Avian İnfluenza (Tavuk Vebası, Kuş Gribi)

1. Giriş

Avian influenza, halk arasında tavuk vebası veya kuş gribi olarak da bilinen, influenza A grubu vir�slerin neden olduğu, kanatlı hayvanlarda solunum ve sinir sistemine ait belirtilerle birlikte y�ksek morbidite ve mortalite hızı ile seyreden akut kontagiy�z bir hastalıktır. Hastalık �ok b�y�k ekonomik kayıplara yol a�maktadır.

İnfluenza vir�s�n�n A, B, C olmak �zere antijenik tipleri mevcut olup, B ve C antijenik tipinin sadece insanlarda hastalık oluşturduğu, A tipinin ise kanatlılarda solunum ve sinir sistemine ait belirtilerle karakterize avian influenza (Tavuk vebası) hastalığına sebep olduğu bilinmektedir.

Avian influenza, Ortomyxoviridae ailesinden influenza grubuna ait RNA genetik materyali bulunan influenza A vir�s�d�r. Patojenitelerine g�re değişmekle birlikte, kanatlı hayvan t�rlerinden izole edilen bir �ok serotip bulunmaktadır; bilinen 15 farklı Hemaglutinin (HA) ve 9 farklı Neurominidase (NA) tipinin varlığı s�z konusudur. Bilinen b�t�n y�ksek patojeniteli epidemilerin İnfluenza A vir�s�n�n H5 ve H7 tiplerinden kaynaklandığı bildirilmektedir.

2. Bulaşma ve Epidemiyolojik Bilgiler

Vir�s�n hava yolu ile taşınması bir ka� kilometre ile sınırlıdır. Ayrıca hastalık b�cekler, kan emici sinekler ve kemiriciler vasıtasıyla enfekte hayvanlardan duyarlı olan hayvanlara mekanik olarak bulaştırabilmektedir. Kulu�ka s�resi birka� saat ile 2-3 g�n arasında değişebilmektedir.

Avian influenza 100 yıl �nce ilk olarak İtalya�da tanımlanan ve d�nyanın değişik yerlerinde de zaman zaman epidemiler şeklinde ortaya �ıkan bir hastalıktır. Hastalığın doğal saklayıcısının g��men su kuşları -�zellikle yaban �rdekleri- olduğu belirtilmektedir. Vir�s�n saklayıcıları enfeksiyona diren�lidir; ancak, diğer kuşlar duyarlıdır. Evcil kanatlı hayvanlardan tavuklar ve hindiler hastalığa olduk�a duyarlı olup, bu hayvanlarda hızlı fatalite ile seyreden epidemiler şeklinde otaya �ıkmaktadır.

Hastalığın horizantal bulaşması (yatay bulaşma, hayvandan hayvana bulaşma) �ok rastlanan bulaşma şeklidir. Vertikal bulaşma (dikey bulaşma, tavuktan yumurta yoluyla civcive ge�iş) ile ilgili kesin bir kanıt bulunmamaktadır.

Enfekte hayvanlardan elde edilen yumurtaların kabuklarında etkenin varlığı belirlenmiştir.

Hastalık kanatlılarda hafif bir hastalık tablosu şeklinde veya y�ksek bulaşıcılık ve hızlı fatalite g�steren cidd� epidemiler halinde karşımıza �ıkmaktadır. Hastalık etkeni enfekte hayvanlarla doğrudan veya dolaylı olarak temasta bulunan evcil k�mes hayvanlarına bulaşmakta ve bu hayvanlar da şiddetli salgınlara sebep olabilmektedir. Hastalıkta morbidite ve mortalite hızları % 100�d�r.

Kuş ithalat ve ihracatlarının hastalığın epidemisinde �nemli yeri bulunmaktadır. Hayvan sirk�lasyonlarıyla vir�sler b�y�k bir alana yayılmaktadır.

Son yapılan araştırmalar, vir�s�n esasen d�ş�k patojeniteye sahip olduğu, ancak kanatlı pop�l�syonu arasındaki kısa s�reli dolaşımı ile mutasyona uğrayarak y�ksek patojenite kazandığı merkezindedir.

Amerika Birleşik Devletleri�ndeki (ABD) 1983-1984 epidemisinde H5N2 vir�s� başlangı�ta d�ş�k bir mortalite hızına sahipken, altı ayda y�ksek bir patojenite kazanarak yaklaşık % 90�larda seyreden bir mortalite hızına ulaşmıştır. Bu epidemide, kontrol i�in ABD�de yaklaşık 65 milyon dolar değerindeki 17 milyon kanatlı hayvan itlaf edilmiştir.

İtalya�daki 1999-2001 H7N1 influenza A alt tip epidemisinde de başlangı�ta d�ş�k patojenite g�steren vir�s, 9 ay i�inde mutasyona uğrayarak y�ksek patojenite kazanmıştır. Bu epidemide de yine 13 milyon kanatlı hayvanın bir kısmı �lm�ş, bir kısmı da itlaf edilmiştir.

