter bn. demsal kýþ , hiver, Winter, winter bn. demsal
31 tînveger-radyasyon güneþ ýþýmasý-ýþýným, radiation solaire, Sonnenstrahlung, solar radiation Erd, tîna (germahî) ku ji rojê distîne berepaþ vedigerîne, ji vê bûyerê re tînveger (radyasyon) tê gotin. Tînveger li her derê ne wek hev e. Li deverên ku kam (nedawîbûn) kêm e, wek çol û çîyayên bilind tînveger xurtir e. Ji ber vê yekê li van deran ferqa germahîya þev û rojan zêdetir e.
tîrêj ýþýn, rayon, Strahl, ray
berbang-spêd-þefeq-elind-hingûr / hingur gün aðýrmasý-tan-seher-þafak-alaca karanlýk, aube-aurore, Morgendämmerung, dawn-daybreak Berî ku roj hilê û piþtî ku roj dihare ava demeke ronî heye. Ji vê demê re tê gotin. Dirêjahîya vê demê li her derê dinyayê ne wek hev e. Dinya, li dor tewereya xwe bi lezeke mezin dizîvire. Lê ev lez li ekwatorê herî pir û li cemseran herî kêm e. Sedema vê cudatîyê þiklê dinyayê ye. Cihekî li ser ekwatorê, gava ku tam li hemberî rojê be û jibo careke din were hemberî rojê, divê 24 seetan bizîvire. Dirêjahîya tevgera vî cihî, qasî dirêjahîya ekwatorê yanî 40.000 km. ye. Lê tevgera cihekî li ser paralela 30 dereceyê qasî vê paralelê (34.700 km.) ye. Her ku ber bi cemseran diçe, ev dirêjahî kêm dibe. Li gor vî hesabî dirêjahîya tevgera parelelan ya di sanîyeyêkê de ewqas metre ye: Li cemseran 0, li parelela 600 233, li parelela 300 403, li ekwatorê 465.
þevreþ
32 tevgera rojê ya xwîyanî güneþin görünürde hareketi, mouvement apparent du soleil, scheibare Bewegung der Sonne, apparent movement of the sun Cihê ku roj jê hiltê û lê dihare ava di nav salê de tim tê guhertin. Cihê ku tîrêjên rojê tîk tên ser jî wisa li guherînê ye. Ev rewþ wek tevgera rojê xwîya dike û ji vêya re tevgera rojê ya xwîyanî tê gotin. Ji ber ku wer xwîya doke lê di eslê xwe de ne were ye, yanî roj vir de û wê de naçe. Ya cih diguhere an jî sekina xwe ya li ber rojê diguhere dinya ye. Ji ber ku tewereya erdê xwêl yanî ne tîk e, gava dinya li dor rojê dizîvire, carina hêla bakur û carina jê hêla baþûr rojê tîktir an xwêltir dibîne. Û bi vê sedemê dirêjahîya þev û rojê tê guhertin û demsal çêdibin. Hek tewere ne xwêl, tîk ba wê roj hertim ji derekê hillata û li derekê biçûya ava. Wê þev û roj jî hertim her yekê 12 seet bûya.
hêlên bingehîn anayönler, points cardinaux, Haupthimmelsrichtungen, cardinal points-points of the compass Ji hêlên rojhilat, rojava, bakur û baþûr re hêlên bingehîn tê gotin. Ji hêlên ku di nabêna van de dimînin re hêlên nabênê tê gotin. Dîtin û binavkirina hêlên nabênê bi alîkarîya hêlên bingehîn pêk tê.Wek mînak, hêleke di nabêna rojhilat û bakur de bakurê rojhilat e.
guleba rüzgar gülü, rose des vents, Windrose, wind rose Ji þiklê xêzikên ku hêlên bingehîn û nabênê nîþan dide re tê gotin. Ev þikl, wek stêrekê ye û hêlên ku ba jê tên nîþan dike.
rojhilat doðu, Est-Osten, Ost-Osten, east-orient Hêla ku roj jê hiltê ye.
rojava batý, Ouest-Occident, West-Westen, west Hêla ku roj lê dihare ava ye.
bakur kuzey, Nord, Nord-Norden, north Gava ku meriv, milê xwe yêrastê bide hêla rojhilat, hêla ku rûyê wî lê dinêre bakur e. bn. hêlên bingehîn, hirçê mezin
baþûr güney, Sud, Süd-Süden, south Gava ku meriv, milê xwe yê rastê bide hêla rojhilat, hêla ku li piþt wî dimîne baþûr e.
bakurê rojava-bakurê roavê Kuzetbatý, Nord Ouest, Nordost-Nordöstlich, north east bn. hêlên bingehîn
bakurê rojhilat-bakurê rohelê kuzeydoðu, Nord Est, Nordwest-Nordwestlich, north west bn. hêlên bingehîn
baþûrê rojava-baþûrê roavê güneybatý, Sud-ouest, Südwest-Sudwesten, south west bn. hêlên bingehîn
baþûrê rojhilat-baþûrê rohelê güneydoðu, Sud-est, Südost-Südosten, soud east bn. hêlên bingehîn
pûsûla pusula, boissole, Kompass, compass Navgîna ku hêlan nîþan dike, pûsûla ye. Ji kevn ve tê bi kar anîn. Jibo pêþketina deryavanîyê îmkanên pir mezin pêk anîye.
