Afwijzing in de kinderjaren

Afwijzing in de kinderjaren

Nu gaan we nog een stapje verder in de diepte.

De teksten over eigenwaarde, bindingsangst, zeg maar ja tegen jezelf en het vinden van een partner draaiden eigenlijk rond de pot. Wat zit er nu in feite in de pot? Over welk centraal thema gaat het hier? Inderdaad: afwijzing.

Vermoedelijk is dit één van de pijnlijkste gevoelens die een mens kan ondervinden.

HG personen kunnen de gevoelens en de pijn hieromtrent nog sterker of heviger aanvoelen dan anderen.

Welke mogelijke aanwijzingen kunnen er zijn om te veronderstellen dat een volwassen persoon in de kinderjaren het gevoel heeft opgedaan algemeen afgewezen te zijn door de ouders? Welk ‘overblijfsel’ of welke overblijfselen kunnen er zijn?

· Onbestemd verdriet

· Melancholie

· Introvertie

· Zich ongelukkig voelen

· Behoefte aan troost

· Behoefte om OK gevonden te worden

· Pijn

· Aandacht tekort komen

· Kwaadheid

· Eenzaamheid

· Protest tegen de maatschappij in allerlei uitingsvormen

· Vaak afgewezen worden in de liefde

· Een patroon van ontslagen worden op je werk

· Een gevoel geen hulp te krijgen op het werk, er alleen voor te staan

· Gevoel van alleen op de wereld

· Er alleen voor staan

· Bindingsangst

· Aardingsangst (zie tekst ‘zeg maar JA tegen jezelf’)

· Wantrouwig zijn

· Mensen die jou iets niet gunnen waar je recht op hebt

· Zelfdestructief gedrag

· Zichzelf afwijzen

· Jezelf iets niet gunnen

· Minderwaardigheidsgevoelens

· Verlegenheid

· Een hekel hebben aan jezelf

· Koude

· Projecties

· Emotioneel geblokkeerd zijn

· Hulpeloosheid

· Afhankelijkheid

· Grote baby

· Liefde tekort komen

· Waardering tekort komen

· Eerder gericht zijn op ‘krijgen’; geen evenwicht tussen geven en krijgen in relaties

· Niet goed geaard zijn

· Niet goed in je lichaam zitten

· Je afsluiten van je kindertijd, en dit projecteren als niet kunnen of willen met kinderen omgaan, zelf geen kinderen willen...

· Niets moeten weten van gesprek, therapie, praten over kinderjaren

· Problemen met het immuunsysteem (jezelf niet de moeite waard vinden om je te verdedigen tegen indringers idvv bacteriën, virussen enz): allergieën, infecties, ontstekingen

· Weerloosheid, schuchterheid, niet assertief genoeg,...

· Depressie

· Niet goed in je gevoel zitten. Bij HG die veel last hebben van fysieke kwalen kan de aura vervormingen vertonen bvb te hoog zitten om onbewust de pijn minder te voelen, een zekere afstand trachten te houden

· Energetisch niet goed in je centrum zitten (twee vingerbreedtes onder de navel) omdat daar een blokkade zit, oude pijn van de afwijzing

· Ook protestgedrag, je m’en foutisme, onverschilligheid, agressie, rebellie, vandalisme... kan teruggaan tot die afwijzing

Welke gevoelens houdt een afwijzing in?

· Droefheid, verdriet

· Teleurstelling, ontgoocheling

· Het gevoel alleen gelaten te worden

· Het gevoel aan jezelf overgelaten te worden

· Behoefte aan troost

· Behoefte aan aandacht

· Emotionele en lichamelijke pijn (verzamelnaam)

· Reddeloosheid

· Machteloosheid

· Hulpeloosheid

· Wanhoop

· Angst

· Pijn

· Gevoel achtergelaten te worden

· Gevoel verwaarloosd te worden

· Huilen

· Op je honger blijven zitten

· Kwaadheid

· Waardeloos

Laten we eens een aantal verbale boodschappen bekijken waaruit het kind een algemeen gevoel van afwijzing kan opdoen, als ze lang genoeg en frequent genoeg voorkomen:

· Je bent stout

· Dat trekt op niks

· Wat heb je nu weer gedaan?

· Gij kunt dat niet

· Ge zijt te klein

· Ge zijt te jong

· Dat is niks voor u

· Wat zal het nu weer zijn?