Enfekte �iftliklerin karantinaya alınması ve etkene bir maruziyetin s�z konusu olduğu s�r�lerin itlafı ile standart kontrol metotlarının uygulanması hastalığın yayılmasını engellemek i�in gereklidir.

İnfluenza A y�ksek bulaşıcılığı yanında �iftlikler arasında ara�-gere�, yiyecek, kafes, elbise veya diğer ekipmanlarla kolayca taşınabilmektedir. Y�ksek patojeniteli vir�sler, �zellikle �evre ısısının d�ş�k olduğu yerlerde, uzun s�re canlı kalabilirler. Bu nedenle korunma y�ntemlerinin ve iyi bir s�rveyans sisteminin uygulanmaması durumunda epidemiler yıllarca s�rebilir. �rneğin, Meksika�da 1992 yılında g�r�len H5N2 epidemisi d�ş�k bir patojenite ile başlamış ve mutasyonla fatal bir karakter kazandığından 1995 yılına kadar kontrol altına alınamamıştır. B�t�n influenza A tipleri konağın bağışıklık sistemine iyi adapte olmaları ve genetik değişime uğramaları nedeniyle insanlarda d�zenli mevsimsel epidemilere yol a�maktadır.

Avian influenza vir�s�n�n normalde kuşlar ve domuzlar dışındaki t�rlerde hastalık yapmadığı bildirilmekle beraber, 1997 yılında Hong Kong�da k�mes hayvanlarında meydana gelen ve vir�s�n H5N1 serotipinin sebep olduğu salgında 18 kişide şiddetli solunum yolu enfeksiyonu belirlendiği, bunlardan 6 kişinin �ld�ğ� ve etkenin de k�mes hayvanlarında salgına neden olan etkenle aynı olduğu ilk defa bildirilmiştir.

Yapılan araştırmalarda da bu kişilerin enfekte k�mes hayvanlarıyla �ok sıkı temasta olduğu anlaşılmıştır. Yapılan genetik mahiyetli �alışmalar insanlarda g�r�len hastalığın kanatlı hayvanlarda g�r�lenler ile bir benzerlik g�sterdiğini ortaya koymuştur.

Bu vakalar ile Hong Kong�daki kanatlı hayvanlarda g�r�len influenza arasında bir koinsidanstan bahsedilmektedir. Hong Kong�daki bu epidemide bir bu�uk milyon kanatlı hayvanın itlafı ile gerekli �nlemlerin alınması hastalığın insanlara ge�işini ve b�y�k bir pandeminin ortaya �ıkmasını �nlemiştir.

Hong Kong�da 2003 yılı Şubat ayında biri �l�mle seyrede avian influenza H5N7 alt tipli 2 vaka g�r�lm�şt�r. Bu vakaların G�ney �in�e seyahat ettiği hik�yesinin olduğu bildirilmiştir.

Şubat 2003�te Hollanda�da y�ksek patojeniteye sahip H7N7 alt tipinin sebep olduğu epidemide, bir veteriner hekimin �l�m�n�n ve 83 hafif hastalık tablosunun g�r�ld�ğ� vakalar bildirilmiştir.

Yine Hong Kong�da 1999 yılında H9N2 alt tipine bağlı hafif seyirli iki vaka, 2003 yılı Aralık ayı ortalarında da hafif seyirli bir vaka bildirilmiştir. H9N2 alt tipi kanatlı hayvanlarda y�ksek patojeniteli bir seyir g�stermemektedir.

Vietnam�ın kuzeyinde 2004 yılı Ocak ayında ciddi şiddetli solunum yolu enfeksiyonu ile seyreden bazı vakalar g�r�lm�ş ve yapılan laboratuvar incelemelerinde etkenin avian influenza A H5N1 olduğu belirlenmiştir.

Avian influenza vir�s�n�n, mutasyonla insanlara y�nelik olarak da patojenite kazanabileceği ve salgınlara yol a�abileceği ifade edilen bilgiler arasındadır. Hastalığın insanlara bulaşması, enfekte hayvanlara veya enfekte hayvanların dışkı, burun salgıları vb. materyalleri ile kontamine olmuş y�zeylere temas sonucu ya da kontamine materyallerden havaya karışan vir�slerin solunması ile olabileceği belirtilmektedir. İnsandan insana bulaşmanın olmadığı vir�s�n, mutasyonla bu karaktere de sahip olabileceği ifade edilmektedir.

İnsanlardaki influenza A H5N1 serotipinin neden olduğu enfeksiyonlarda ateş, boğaz ağrısı, �ks�r�k, solunum g��l�ğ� ve viral pn�moni gibi solunum sistemine ait belirtiler g�r�lmektedir.

Avian influenzanın alt tiplerinden H5N1, hızlı bir şekilde mutasyona uğraması ve diğer t�rler i�in enfekte edici nitelik kazanması nedeniyle daha cidd� g�r�lmektedir.

Hayatta kalan enfekte kuşlar dışkı ve ağız salgılarıyla en az 10 g�n s�reyle vir�s� �ıkarırlar. Bu durum, hayvan satışları ve g��men kuşlar vasıtasıyla vir�s�n yayılmasına kaynak teşkil etmektedir.

