Việt Điển
thư viện
Reading Room
đăng trình tháng 2 -2003

Trí thức và đồng bào VN cần làm ngay

Bùi Minh Quốc

Gởi các đồng nghiệp Hoàng Tiến, Ma Văn Kháng, Hoàng Quốc Hải
( Thư công bố cuối 1996 )

trang 1

Tôi vừa nhận được tin, hôm 10-11-1996 mới rồi, ba anh đã vào thăm anh Hà Sĩ Phu đang ngồi tù, tiếp luôn lại nhận được bài "Về việc ông Hà Sĩ Phu bị bắt" của anh Hoàng Tiến. Tôi đọc ngay một mạch. Khó nói hết niềm xúc động của tôi. Giữa đêm đông Ðà Lạt giá lạnh mà cảm thấy như được tiếp thêm lửa ấm, những muốn kêu to lên cùng các đồng nghiệp trong cả nước : Ðây là cái mà người trí thức Việt Nam chúng ta bây giờ cần làm ngay! Ðây là cái mà đồng bào chúng ta cần làm ngay!

Anh Hoàng Tiến cho biết bài đã gửi cho Ban Chấp Hành Hội Nhà Văn và mấy tờ báo. Hy vọng các báo ấy sẽ đăng để rộng đường thảo luận. Nhưng trong khi chờ đợi, tôi cũng đã photocopy gửi các bạn hữu.

Chắc các anh còn nhớ, trên diễn đàn đại hội lần thứ V của Hội Nhà Văn Việt Nam tháng 3 năm ngoái tại hội trường Ba Ðình, anh Hoàng Phủ Ngọc Tường đã nói rất xót xa về tình trạng vô cảm của số đông các nhà văn chúng ta trước tai họa của đồng nghiệp. Và tình trạng vô cảm nói chung trong xã hội khi mỗi con người thờ ơ trước tai họa của đồng bào, đồng loại. Ðó là tình trạng hết sức nguy hiểm, là mảnh đất màu mỡ cho sự nẩy nở và bành trướng bạo quyền. Anh Tường nêu lên một dẫn chứng nóng hổi lúc ấy là nhà văn Dương Thu Hương bị bắt oan, trong khi các nhà văn ở ngoài nước hàng trăm người lên tiếng thì hầu hết các nhà văn trong nước lại im lặng, thậm chí có người còn biện hộ tô vẽ cho cái còng sắt còng vào tay chị Hương.

Hà Sĩ Phu, con người và tác phẩm của anh ấy, chúng ta đều biết, thật đáng trân trọng thế nào. Anh Ma Văn Kháng từng mượn gần như toàn bộ bài "Dắt Tay Nhau Ði Dưới Những Tấm Biển Chỉ Ðường Của Trí Tuệ" đưa vào cuốn tiểu thuyết "Ðám Cưới Không Có Giấy Giá Thú" với biết bao tâm đắc. Anh Hà Sĩ Phu rất tin tưởng và hy vọng vào các nhà văn trong hội ta, nên khi tôi ra dự đại hội lần thứ V, đã gửi tôi đem tặng đại hội một bản sách của anh ấy nhan đề "Ðôi Ðiều Suy Nghĩ Của Một Công Dân". Tôi đã trao cho đại hội ngay sau khi phát biểu trên diễn đàn và tin chắc ban lãnh đạo Hội cùng các anh chị hội viên lần hồi đã có đọc. Bản thân tôi đọc Hà Sĩ Phu thấy các luận điểm của anh ấy rất thuyết phục. Tôi có đem tới một số cụ cách mạng lão thành để xin ý kiến, không những các cụ không phản bác gì mà còn gật gù tán đồng. Có cụ bảo: "Thằng này dám "so gươm" với Mác sư tổ, mà xem ra được lắm!"