· Ik wil je niet meer zien

· Stop ’t ermee

· Ge moet niet wenen

· Stop met wenen

· Ge moet zwijgen

· Kruip in uw bed

· Blijft daar af

· Als ge niet stil zijt, krijgt ge ne klets

· Ge kent er niks van

· Ik heb het wel gezien

· Eigen schuld, dikke bult

· Dat heb je verdiend

· Stop met zagen

· En nu is het genoeg

· Je begrijpt er niets van

· Ik geloof er niks van

· Och, zo erg is het niet

· Als je dat nog eens doet,...

· Wat scheelt er toch?

· Zedde zot?

· Het is genoeg geweest voor vandaag

· Zijt ge niet beschaamd?

· Doe niet zo vervelend

· Wie gaat dat betalen?

Laten we ook een aantal non-verbale boodschappen opsommen van ouders naar kinderen toe:

· Vies kijken

· De rug toe keren

· Zwijgen

· Een klap geven

· Altijd tweedehandskleding voor het kind kopen

· Iets naar het kind gooien

· Het eten op het bord kwakken

· Aan het kind trekken, het kind een duw geven

· Weinig of geen tederheid krijgen, knuffel, kus, aai,...

· Meer aandacht aan de andere kinderen in het gezin besteden

Ik verwijs ook naar de meer uitvoerige tekst over destructieve communicatie en de gevolgen ervan voor het kind, gebaseerd op het werk van Thomas Gordon.

Welke ‘overtuigingen’ kun je hebben als gevolg van het feit of de veronderstelling dat je ouders je afwezen?

· Ik ben niet welkom

· Ik ben er teveel aan

· Het vijfde wiel aan de wagen

· Ze moeten mij niet hebben

· Ik ben niets waard

· Ik ben slecht

· Ze hebben geen tijd voor mij

· Ik ben een nietsnut

· Ik doe alles verkeerd

· Ze kunnen met mij niets aanvangen

Het eigen temperament van het kind speelt een rol.

Een ‘braaf’ kind zal misschien zich ongelukkig voelen, verdriet hebben, zich afzonderen enz. maar zijn kwaadheid niet uiten of zelfs niet voelen. Hoe komt dit? Misschien omdat het kind veronderstelt dat zijn ouders goed zijn, niets fout kunnen doen, hij slechts één paar ouders heeft, hij als kind machteloos is, afhankelijk van zijn ouders enz. Het zou ook kunnen denken dat als het kwaad wordt, zijn ouders ook kwaad zullen worden op hem en dat zou het nog erger maken. Voor zo’n kind is het een goed teken als het later als volwassene wel kwaadheid voelt opkomen en uitdrukt hierover, want dat is een teken van verwerking. Het is niet meer dan normaal dat men kwaad is over zo’n opvoedingssituatie...

Een kind met veel vuur in zijn temperament zal wellicht zijn kwaadheid wel voelen en uiten hoewel dit nog niet wil zeggen dat de ouders het begrijpen of ermee om kunnen gaan. Ze zouden het kind kunnen gaan bestempelen als een lastpost, onhandelbaar, rebel, karaktergestoord enz. Kwaadheid kan men zien als een secundair gevoel; het primair gevoel dat eronder zit, kan bvb zijn verdriet, angst, verontwaardiging, wanhoop enz. Op volwassen leeftijd zou zo’n kind bvb verdriet kunnen voelen als deel van de verwerking.

Hoe voelt het lichaam een afwijzing aan?

Stel je hebt iets in huis dat je jaren geleden gekocht hebt, maar je hebt het nooit gebruikt, je kunt er niets meedoen, het was een vergissing, een miskoop: dan gooi je het weg of je geeft het weg. Lichamelijk: elemineren, weggooien, uitschakelen, doden, doodsteek.

De pijn van afwijzing kan je bvb aanvoelen als een steek in je buik of je hart.

Een belangrijk gevoel of overtuiging die het kind kan opdoen als gevolg van afwijzing is het gevoel of het idee waardeloos te zijn, het niet waard te zijn aandacht aan te besteden. Hier ligt de kern van het ontstaan van minderwaardigheidsgevoelens, gebrek aan eigenwaarde e.d.

In dit proces spelen een aantal naïeve kinderlijke voorstellingen en interpretaties een belangrijke rol.