H5N1 y�ksek patojeniteli epidemilerin kaynağıdır. Aralık 2003 ortalarında Kore�de ve diğer Asya �lkelerinde �zellikle halk sağlığını tehdit eden etken olmuştur. H5N1 alt tipi 1997 yılında insanları direkt enfekte etmiş ve 2004 yılı Ocak Ayı�nda tekrar ortaya �ıkmıştır. Bu y�n�yle H5N1 alt tipi insanlar i�in daha b�y�k bir tehdit unsuru olarak g�r�lmektedir.

Aralık 2003�ten bug�ne kadar belirtilen alt tipin sebep olduğu vaka ve �l�m sayıları, 10.03.2004 itibariyle, Tayland�da 11 vaka, 7 �l�m, Vietnam�da ise 22 vaka 15 �l�m şeklindedir.

Bu yılın başlarında ABD� de g�r�len salgının etkeni avian influenza A�nın H5N2 serotipi olarak belirlenmiş, ancak, bunun Asya�da g�r�len serotiple bir bağlantısının olmadığı bildirilmiştir.

3. Tanı

İnfluenza tanısı i�in hızlı ve g�venilir test metotları mevcuttur. �lkemizde de gerek veteriner araştırma enstit�leri gerekse Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Laboratuvarlarının l�zumu halinde icap eden �alışmaları yapabilecek alt yapıları bulunmaktadır.

4. Korunma ve Kontrol

Kanatlılarda hastalığın belirlenmesi halinde yetkili otoriteler gerekli �nlemleri almalı ve ilgili mevzuatı gereği karantina, itlaf ve dezenfeksiyon uygulamalarını eksiksiz yerine getirmelidir. �lkemizde bu alandaki hizmetler Tarım ve K�yişleri Bakanlığı tarafından yapılmaktadır.

Elde edilen bilgiler, hastalığın insanlardaki şeklinin, �zellikle hastalığın g�r�ld�ğ� �iftliklerle alakalı olduğunu g�sterdiğinden, tavuk �iftliklerinde �alışanların korunma �nlemlerini uygulamaları (eldiven, maske, kişisel hijyen vb.) sağlanmalı, bu kişiler hastalıkla ilgili olarak bilgilendirilmeli ve bilin�lendirilmelidir.

Ayrıca, etkene bir maruziyetin s�z konusu olması halinde, mevcutsa etkili antiviral il��larla profilaksi yoluna gidilebileceği de ifade edilmektedir.

Vir�s�n, 56 �C�de 3 saate veya 60 �C�de 30 dakikada �ld�ğ� bildirilirken, formalin ve iyot bileşiklerine de duyarlı olduğu belirtilmektedir. Ayrıca vir�s, kontamine g�brede d�ş�k ısılarda en az 3 ay canlı kalabilirken, suda 22 �C�de 4 g�n, 0 �C�de ise 30 g�n canlılığını s�rd�rebilmektedir.

Hastalığın g�r�ld�ğ� �lkelere seyahat edenler enfekte tavuk �itliklerinden uzak durmalı ve iyi piştiğinden emin oldukları kanatlı etleri ile yumurtaları t�ketmelidirler. Kişisel hijyene de gerekli �nem verilmeli, eller sık sık sabun ve bol su ile iyice yıkanmalıdır.

Bunların yanı sıra, hastalığın g�r�ld�ğ� �lkelere seyahat edenler, d�n�şlerinde 7-10 g�n i�inde ateş ve solunum sistemine ait belirtilerin g�r�lmesi halinde hekime başvurmalıdırlar.

5. Tavuk Vebası İle İlgili �lkemizde Yapılan Uygulamalar

Tarım ve K�yişleri Bakanlığı tarafından, kanatlılarda s�z konusu hastalıkla ilgili bir �alışma yapılmış ve hastalığın �lkemizde olmadığı belirlenmiş olup, keyfiyet Uluslararası Salgın Hastalıklar Ofisine (OİE) bildirilmiştir.

Ayrıca, hayvanlarda s�z konusu hastalığa karşı m�cadele ve alınacak �nlemlere ilişkin hususlar, 3285 sayılı Hayvan Sağlığı ve Zabıtası Y�netmeliği ve bu Y�netmeliğe bağlı olarak Tarım ve K�yişleri Bakanlığınca yayımlanan Tavuk Vebası Hastalığına (Avian İnfluenza) Karşı Korunma ve M�cadele Talimatnamesi ile d�zenlenmiştir. S�z konusu Talimatnamede, hastalıkla ilgili bilgilerden teşhis y�ntemlerine, numune g�nderme şekillerinden korunma ve kontrol �nlemlerine kadar b�t�n bilgiler geniş bir şekilde yer almıştır.

Bunların yanı sıra Hudut ve Sahiller Sağlık Genel M�d�rl�ğ�nce hastalığın g�r�ld�ğ� �lkelere seyahat edenlere gerekli uyarılar yapılmakta ve bu �lkelerden d�nen kişilerin �lkemize girişlerinde avian influenza y�n�nden muayenelerinin yapılması sağlanmaktadır.

Bilgi: Temel Sağlık Hizmetleri Genel M�d�rl�ğ