Việt
Điển
thư viện
Reading
Room
đăng trình tháng 2 -2003
|
|
Việt
Điển |
|
|
vhvt |
tự do tư
tưởng và sáng tạo |
văn học
|
|
|
Lại Bàn Về Đổi Mới Tư Duy Hoàng Quốc Hải
( Bài viết tham dự Hội thảo về
"Đổi mới tư duy tiểu thuyết") Tôi hoàn toàn cảm thông với Ban lãnh đạo Hội nhà văn Việt Nam, ít ra là trong hai khóa V và VI, luôn luôn suy nghĩ, để sao cho đội ngũ các nhà văn chúng ta, có những cống hiến xứng đáng. Tức là có một số tác phẩm mang tầm cở thời đại. Hội thảo này vơi tiêu đề "Đổi Mới tư duy tiểu thuyết", cũng là một cách làm thiện chí của Ban chấp hành. Tôi cứ băn khoăn về sự đổi mới tư duy của tiểu thuyết. Bởi từ khi nhân loại biết sản sinh ra hình thức văn chương tới nay, thì đối tượng miêu tả của văn chương đều nhằm vào thân phận con người. Mặc dù các hình thức biểu hiện, mà các trường phái tìm tòi để thể hiện, sao cho hấp dẫn được người đọc có khác nhau. Ví dụ, tiểu thuyết đã trải qua các hình thức biểu hiện như : Hiện thực, Lãng mạn, Trừu tượng, Ấn tượng, Siêu thực… Rồi kết hợp cả hai hình thức: Hiện thực lãng mạn, Hiện thực phê phán. Và từ khi xuất hiện chủ nghĩa Cộng sản, lập tức có loại hình: Hiện thực xã hội chủ nghĩa. Nhà lý luận số 1 của Đảng cộng sản Pháp, vào những năm 70 của Thế kỷ XX, ông Roger Garody lúc đầu chủ trương dung hòa giữa Hiện thực xã hội chủ nghĩa và Hiện thực phê phán. Sau ông không chấp nhận các hình thức trên. Cho đó là một sự gò bó, bóp chết tư duy sáng tạo của nhà văn. Do vậy, ông chủ trương "Hiện thực vô bờ bến" (Réaliste sans rivage). Và cũng từ đó, ông chia tay với Đảng CS của mình, để trở thành giáo sư triết học của trường đại học danh tiếng Sorbonne. Trong những năm gần đây, các nhà tiểu thuyết phương Tây lại nắm tay nhau đi về hai ngã: Một trở lại với các trường phái cổ điển. Một đi vào hiện thực hư ảo. Trong đó kết hợp giữa hiện tại, quá khứ, vị lai và hư ảo mà họ gọi là bút pháp "Đồng hiện". Tuy nhiên, dù hình thức nào, văn chương chưa bao giờ thoát ly khỏi đối tượng muôn thuở, ấy là con người. Vậy "Đổi mới tư duy tiểu thuyết" là đổi mới cái gì ? Phải chăng đó là đổi mới về nhận thức của nhà văn, trước những biến thái xã hội của thế giới trong Thiên niên kỷ thứ III này. Nhân loại đang từ đa cực chuyển sang đơn cực, hay chuyển sang trạng thái hỗn loạn ? Hoặc giả thế giới đang tiến tới một xã hội đồng thuận trên cơ sở Toàn cầu hoá. Và một điều quan trọng khác, là cấu trúc xã hội đã đổi khác về cơ bản. Chủ nghĩa tư bản hiện đại không nhằm chiếm hữu thuộc địa, chiếm hữu của cải và các tài nguyên khác mà là chiếm hữu trí tuệ. Tài nguyên quan trọng vào bậc nhất của thế kỷ này là chất xám, tức trí tuệ. Tập đoàn tư bản giàu nhất hiện nay không phải các vua sắt thép, dầu lửa hoặc tài chính, mà là tập đoàn tương tự máy tính Microsoft. Đối tượng của nhà văn tới nay vẫn là con người, nhưng tư duy của con người hiện đại đã thay đổi. Vậy thời nhà văn