Hà Sĩ Phu, Nguyễn Kiến Giang, Lê Hồng Hà - ba nhà lý luận sắc sảo và khảng khái đã dám đem chủ nghĩa Mác - Lênin ra xem xét đến tận gốc, bị đưa ra tòa xét xử với ý đồ hiển nhiên là nhằm đàn áp tự do tư tưởng, tự do ngôn luận. Sự vụng về đến hài hước của phía bắt người, buộc tội, xét xử đã phơi bày rõ rệt tính kịch hề của một thế lực đã cáo chung về mặt lịch sử mà vẫn cố kéo dài sự tồn tại. Sau phiên tòa xử các ông Hoàng Minh Chính, Ðỗ Trung Hiếu, phiên tòa xử (không có xét) các ông Hà Sĩ Phu, Lê Hồng Hà, Nguyễn Kiến Giang lại cung cấp thêm một bằng chứng cho sự thất bại thảm hại của bạo quyền trước sức mạnh của lương tri... Mặc dù bị bưng bít tối đa, cái sự thật hùng hồn này cứ lan tỏa và ngày càng ngấm sâu vào giới trí thức và nhân dân ta.

Mấy chục năm ròng, không ngày nào người ta không nghe không nhìn thấy cái khẩu hiệu "Chủ nghĩa Mác-Lênin vô địch muôn năm". Hà Sĩ Phu có một vế xuất đối (chưa thấy ai đối) rất lý thú: "Nhà vô địch luôn sợ địch vô nhà". Những người luôn giương cao gào to khẩu hiệu kia, trớ trêu thay, lại phải tìm mọi cách lẩn tránh một cuộc đối thoại công khai, bình đẳng, bình tĩnh và ôn hòa với các đối thủ lý luận chỉ loi nhoi mấy anh cán bộ hưu trí nghèo khổ chẳng có gì ngoài cây bút. Rốt cuộc chỉ còn mỗi cách bảo vệ sự vô địch của chủ nghĩa bằng còng sắt. Nhưng còng sắt còng tay thì được chứ làm sao còng nổi cái đầu và con tim. Ðế quốc Mỹ với sức mạnh quân sự khổng lồ đến thế xâm lược nước ta mà thua, là thua trước sức mạnh lương tri của dân tộc ta và của nhân loại. Vậy nên không phải là: "Chủ nghĩa Mác-Lênin vô địch muôn năm" mà là "Sức mạnh của lương tri vô địch muôn năm". Hồi nào tới giờ đã thế, và mãi mãi vẫn thế, không gì cưỡng nổi.

Có một lúc nào đó tưởng như lương tri yên ngủ trước sự hoành hành ngấm ngầm và vênh váo của bạo quyền cùng dối trá - cặp song sinh. Hồi trẻ, tôi rất thích mấy câu thơ này của nhà thơ Nguyễn Ðình Thi (nay là ông quan to nhất trong giới văn nghệ) :

Em bảo anh : bóng tối không đáng sợ
Nó có nhiều nanh vuốt và mặt nạ
Nhưng mắt nó mù không thể nhìn xa
Những kẻ ác trong lòng chúng sợ ta

Ấy thế mà rồi vẫn cứ có vô khối người vẫn cam tâm cầm bút trau nanh chuốt vuốt tô vẽ mặt nạ cho nó đấy, tuy họ biết thừa đâu là sáng đâu là tối, đâu là thật đâu là giả. Y như cái anh nọ trong bài thơ "Bánh Vẽ" của nhà thơ Chế Lan Viên viết lúc cuối đời:

Chưa cần cầm lên nếm, anh đã biết là bánh vẽ
Thế nhưng anh vẫn ngồi vào bàn cùng bè bạn
Cầm lên nhấm nháp
Chả là nếu anh từ chối
Chúng sẽ bảo anh phá rối đêm vui
Bảo anh không còn có khả năng nhai
Và đưa anh từ nay ra khỏi tiệc...
Thế thì còn dịp đâu nhai thứ thiệt?
Rốt cuộc anh lại ngồi vào bàn
Như không có gì xảy ra hết !

Trời ơi, bao nhiêu năm trường kỳ diễn ra cái cảnh thê thảm ấy, nếu bậc đàn anh không kịp tiết lộ trước lúc nhắm mắt xuôi tay thì kẻ hậu sinh này còn lâu mới nhận ra.