33 nîvro-nîro öðlen, midi, Mittag. noon-midday Nivê rojê ye. Li gor astronomîyê dema ku roj tê ser merîdyena cihekî nîvro ye.
33 nîvê þevê gece yarýsý, minuit, Mitternacht, mid-night Destpêka rojê ye. Seet 24 e. Li gor astronomîyê dema ku roj li ser antîmerîdyena cihekî be nîvê þevê ye.
33 beþên seetê saat dilimleri, fuseaux horaires, Zeitzonen-Stundenzonen, time zones Zîvirîneke dinyayê ya li dor tewereya xwe, di 24 seetan de diqede. Gor ku 360 merîdyen li ser dinyayê hene, ji çar deqiqeyan (24*60/60=4) carekê merîdyenek di ber rojê re derbas dibe. Di seetekê de 15 merîdyen di ber rojê re derbas dibe. Ji ber vê yekê cihên ku li ser merîdyenên cuda ne seetên wan ne wek hev e. Yanî di nabêna wan de ferq heye. Hek her der (bajar, navçe an gund) seeta xwe li gor merîdyena ku ew li ser e eyar bike (ev seeta navçeyî ye), wê gavê seetên du bajar an gündên ku cîranên hev in wê ne wek hev be. Heta di nabêna rojavayê bajarekî û rojhilatê wê de jî wê cudatîya seetê hebe. Ev rewþ, wê bibe sedemê gelek tevlihevîyan. Jibo ku ev tevlihevî nê holê an herî kêm bibe, beþên seetan hatiye amade kirin: Her 15 merîdyen beþeke seetê ye, 7o 30‘ rojhilat û 7o 30‘ rojavayê merîdyena destpêkê, beþa seetê ya sifirê û destpêk tê pejirandin. Ji beþa seetê ya destpêkê ber bi rojhilat 12 û ber bi rojava 12 beþên seetê hene. Gava li beþa seeta destpêkê seet 12.00 be li beþa seeta 1. ya rojhilat 11.00 û li ya rojava 13.00 ye. Her dever seeta xwe li gor beþa seeta xwe eyar dike û seeta navçeyî ji holê radibe. Li hin welatên ku ji rojhilat ber bi rojava pir fireh in, (wek Rûsyayê) du beþên seeta an hîn zêdetir tên bi kar anîn. Lê piraya welatan beþekê bi kar tînin.
xêzedema guhertinê tarih deðiþtirme çizgisi, ligne de changement de date, Datumsgrenze, date-line Ji xêzika ku li ser merîdyena 180o yê re tê gotin. Ev xêzik, jibo ku di ser hin giravên Pasîfîkê re derbas dibe, li wan deran ber bi hêla rojhilat an rojava ve diþemite. Jibo ku demên van giravan ji hev cuda nebin ev rewþ pêk hatiye. Keþtîyeke ku ji San Fransisco biçe Japonyayê, gava di ser vê xêzikê re derbas be (ji rojava ber bi rojhilat), divê dem a xwe rojekê bi þûnve bistîne, hek rewþ berevajî be divê dema xwe rojekê pêþve bibe. Ev çima wisa ye?Gava li merîdyena 180o rojava seet 8.00 û dem 21ê adarê be, li merîdyena 180o rojhilat seet û dem çend in? Ji ber ku her dereceyeke merîdyenê 4 deqiqe ferq çêdikir, ferqa van her du cihan 1440 (4*180+180) deqîqe, yanî 24 seet (rojek) e. Li gor vêya divê dema merîdyena 180o rojava rojekê pêþve be, yanî seeta wê cardin 8.00 lê dema wê 22ê adarê be. Çima dema wê pêþtir û ne paþtir? Ji ber ku dinya ji rojava ber bi rojhilat dizîvire û bi vê sedemê cihên ku li rojahilat in berî cihên ku li rojava ne rojê dibînin
guhertina demê tarih deðiþtirme, changement de date, Datumswechsel, change of date bn. xêzedema guhertinê
34 salname takvim, calendrier, Kalender, calendar Ji sazûmana ku sal, meh, hefte û rojan li gor roj an heyvê saz dike re tê gotin. Gelek salname hatine saz kirin: B.Z. di 46 an de di dema Jul Sezar de salnameya Julyen, di 1582 an de ji teref Papa Greguvar salnameya Gregoryan hatiye saz kirin, salnameya Îsrail, salnameya Koçî ya ku koça Mihemed Pêxember destpêk distîne hwd.
35 hêlîlara sereke baþmeridyen, méridien origine, Nullmeridian, prime meridian bn. meridyen
35 boylam
35 enlem
35 qoordînatên erdnigarî coðrafi koordinatlar, coordonnées géographiques, geographische Koordinaten, geographical coordinates
36 boylam derecesi
36 enlem derecesi