Het idee of het verlangen dat je ouders er altijd en overal 100% voor jou zijn, tijd en aandacht aan jou besteden, genegenheid, waardering enz.

In een gezonde psychische ontwikkeling is het ook niet zo dat de ouders er altijd zijn, maar dat het kind de tijd en ruimte nodig heeft om alleen te zijn, met zijn eigen activiteiten, gedachten en gevoelens, zonder continu in de gaten gehouden te worden. De ruimte om zichzelf te ontwikkelen, zelfstandig te worden, zijn ouders later los te kunnen laten. Het gaat erom dat het kind niet emotioneel verwaarloosd wordt en dat het de veiligheid, geborgenheid en het vertrouwen voelt om bij zijn ouders terecht te kunnen, vooral, in dit opzicht, voor zijn onaangename gevoelens en ervaringen. Dit is noodzakelijk voor een gezonde psychische en sociale ontwikkeling. Als het kind deze noodzakelijke voorwaarden mist, tekort komt, kan dit vele gevolgen hebben tot zelfs het hele volwassenen leven door. Ik verwijs hier ook naar de tekst over gezonde opvoeding, de psychisch gezonde persoonlijkheid en zeker die over gezonde communicatie.

Een kind beleeft een afwijzing gevoelsmatig in allerlei schakeringen, maar beschikt nog niet over het abstrakt en logisch denkvermogen van tieners en volwassenen om gebeurtenissen te kunnen analyseren en verklaren, te ‘plaatsen’, zich te verplaatsen in de omstandigheden en leefwereld van volwassenen. Het kind maakt soms dingen mee waarvoor het pas op volwassen leeftijd de mogelijkheid heeft om het te verwerken.

Een kind is ook nog niet realistisch genoeg. Een kind begrijpt het niet, denkt dat iets zo is, dat hijzelf de schuld is van de afwijzing, ziet niet dat de oorzaak van de afwijzing niet bij hemzelf, maar bij de ouder(s) ligt en in hún verleden. Zodoende geeft het kind zichzelf de schuld, vindt zichzelf slecht, en wijst zichzelf af.

De bredere sociale context is ook belangrijk. Kon het kind al of niet terecht bij broers of zussen, bij tantes, nonkels, grootouders, bij leerkrachten, vriendjes? Dit kan de toestand verzachten maar ook verergeren. De vele echtscheidingen maken dat heel wat kinderen tegenwoordig relatief meer door de maatschappij worden opgevoed dan door de eigen ouders, met de nodige risico’s...

Bij uitbreiding kan het kind niet alleen zichzelf, maar zelfs de aarde afwijzen, waarmee ik de link leg naar het onderwerp over gebrekkige aarding (‘Zeg maar JA tegen jezelf’).

Zowel het brave kind als het vurige kind kunnen met een ongelukkig gevoel blijven zitten tot in de volwassenheid. Tot op een bepaalde leeftijd, het terug naar boven komt, eventueel verborgen in de lichaamstaal onder een aantal fysieke klachten, omdat de intussen volwassen persoon wel in staat is geworden om het trauma te verwerken. Zelfs dan kan er eventueel nog hulp nodig zijn bvb van deskundige hulpverleners.

Als volwassene kan men trachten de toenmalige situatie te analyseren, de omstandigheden waarin de ouders zelf opgroeiden en waarin zij jou trachtten op te voeden in ogenschouw te nemen, uitleg te vragen aan de ouders of andere betrokkenen, te vragen hoe je broers en zusters de opvoeding ervaarden, literatuur nalezen op bepaalde thema’s enz. Maar toch door die gevoelens heengaan, tot ze zijn opgelost.

Het kan dus gaan om een combinatie van subjectief aanvoelen, kinderlijke redeneringen en interpretaties, het eigen temperament en om objectieve gegevens: bvb afwezige vader, overbeschermende moeder of overleden ouder(s), autoritaire ouder(s) enz. Ook destructieve communicatie speelt natuurlijk een rol.

Bevorderende en belemmerende factoren voor het verwerken:

Zie hiervoor de tekst over het verwerken van trauma’s:

http://www.geocities.com/lucasvo/hetverwerkenvaneenschokkendegebeurtenis.html

Ik verwijs ook naar het werkmodel voor het omgaan met gevoelens in de tekst over omgaan met gevoelens als hulp bij het verwerkingsproces.