cũng phải đổi mới tư duy trên cơ sở cấu trúc xã hội đã thay đổi. Tức là phải đổi mới tư duy của chính nhà văn chứ không phải đổi mới tư duy của tiểu thuyết. Một điều quan trọng khác trong "đổi mới tư duy tiểu thuyết", tôi nghĩ nhà văn phải vượt qua mọi nỗi sợ hãi luôn ám ảnh mình. Có nhiều thứ sợ hãi, chứ không chỉ có sự cấm đoán. Theo tôi, nổi sợ hãi lớn nhất của nhà văn là không còn khả năng sáng tạo nữa. Ngoài ra, không có điều gì làm nhà văn phải hoảng sợ. Nếu như hệ thống chính quyền chưa đổi mới được tư duy văn hoá, nghệ thuật thì ta chờ đợi. Tôi viết cuốn tiểu thuyết "Chờ đến ngày mai" vào năm 1982. Một vài giám đốc nhà xuất bản lúc ấy đã phát biểu: "Anh viết như một tên phản động". Nhưng rồi, 5 - 6 năm sau, nó được xuất bản một cách bình thường. Vậy đổi mới tư duy tiểu thuyết", theo tôi là các nhà văn hãy cứ viết, viết và viết, không lệ thuộc vào hình thức biểu hiện, cũng như không lệ thuộc vào sự cho phép hay không cho phép của bất kỳ ai, nếu như ta lấy phương châm Tổ quốc, Dân tộc và Nhân văn làm kim chỉ nam cho ngòi bút. Một điều nữa cần kiến nghị với Nhà nước, rằng nếu Nhà nước vẫn muốn nâng cao dân trí bằng nền văn hóa đọc thì Nhà nước phải củng cố, và mở rộng hệ thống thư viện trong toàn quốc. Nhà nước, phải có kế hoạch đặt hàng với các nhà văn. Nước nghèo như Indonésia, thư viện cấp xã cũng có từ 3.000 - 5.000 đầu sách, do Nhà nước bao cấp. Nước trung bình ở Châu Âu như Tây - ban - nha, mỗi năm in trên 3.000 đầu sách văn học, mỗi đầu sách in ít nhất 3.000 bản. Phần nhiều trong số đó, Nhà nước mua cho hệ thống thư viện. Các nước Pháp, Anh, Đức, ý, Hà - lan … đều có hệ thống thư viện lưu động phục vụ toàn dân, thậm chí khách du lịch ngoài các bãi tắm biển vẫn có nhân viên thư viện đem sách tới cho họ đọc. Tình hình in sách và đọc sách ở nước ta hiện nay có vẻ không ổn. Mỗi đầu sách thường chỉ in từ 500 - 700 tới 1.000 bản. Sách mới in đầu năm, cuối năm đã bán xôn. Nhà nước chưa hề có một biện pháp nào nhằm can thiệp vào các hiện tượng trên. Phải chăng là Nhà nước ta vẫn chưa đổi mới tư duy. Sự thật, nếu bản thân Nhà nước không đổi mới tư duy về mặt văn hoá, không lấy văn hóa làm điểm tựa để phát huy truyền thống của dân tộc, thì cũng khó mà thu được thành tựu lớn lao về mặt kinh tế. Nếu không muốn nói, đó sẽ là một thảm họa tiềm ẩn. Mặt khác, sẽ rất khó hoà nhập vào được với một thế giới mà cấu trúc về cơ bản đã hoàn toàn đổi khác. Sự đổi mới tư duy của nhà văn nói cho cùng là phải viết sao cho hấp dẫn hơn, nhân văn hơn, trí tuệ hơn và cả nhân loại hơn. Sự đổi mới của nhà văn vốn là lẽ thường hằng. Trong khi đòi hỏi nhà văn phải đổi mới, nhưng Nhà nước lại siết chặt các cửa ải kiểm duyệt (?); nếu không có sự cảm thông và hiệp thông giữa Nhà nước và nhà văn, tôi có cảm giác, chúng ta đang phải giải một bài toán không có đáp số.
HQH
07-
Xem người mà ngẫm đến ta.
Hoàng Tiến |