Saltuklular (1072-1202)
1. Saltuklular'in Kurulusu
Saltuklular, 1071-1202 tarihleri arasinda Erzurum, Pasinler, Tercan, Ispir, Oltu, Tortum, Micingerd, Bayburt ve civarinda h�k�m s�rm�s bir T�rk beyligidir.
Malazgirt zaferinden sonra Anadolu'da kurulan ilk T�rk beyligi olan Saltuklular'in baskenti Erzurum idi. Isl�m kaynaklarinda Kalikala ve Erzenu'r-R�m seklinde ge�en Erzurum, Hz. Osman zamaninda 653 yilinda fethedilmistir. Fetihten sonra Erzurum'u bir �ss ve kararg�h olarak kullanan m�sl�manlar, buradan kuzey ve dogu istik�metinde akinlar d�zenlediler. Sehir Abb�s�ler'in ilk yillarinda Bizans imparatorlugunun eline ge�tiyse de daha sonra geri alinmistir. Bizans ordulari XI. y�zyilda Erzurum'u isgal ederek Azerbaycan'a kadar uzandilar. Ayni yillarda baslayan Sel�uklu akinlari ve T�rkmen muhacereti sebebiyle T�rkler'le Bizanslilar arasinda uzun yillar devam edecek olan �atismalar basladi.
�agri Bey'in 1015-1021 yillari arasinda Dogu Anadolu'ya d�zenledigi kesif seferinden sonra Arslan Yabgu'ya bagli Oguzlar, Gazneli kuvvetlerinin takibi sebebiyle Anadolu'ya girmisler ve agir kayiplar vermelerine ragmen Azerbaycan'a, Bizans topraklarina ve Diyarbekir y�resine kadar yayilmislardir. 1038 yilinda ger�eklestirilen ���nc� bir akinla da Van G�l� havzasina kadar gelmislerdir. Yeni iltihaklarla sayilari bir hayli artan T�rkmenler, 1044 yilinda b�y�k kitleler h�linde Dogu Anadolu'ya girdiler. S�ratle Vaspuragan civarina gelen bu T�rmenler'in hedefi Erzurum'u ele ge�irmekti. Bu gelismeler �zerine Bizans'in g��l� imparatoru II. Basileios Dogu'daki sinirlarini emniyet altina almak i�in seferber olmus ve imparatorlugun sinirlarini Azerbaycan ve Kafkasya'ya kadar genisletmistir.
Daha sonraki yillarda ayni siyaseti takip eden Imparator Konstantinos IX. Monomakhos, Oguzlar'a karsi harekete ge�erek 1045 sonbaharinda G�rc� prensi Liparit komutasinda g�nderdigi orduyla Sedd�d�ler'in elindeki Duvin sehrini ele ge�irmek istemistir. Bunun �zerine B�y�k Sel�uklu h�k�mdari Tugrul Bey, Kutalmis komutasindaki bir orduyu Bizans kuvvetlerine karsi g�nderdi ve Sel�uklular'la Bizanslilar arasinda ilk cidd� �atisma vuku buldu. Kutalmis, Musul ve Diyarbekir y�resinde T�rkmenler'i de yanina alarak 1045 yilinda G�rc� ve Rumlar'dan olusan m�ttefik Bizans ordusunu bozguna ugratti. �te yandan Tugrul Bey'in yakin adamlarindan Em�r Hasan da yirmibin kisiyle Erzurum ve Pasinler ovalarini ele ge�irdi. Fakat Bizanslilar bu Sel�uklu beyini t�kip ederek B�y�k Zap Suyu yakinlarinda pusuya d�s�r�p Hasan Bey ile �ok sayida arkadasini sehit ettiler.
Hasan Bey'in �l�m�, Tugrul Bey'i �ok �zd� ve intikam almak i�in Ibrahim Yinal'i Bizans'a karsi Anadolu seferine memur etti. Ibrahim Yinal T�rkistan'dan Nisapur'a gelen yogun bir T�rkmen kitlesini 1047 tarihinde Anadolu'ya sevketti. Ertesi yil T�rkmen kitleleri, Erzurum ve Pasin ovalarinda toplanmaya basladi. Insan dalgalari bir sel gibi �lkenin her tarafini istila etti. Batida G�m�shane ve Trabzon, kuzeyde Ispir, g�neyde Mus ve Agri taraflarina kadar yayildi. T�rkler daha sonra Siirt ile Meyy�f�rik�n arasindaki Erzen �zerine y�r�d�ler. �ok �etin ge�en savaslardan sonra halk Kalikala (Erzurum) sehrine sigindi. Kalikala bu tarihten itibaren yakinindaki Erzen sehrinin adini aldi ve Erzen'den tefrik etmek i�in Erzenu'r-Rum, daha sonra Arz-i Rum ve nihayet Erzurum olarak anilmaya baslandi.