Hulpmiddelen bij het verwerken en ontladen van de energie van niet verwerkte emoties:

· Bachremedies vb vogelmelk, maskerbloem, grove den

· Bouchardon-oliën

· Arnica montana, Traumeel, Nux Vomica enz.

· Biomagnetisme

· Edelstenen

· Spagyriek

· Voetchakra’s openzetten + knie + heupen (bij koude voeten eerst warmmasseren eventueel met warmtegevende zalf)

· Bepaalde ademhalingsoefeningen

· Stimuleren van het harmoniseringspunt in de oren

· Engel en gidsen

· Kaarsen om energie die vrijkomt van de emoties te helpen verbranden

· Technieken zoals EFT, TAT, NEAT, EMDR, New Neuronet

· Creativiteit: tekenen, schilderen, boetseren, houtbewerking enz.

Deze hulpmiddelen zijn ontleend aan Westerse en Oosterse natuurgeneeswijzen.

In het verwerkingsproces spelen vooral verdriet en/of kwaadheid een rol spelen. Het zijn gevoelens of tekens die deel uitmaken van de verwerking.

Vergeef jezelf ook voor de eventuele verkeerde voorstelling of veronderstellingen, voor het niet uitgedrukt hebben van bepaalde gevoelens, maar vergeef ook je ouder(s) voor de verwaarlozing, destructieve communicatie, gebrek aan aandacht, troost, waardering enz. Dit kan best moeilijk zijn, maar bedenk vooral dat je nu op volwassen leeftijd op geen enkele manier meer afhankelijk bent van je ouders en dat zij vanuit hun eigen verleden jou behandeld hebben. Het is nuttig om te trachten te begrijpen waarom ze dit deden, hen uitleg te vragen over hun eigen jeugd, over de omstandigheden waarin ze je grootgebracht hebben, enz. Begrijpen maakt het makkelijker te accepteren en te vergeven.

Een subtiel aspect kan zijn dat je ergens nog onbewust verwacht datgene van je ouders te krijgen wat je gemist hebt. In de meeste gevallen zal dit niet lukken, het is toen niet gelukt en het zal nu niet lukken, eenvoudig omdat ze het niet kunnen geven, toen niet en nu niet. Geef dus je verwachting op, laat dit los, laat je ouders los en richt je aandacht op jezelf.

Neem je verantwoordelijkheid op voor je eigen leven, laat verwijten aan je ouders of anderen achter je na de verwerking, sta op je eigen benen, los alles wat zich in je leven aandient zelf op,...

Zich het alternatief voorstellen:

· Blij, gelukkig, opgelucht, eindelijk er vanaf

· Energie, stromen, enthoesiasme, beter in lichaam zitten

· Warmte, stralen, geen angst meer, zelfvertrouwen

· Een wereld die opengaat

· Zich goed voelen

· Open, open de wereld inkijkend

· Zeg JA tegen jezelf

· Ik ben het waard

· Het is voorbij, het is over, het is achter de rug

· Het was niet prettig maar ik begrijp de omstandigheden, ik vergeef hen en ik vergeef mijzelf, ik laat het achter mij, het is voorbij, ik concentreer me op het hier en nu en geniet en leer van het leven en alles wat op mijn pad komt

De ouders

Veel ouders menen het goed, maar zijn de kwetsende communicatie gewoon van in hun eigen opvoeding, kennen geen alternatief, en beseffen niet welke de gevolgen ervan zijn voor hun kind dat ze in feite wel graag zien. Hun communicatie komt niet overeen met wat ze in hun hart voelen voor het kind, maar ze weten niet hoe ze het anders moeten doen. Men zegt wel eens “opvoeden kun je nergens leren”. Dit is niet juist, voor de communicatie bestaan er bvb. cursussen op basis van de Gordon-methode georganiseerd door de Bond van Grote en Jonge Gezinnen.

Er zijn echter ook ouders die het niet goed menen met hun kinderen, die hun kind niet graag zien om wat voor reden dan ook. Deze reden ligt bij henzelf, niet bij het kind. Maar in dit geval komt de kwetsende communicatie wel overeen met wat ze voelen.