"Như không có gì xảy ra hết"! - như không hề có cái trò hề bánh vẽ, như không hề có việc đày đọa hàng trăm văn nghệ sĩ trí thức trong vụ "Nhân Văn - Giai Phẩm", hàng trăm cán bộ trung cao cấp của Ðảng và Nhà Nước trong vụ "Xét Lại - Chống Ðảng" v.v... Và nhiều nhiều nữa, kéo dài cho tới nay, như anh Hoàng Tiến đã chỉ rõ qua con số quốc hội vừa công bố, năm 1996 tính trung bình mỗi ngày có hơn một người bị bắt oan.

"Như không có gì xảy ra hết"! - thật kinh khủng, trong khi đủ mọi chuyện đã và đang xảy ra, đến cụ Nguyễn Công Hoan sống lại viết hàng trăm thiên "Ðống Rác Mới", "Bước Ðường Cùng" mới cũng không xuể ; còn "Xuân Tóc Ðỏ" của Vũ Trọng Phụng thì phải chắc chắn là cúi đầu phủ phục tôn các dân thẻ Ðỏ làm đại sư phụ.

Cái lối hành xử "Như không có gì xảy ra hết" của trí thức ta thật đắc tội với nhân dân với lịch sử.

Nhưng đâu phải ai cũng thế, ai cũng thế được mãi.

Chính cái cảm thức tội lỗi không ai trốn tránh được đã khiến nhà văn Bửu Tiến bước lên diễn đàn đại hội lần thứ IV Hội Nhà Văn Việt Nam nói lời xin lỗi Nhân Văn - Giai Phẩm. Anh Bửu Tiến nói những lời ấy để thay lời vĩnh biệt, vì anh biết tuổi cao sức yếu chẳng còn sống được bao lâu. Hơn hai năm sau anh ra đi. Tôi nghĩ anh đã ra đi với lương tâm nhẹ nhõm. Cũng chính để được lương tâm nhẹ nhõm mà ông Nguyễn Trung Thành - nhân vật quan trọng số 2 sau ông Lê Ðức Thọ thực hiện việc đày đọa hàng trăm cán bộ cùng thân nhân trong vụ "Xét Lại - Chống Ðảng" - đã viết ra những giòng minh chứng là họ bị oan và đề nghị giải oan cho họ.

Ở đại hội lần thứ IV Hội Nhà Văn Việt Nam, tràng vỗ tay dài nhất là dành cho nhà văn Trần Ðộ, tuy ông vắng mặt. Ông lúc ấy là Trưởng Ban Văn Hóa Văn Nghệ Trung Ương Ðảng vừa bị mất chỗ vì một đòn rất ngọt về tổ chức : sát nhập Ban Văn Hóa Văn Nghệ Trung Ương với Ban Tuyên Huấn Trung Ương thành Ban Văn Hóa Tư Tưởng Trung Ương. Ông có lẽ là một trong số rất hiếm cán bộ đảng được đông đảo anh chị em nhà văn nhìn nhận không phải như nhìn các cán bộ tuyên huấn và an ninh văn hóa, các vị "gác cổng tư tưởng" luôn xoi mói công việc của họ. Là người được giao phải cầm cái đầu mối sợi dây trói văn nghệ sĩ, ông lại thực sự day dứt về sợi dây trói đó, và cố gắng trong quyền hạn của mình tìm cách gỡ mối. Nghị Quyết 5 được Bộ Chính Trị thông qua là do ông dày công chuẩn bị làm bật ra lời tuyên bố "cởi trói" từ miệng Tổng Bí Thư Nguyễn Văn Linh, đã đem lại một không khí mới hồ hởi chưa từng có cho giới văn nghệ. Nội cái tên nghị quyết đã thấy đặt vấn đề rất trúng và rất... hóm: "Ðổi mới và nâng cao trình độ lãnh đạo... ". Nhưng những vị cán bộ đảng quen thói kiêu ngạo tự cho mình là cha thiên hạ, cái gì cũng muốn xía vào lãnh đạo, chỉ đạo dù hiểu biết rất lơ mơ, thì lại rất ấm ách trong bụng mấy chữ "nâng cao trình độ ấy". Ấy thế. Tại đại hội 4, sau khi giáo sư Nguyễn Văn Hạnh, Phó Ban Văn Hóa Tư Tưởng Trung Ương đọc hết bài phát biểu của ông Trần Ðộ, cả hội trường đã vỗ tay ran hồi lâu, rất lâu. Trước tràng vỗ tay ấy, giáo sư Nguyễn Văn Hạnh đã nói một câu xứng đáng được ghi đậm nét vào lịch sử các đại hội của Hội ta. Ông nói: "Tôi thấy đại hội chúng ta cho tới hôm nay đã biểu hiện sự thức tỉnh lương tri của một bộ phận dân tộc". Cả hội trường lại vỗ tay dài hơn nữa.