Ibrahim Yinal, Bizans kuvvetlerini takip ederek 18 Eyl�l 1048 tarihinde Hasankale'de cereyan eden savasta onlari korkun� bir bozguna ugratti. Basta Liparit olmak �zere pek �ok kisi esir alindi. Tugrul Bey, daha sonra bizzat Malazgirt ve Erzurum �zerine sefer d�zenledi. 1055 yilinda T�rkistan'dan gelen bir T�rkmen kitlesi Erzurum ve Bayburt civarini ele ge�irdi. 1059 yilinda Ibrahim Yinal'in isyaninin bastirilmasindan sonra T�rkler, tekrar b�y�k kitleler h�linde aralarinda muhtemelen Em�r Saltuk'un da bulundugu bir grup komutanin emrinde Anadolu'ya akinlara basladilar. Tugrul Bey'in �l�m�nden sonra Sel�uklu tahtina ge�en Sultan Alparslan zamaninda da Anadolu'ya yapilan akinlar devam etti. Durumun giderek aleyhine gelistigini g�ren Imparator Romanos Diogenes, 1070-1071 kisinda b�y�k bir orduyla Anadolu seferine �ikmayi planladi. Maksadi Anadolu'yu T�rkler'den kurtarmak, Isl�m topraklarini isgal ve Sel�uklu devletini ortadan kaldirmakti.
13 Mart 1071 tarihinde Ayasofya'da yapilan b�y�k bir t�renden sonra yola �ikan imparator, Erzurum'a varinca kuvvetlerinin bir b�l�m�n� G�rcistan'a g�ndererek arkasini emniyet altina almayi d�s�nd�. Imparatorun Erzurum'a vardigini Meyyafarik�n'de haber alan Sultan Alparslan s�ratle Erzen ve Bitlis yoluyla Ahlat'a hareket etti. Nihayet Bizans ve Sel�uklu kuvvetleri arasinda 26 Agustos 1071'de Malazgirt'te meydana gelen savas bilindigi �zere Sel�uklular'in kesin zaferiyle sonu�lanmis ve imparator esir d�sm�st�r. Fakat Romanos Diogenes'in tahttan uzaklastirilarak g�zlerine mil �ekilmesi ve yeni imparator Mihail Dukas'in Sel�uklularla yapilan anlasmayi tanimadigini il�n etmesi �zerine Sultan Alpaslan, Saltuk, Artuk, Meng�c�k, �avli, Danismend ve �avuldur gibi emirlerini Anadolu'ya g�ndererek fetihlerde bulunmalarini istemis ve fethedecekleri sehir ve kasabalari kendilerine ikta edecegini bildirmistir.
a) Ebu'l-Kasim Saltuk:
Malazgirt zaferinin kazanilmasinda �nemli rol oynayan komutanlardan biri de Em�r Saltuk idi. Zahireddin Nis�bur� ile Res�d�ddin'in verdigi bilgilerden Saltuklu h�nedaninin kurucusu olan Ebu'l-Kasim Saltuk'un Anadolu'nun fethinde �ok �nemli hizmetlerde bulundugunu ve zaferden sonra Sultan Alparslan'in Kars'tan Bayburt'a, Bing�ller'den Barkal daglarina kadar uzanan sahada yer alan Kars, Pasinler, Oltu, Erzurum, Tortum, Ispir, Bayburt ve y�relerini veraset yoluyla �ocuklarina da intikal etmek �zere ona ikta ettigini anliyoruz.
Sel�uklu topraklarinin sinirlarinda yer alan Erzurum'un kendisine ikta edilmis olmasi, onun diger beylerden daha �nemli mevkide bulundugunu g�stermektedir. G�rc� kaynaklarinda da Izzeddin Saltuk'un atalarinin Oguzlar'a ve Sel�uklu h�k�mdarlarina mensup oldugu kayitlidir. Saltuklu hanedaninin 516 (1123) yilindan itibaren Saltukogullari (Beni Saltuk) adiyla tanindigini g�r�yoruz. Abbas� halifesi M�stersid Billah'in, Hille Arap em�ri D�beys b. Sadaka'ya karsi yardim istemesi �zerine Zeng� b. Aksungur ve Togan Arslan ile beraber Saltukogullari da Bagdat'a gitmisti.
b) Ali b. Ebu'l-Kasim:
Ebu'l-Kasim Saltuk'un �l�m� �zerine yerine oglu Ali ge�ti. Ibn�'l-Es�r, 496 (1102-1103) yili olaylarini anlatirken Ali b. Ebu'l-Kasim Saltuk'un s�zkonusu tarihte beyligin basinda bulundugunu ifade eder. B�y�k Sel�uklu sultani Berkyaruk ile kardesi Gence meliki Muhammed Tapar arasinda 8 Cemaziyel�hir 496 (19 Subat 1103) tarihinde Hoy kapisinda cereyan eden ve Muhammed Tapar'in maglubiyetiyle biten savastan sonra Muhammed Tapar Ercis'e, oradan da S�kmen el-Kutb�'nin h�kimiyetindeki Ahlat'a �ekilmisti. Yaninda S�kmen el-Kutb�, Muhammed b. Yagisiyan ve Kizil Arslan gibi emirler vardi. Erzenu'r-Rum h�kimi Ali de bu sirada Ahlat'a gelerek onlara katildi ve hep birlikte Sultan Alparslan tarafindan Men��ehr'e verilen Ani �zerine y�r�d�ler.