Als men als ouders een pleeg- of adoptiekind wil, wordt men onderworpen aan een onderzoek om na te gaan of het kind wel goed terecht komt en of men over de nodige kwaliteiten beschikt om het kind op te voeden. Dit lijkt niet meer dan gerechtvaardigd.

Men zou zich echter de vraag kunnen stellen waarom zo’n onderzoek niet voor alle kandidaat-ouders wordt gedaan? Dit lijkt ook niet meer dan gerechtvaardigd; het gaat immers om het belang van het kind! Als uit het onderzoek blijkt dat iemand niet bekwaam wordt geacht om kinderen op te voeden, kan men hem of haar hulp aanbieden in de vorm van psychologische bijstand om eerst de eigen trauma’s en problemen op te lossen (want anders geeft men die toch maar door aan het kind), pedagogische bijstand, communicatiecursus, relatietherapie, assertiviteitstraining, enz. Alles wat maar kan helpen om zich emotioneel beter te voelen, de communicatie tussen de partners te verbeteren en aldus voorwaarden te scheppen om voor het kind te zorgen voor een psychisch gezonde ontwikkeling.

Ontzaglijk veel kinderen en jongeren voelen zich ongelukkig tot in en door de hele volwassenheid heen, hebben psychologische hulp nodig, zijn opgenomen in de psychiatrie, raken in de criminaliteit verzeild, sukkelen met depressie, eetstoornissen, minderwaardigheids-gevoelens, verslavingen enz. Men kan zich afvragen waarom er zo weinig gedaan wordt om ouders bij te staan in de opvoeding van hun kind, maar meer nog: waarom er niet preventief iets wordt voorzien om ouders te ‘testen’ op hun bekwaamheid om kinderen op te voeden, zodat men hen tijdig kan bijsturen?

Nu krijgen vele kinderen de rekening gepresenteerd en moeten ze als volwassene vele jaren lang aan zichzelf werken om de gevolgen van de gebreken en fouten in de opvoeding die ze gehad hebben, weg te werken en te overkomen. Om nog niet te spreken over het kapitaal dat ze soms moeten uitgeven aan therapeuten.

Het wordt tijd om de cirkel te doorbreken.

De overheid

In zijn grensverleggend boek “Depressie is geen ziekte” denkt Bob Vansant een heel stuk verder, tot op politiek niveau. Aangezien depressie een maatschappelijk probleem is, dient volgens hem de overheid ook naar deze mensen, die hun vertrouwen in de wereld verloren hebben, te luisteren. Daar er heel waarschijnlijk nooit een betoging zal zijn van mensen met een depressie, doet hij op basis van zijn ervaring heel wat voorstellen.

Hij besteedt enorm veel aandacht aan het belang van moeders voor een emotioneel gezonde en evenwichtige ontwikkeling van hun kinderen. Hun fysieke of emotionele afwezigheid is vaak verantwoordelijk voor depressies op latere leeftijd. Vansant vindt dat moeders thuis zouden moeten zijn gedurende de eerste zes jaar van het kind om hen de nodige tijd, ruimte en aandacht te geven. Ze zouden een soort maandloon hiervoor moeten krijgen en bij de opvoeding de nodige ondersteuning en vorming krijgen via “Kind en Gezin”. Overdag zouden er op TV allerlei educatieve programma’s moeten zijn voor moeder en kind.

Verder zouden bedrijven hun personeel niet alleen moeten bijscholen op technisch vlak maar ook op vlak van emotionele en sociale vaardigheden. Politieagenten zouden niet in wapen-techniek moeten bijgeschoold worden (bekostigd door de dienst), maar ook in communicatie-vaardigheden en oplossen van problemen (niet bekostigd). Er zijn nu al heel wat gesubsidieerde vormingscentra voor volwassenen, maar deze zouden moeten gemobiliseerd worden door de overheid om haar personeel vorming te geven op intermenselijk vlak. Verder zou de overheid burencontacten moeten stimuleren door buurtfeesten, buurtwinkels, enz.

Daar voeg ik zelf nog aan toe dat er in het onderwijs, dat nu al te eenzijdig intellectueel of technisch gericht is, ook ruimte moet komen voor sociale en emotionele vorming (om over voedingsleer en gezondheidsleer nog maar te zwijgen…).