Tưởng cũng nên nhắc lại một câu khác cũng đã được ghi đậm nét trong lịch sử các đại hội của văn giới nước nhà, tác giả là nhà văn Nguyễn Ðình Thi, ông đã sung sướng bật lên khi được tái nhậm chức Tổng Thư Ký tại đại hội lần thứ III, 1983: "Các nhà văn chúng ta là những hạt bụi, nhưng là những hạt bụi lấp lánh ánh sáng của Ðảng!!!"

Các anh ạ, tôi nghĩ, chúng mình đúng là nhỏ nhoi như những hạt bụi thật, nhưng của đáng tội, đó là những hạt bụi có lương tri.

Tại đại hội IV, các "hạt bụi" ấy dù sao cũng đã cựa quậy đôi chút để biểu lộ cái lương tri của mình.

Và chuyện này không chỉ là chuyện của giới nhà văn.

Chính trong giới cách mạng lão thành, sự bất ổn nội tâm, sự cựa quậy của lương tâm, lương tri càng dữ dội.

Hà Sĩ Phu trong "Chia Tay Ý Thức Hệ" gọi hệ thống cai trị hiện nay là "triều đại phong kiến" - và là "triều đại phong kiến cuối cùng". Nhưng trước anh, từ 1988, một cụ cách mạng lão thành Nam bộ đã gọi là "Phong kiến trá hình" (ý kiến của cụ đăng trên tờ "Truyền Thống Kháng Chiến" - cơ quan ngôn luận của Câu Lạc Bộ Những Người Kháng Chiến Cũ TP/HCM). Nhà sử học cộng sản Ðào Phan nghiên cứu sâu vào kho văn kiện đảng đã phát hiện một sự kiện mà bấy lâu hầu hết các đảng viên trong đảng kể cả đảng viên trung cao cấp không hề hay biết : Cụ Hồ bị Trần Phú "đảo chính" năm 1930 . Ngày 3-2-1930 lập đảng, thông qua "Chính Cương và Ðiều Lệ Vắn Tắt" do cụ Hồ soạn thảo, lập ra Ban Chấp Hành Trung Ương đầu tiên. Tháng 10-1930, Trần Phú bỏ "Chính Cương và Ðiều Lệ Vắn Tắt" của cụ Hồ, thay thế bằng "Luận Cương Chính Trị" do mình soạn, thay thế gần 2/3 thành viên Ban Chấp Hành Trung Ương đầu tiên. Cụ Hồ mấy năm ấy chỉ làm công việc như một "hộp thư" (theo lời Cụ phàn nàn trong thư gửi Trung Ương).

Thế là, sự tùy tiện về tổ chức đã xuất hiện ngay từ khi đảng còn trứng nước.

Thế là, trong một cái đảng không ngày nào không nghe thét lác dữ dằn và tụng niệm thành kính về nguyên tắc, thì sự tùy tiện về nguyên tắc, sự bất chấp luật pháp lại bắt đầu từ chính cái anh nắm tổ chức. Thì cứ xem Lê Ðức Thọ đấy!

Vì đâu, vì đâu lại có chuyện ngược ngạo đến vậy kéo dài suốt mấy chục năm ròng? Còn những gì nữa đây trong lịch sử đảng bị bưng bít!