Hij klaagt ook aan dat psychiaters en medische adviseurs van de ziekenfondsen niet getraind worden in communicatievaardigheden, luisteren en elementaire omgangsvormen. ‘Dit verklaart de soms grove, onbehouwen manier waarop sommige artsen met hun patiënten omgaan. Niet alleen wat je zegt, is belangrijk, maar ook hoe je het zegt, je gedraagt, je verhoudt.’ stelt Vansant (p.186)

Heel wat depressieven blijven op hun honger zitten omdat ze niet de – laatste jaren sterk gestegen - hoge kosten van de consulten bij een psycholoog of psychiater kunnen betalen. Vansant vindt dat de overheid psychotherapeuten (misschien ook gezondheidstherapeuten?…) een basisloon zou moeten geven zodat patiënten bij hen terecht kunnen en niet jaren moeten blijven sukkelen omdat ze er te weinig geld voor hebben.

Even bijzondere aandacht voor de overbeschermende moeder in het bijzonder dramatisch voor HG omdat dit een gezonde psychische ontwikkeling belemmert. Zoals je weet is overbescherming één van de verkeerde reacties die een moeder of vader zou kunnen ontwikkelen om een HG kind ‘op te voeden’ omwille van zijn of haar grotere kwetsbaarheid.

Waarom gaat een moeder aan overbescherming doen?

· Omdat ze zelf onbewust bescherming wil

· Angst dat er iets misloopt omdat ze bvb een autoritaire vader had bij wie alles correct en stipt moest gebeuren en niets mocht mislopen. Angst gaat niet samen met liefde.

· Overgevoeligheid voor ‘wat de buren denken’.

· Om waardering te krijgen van anderen (Bachremedie: chicory)

· Machteloosheid

De overbeschermende vrouw heeft de neiging een partner te kiezen die zichzelf niet goed kan behelpen, op een bepaalde manier medelijden opwekt, die troost nodig heeft, wat hulpeloos en afhankelijk is, een grote baby is enz. Het nadeel is dat ze haar kinderen ook zo zal maken als gevolg van de overbescherming, zodat de kinderen kunnen zeggen “ik ben net zo geworden als mijn vader”. Hierbij krijgen ze daarbovenop dan nog regelmatig de verwijten dat ze niet zelfstandig kunnen zijn, hun problemen niet kunnen oplossen, domme dingen doen enz.

Overbescherming is een zieke die niet makkelijk uit te roeien is.

Overbeschermd... en angstig

Als de moeder (en minder vaak de vader, die de balans in evenwicht tracht te brengen) angstig is, kan het kind op twee manieren reageren.

Sommige kinderen worden medeplichtig aan de overbescherming en zullen zich enkel veilig voelen binnen de relatie met hun moeder. Daarbuiten zijn ze over het algemeen bang, ze hebben geen vertrouwen en zullen moeilijk naar anderen toegaan. Wat vriendschapsrelaties betreft, zullen ze zich eerder hechten aan iemand die sterker is, die hun bescherming kan bieden.
Andere kinderen daarentegen zullen halsbrekende toeren uithalen en grote risico's nemen, maar dit is een minderheid.

“Het is een manier om zich te verzetten tegen de bescherming van de ouders en zijn onafhankelijkheid ten opzichte van zijn ouders te bevestigen”, stelt Stéphane Clerget. "De angst van de moeder zou ook kunnen geruststellen, alsof ze schrik heeft voor twee."

Maar in beide gevallen zal het voor de kinderen moeilijk zijn te weten waar het echte gevaar schuilt omdat ze niet hebben geleerd de gevaren in te schatten...

(bron: http://www.e-gezondheid.be/nl/tijdschrift_gezondheid/sante_gezondheid_kinderen_adolescenten/Houdt_overbescherming_van_kinderen_risico_in-3391-900-art.htm

Een uitstekend artikel over overbescherming en verwenning vindt u op:

http://www.caleidoscoop.be/inhouden/inhouden10/art10_3_04.html

Welke gevolgen kan dit hebben voor het kind?

· weerloosheid

· afhankelijkheid

· hulpeloosheid

· tegenstrijdige gevoelens: veel aandacht krijgen, maar toch gevoel van niet genoeg; geholpen worden maar toch zelf niet kunnen oplossen

· grenzen worden overschreden, waardoor vertrouwen verdwijnt

· ruimte wordt ingenomen door moeder

· angst om de wereld te verkennen

· verlegenheid

· protest