Cuộc đổi mới tư duy hóa ra không dễ chịu, hoàn toàn không chút nào dễ chịu. Một hành trình gian nan gấp bội thuở tìm đường. Phải tư duy lại từ gốc. Từ chủ nghĩa. Từ Ðảng và lãnh đạo. Từ dân tộc. Toàn những thứ bấy lâu chỉ được phép đặt lên bàn thờ mà khấn vái, xưng tụng. Liệu có thể từ bỏ những tín niệm sai lầm đã thâm căn cố đế từ trong máu trong xương? Liệu có dám can đảm dứt da dứt thịt mình ra mà nghĩ? Vật vã. Ðớn đau. Ðắng cay. Chua xót. Ngõ ý như đã lìa mà tơ lòng còn biết bao vương vấn. Nhưng làm sao khác được, trước cái nhu cầu tự thân của một cuộc lột xác tinh thần không cưỡng nổi?

Những đêm dài mất ngủ của tuổi bẩy tám mươi, ngó trời cao, ngó đất dày, ngó cả cõi hư vô mình sắp phải bước vào mà cúi đầu suy ngẫm. Còn có gì phải kiêng kỵ trong suy ngẫm, ở cái tuổi này? Lật lên, lật xuống, lật qua, lật lại, mặt phải, mặt trái.

Chủ nghĩa mà mình nguyện tôn thờ suốt đời, trúng chỗ nào, trật chỗ nào? Hay là trật ráo trọi?

Ðảng mà ta hiến dâng cả đời để gây dựng vun đắp, nếu gọi sự vật cho đúng tên, nó là đảng gì? Ðảng của công nhân hay thực ra là của nông dân? Xưng danh là đảng theo chủ nghĩa Mác-Lênin? Cái thằng Bí Thư Thành Ủy bây giờ, vốn là chiến sĩ cảnh vệ kiêm cần vụ cho mình, khi kết nạp còn hô to "xin thề trước bác Hồ, trước ba ông Tây", liệu nó biết gì về chủ nghĩa Mác-Lênin? Ðảng có công lớn với dân tộc, nhưng có tội không? Công đến đâu, tội đến đâu?

Và dân tộc. Dân tộc mình có nhiều đức tính ưu việt thật đấy, nhưng có chỗ nào khốn nạn không? Có gì đó bất ổn chăng trong bản tính dân tộc đã là nguyên nhân dẫn đến đại bi kịch này?

Chủ nghĩa Xtalin, chủ nghĩa Mao nó đã thâm nhiễm vào cái đảng này như thế nào và gây tai hại cho dân tộc này như thế nào? Mấy cha khoa học xã hội bấy lâu ăn cơm của dân, nhận tiền làm đủ các thứ đề tài khoa học cấp nhà nước X, Y, Z gì đó mà sao vẫn làm lơ trước các chuyện hệ trọng này?

Cuộc cải cách ruộng đất và chỉnh đốn tổ chức làm chết oan biết bao mạng người, tan nát bao gia đình với tính vô luân chưa từng có trong lịch sử dân tộc, đã đưa ra một bọn tố điêu (tố cả cha mẹ chúng) thành cán bộ nòng cốt leo lên mãi, lên mãi, sao vẫn chưa có một công trình khoa học nào động đến?

Ðường lối giai cấp trong công tác cán bộ là cái gì? Tại sao đảng tự nhận là hiện thân của trí tuệ mà đối xử tệ mạt với trí thức có hệ thống như vậy? Tại sao trong đảng không thiếu gì người tài đức mà những thằng vừa dốt vừa bê bối lại cứ luôn leo lên đầu người ta mà lãnh đạo? v.v...

Tự vấn. Cật vấn. Nghĩ và nghĩ...

Nghĩ thì phải nói, phải viết. Nói với ai? Viết gửi cho ai? Những chuyện động trời này chỉ có gửi lên trên. Trên lại đút ngăn kéo, sau vài lời ghi nhận đãi bôi trên mảnh giấy in sẵn.

Thế là phải chia sẻ, phải bàn thảo với một ai đó. Cũng chưa được. Ngồi nói xó với nhau thì được cái tích sự gì ? Cần phải bày tỏ công khai. Ủy viên Bộ Chính Trị còn viết sách cho in phát tùm lum nói sai cả đường lối, mình sao lại không có quyền phát biểu ý kiến riêng? Quyền bảo lưu ý kiến riêng mà không gắn với quyền trao đổi phổ biến ý kiến ấy thì các ý kiến đúng đắn của thiểu số luôn luôn bị triệt tiêu ngay từ mầm mống, mọi khả năng trở thành sự đúng đắn của đa số, và đa số cứ rúc mãi vào lầm lạc.

Nhu cầu tự do tư tưởng, tự do ngôn luận bức xúc ngay từ trong Ðảng. Càng ngày càng bức xúc. Càng cao tuổi càng bức xúc. Lương tri càng quẫy mạnh, càng bức xúc. Không thể mang theo về cái thế giới bên kia cái gánh nặng ghê sợ của hàng đống câu hỏi không lời đáp, của bao điều nung nấu thiêu đốt tâm can mà không được nói ra.

Tôi kể các anh nghe một chuyện.

Tôi có một cụ bạn vong niên. Tôi may mắn được gần cụ từ trong chiến tranh. Cụ là một trong số không nhiều cán bộ lãnh đạo mà tôi khâm phục cả đức lẫn tài. Lãnh đạo một địa phương là vùng chiến trường trọng điểm của miền Nam, cụ luôn đặt cơ quan chỉ đạo ở tuyến trước cho sâu sát, không sợ ác liệt, không sợ hy sinh. Chiến dịch Mậu Thân, cụ vào nằm hẳn trong thành phố. Có lần, trong một trận càn, tôi bị bom vùi. Bới đất ngoi lên được, lết qua trảng tranh rúc vào một bụi tre bên vực sông. Hóa ra trong bụi tre là căn hầm chữ A của cụ, với một chiến sĩ bảo vệ. Trên trời, máy bay phản lực gầm rú quần đảo ném bom liên tục. Ngó qua cửa hầm phía sau, thấy bên kia sông, bộ binh Mỹ vừa được máy bay trực thăng đổ bộ xuống đang dàn đội hình. Cụ vẫn bình tĩnh nhìn tôi cười cười, bảo: "Ác liệt hung hử? Mi lạc hậu quá, bữa ni thấy hắn bổ nhào là phải chạy nhanh ra khỏi luồng bom..."

Sau chiến tranh, làm bí thư một tỉnh lớn, cụ đã chèo chống giữa sóng gió hiểm nghèo để lách qua khỏi những qui định vô lý của triều đình mà thực hiện hợp tác theo cách riêng sao cho dân đỡ khổ, như định giá trâu bò nông cụ theo thị trường, xóa bỏ ăn chia sản phẩm theo định lượng và chia theo năng suất lao động. Khi được mời đi tham quan Liên Xô, cụ từ chối, nói:"Tôi không đến một đất nước đã vô ơn với đồng chí Xtalin". Cụ thuộc và trích giảng cho tôi nghe bằng tiếng Pháp từng đoạn trong tác phẩm của Mác, Lênin, Xtalin. Ấy vậy mà cụ rất ủng hộ Gocbachop. Ðọc Hà Sĩ Phu, Lữ Phương, cụ rất tán thành, lại còn giới thiệu cho mấy ông bạn lão thành cùng đọc.

Có lần, một anh bạn trẻ quan chức lớn trong làng báo vẫn thường lui tới chỗ cụ, cằn nhằn riêng với tôi: "Ông cụ dạo này khác quá, ông cụ lại chống Mác-Lênin mới kỳ chứ!". Tôi hỏi cụ: "Thằng K. nó than, anh bây giờ chống Mác-Lênin, có phải không?". Cụ đĩnh đạc cười đáp rất nghiêm trang: "Tao không chống Mác-Lênin thì tao đổi mới cái gì?"

Tôi nghĩ một người như cụ, lòng yêu dân yêu nước hiển nhiên không ở đầu môi chót lưỡi mà đã được minh chứng bằng cả cuộc đời. Trước kia cụ tin theo và hết lòng bảo vệ chủ nghĩa Mác-Lênin là bởi hết lòng yêu dân yêu nước. Nay cụ nói thẳng cụ chống Mác-Lênin là cũng bởi hết lòng yêu dân yêu nước mà thôi. Ở tuổi gần đất xa trời, cụ phải nói ra với lớp hậu sinh sự chiêm nghiệm bằng xương máu cả một đời cho lương tâm được nhẹ nhõm khi về với tổ tiên. Có vậy thôi.

xem tiếp trang 2