I. B�L�M

A-D�RTL� TAKR�R �NCES� S�YASAL YAPI

1-M�LL� �EF D�NEM�

a-ATAT�RK'�N �L�M�NDEN SONRA �N�N�'N�N YAPTI�I TASF�YELER:

Atat�rk'�n �l�m�nden sonra Cumhurba�kan� se�ilen �n�n�'n�n yeni kurulan Celal Bayar h�k�metinde iki ki�iyi g�revden almas� dikkat �ekicidir.Bunlar ��i�leri Bakan� ��kr� Kaya ve D��i�leri Bakan� T. R��t� Aras't�r.Bunlar�n yerine �n�n�'n�n g�venilir adamlar� getirilmi�tir.��i�leri Bakanl���na Refik Saydam,D��i�leri Bakanl���na ise yine �n�n�'ye yak�nl���yla bilinen ve ikinci d�nya sava�� y�llar�nda Ba�bakanl�k yapacak olan ��kr� Sara�o�lu getirilmi�tir.�n�n�'n�n Kaya ve Aras'�n yerine h�k�mete soktu�u Saydam ve Sara�o�lu'nun ilerleyen y�llarda �n�n�'n�n ba�bakan� olaca�� d���n�l�rse bu de�i�iklik olduk�a dikkat �ekicidir.

Bu tasfiye ile polis ve istihbarat te�kilat�n� kontrol alt�na alan �n�n� Bayar'� tasfiye edecektir. Bu tasfiye Bayar'�n h�k�metindeki yolsuzluklarla daha da kolayla�acakt�r.Bayar'�n yerine ba�bakanl��a gelen Refik Saydam Ocak 1939'dan 1942'ye kadar ba�bakanl�k yapacakt�r.Onun �l�m�nden sonra A�ustos 1946'ya kadar Sara�o�lu Ba�bakanl�k yapacakt�r.Bayar'�n tasfiyesinin di�erlerinden fark� milletvekilli�inin s�rmesidir.Bayar, tek parti y�netiminin sonunu getirecek �ok partili ya�am �ncesi tekrar g�ndeme gelecektir.

Celal Bayar'�n Ba�bakanl�ktan ayr�lmas�ndan sonra bu kez Celal Bayar'dan yana olanlar g�zden d��m��,hatta bu gibiler celali diye an�l�p birer e�kiya gibi g�sterilmek istenmi� ve T�rkiye Cumhuriyeti tarihinde Milli �ef D�nemi ba�lam��t�.

b-�N�N�'N�N MUHAL�FLERLE BARI�MA POL�T�KASI:

�n�n� , Atat�rk d�neminde siyasal ya�am�n d���na itilmi� bir�ok ki�iye kar�� bar��ma politikas� izlemi�tir.Ger�i,eski muhaliflerle bar��ma politikas� Atat�rk zaman�nda ba�lat�lm��t�r.Ancak,bar���lan ki�iler �nce CHP'ye dahil edilmeden �nce m�stakil mebus yap�lm��lard�r.Ali Fuat Cebesoy ve Refet Bele gibi ilk be�ler aras�nda yer alan iki ki�inin 1935 sonras�nda m�stakil mebus yap�lmas� rejimin kendine duydu�u g�venin bir ifadesi oldu�u kadar,sistemde normalle�menin bir i�areti olarak kabul edilebilir.Eski rejim muhalifleriyle bar��man�n bir di�er �nemli noktas� da,Atat�rk'�n �l�m�nden k�sa bir s�re �nce,150'liklerin aff�d�r.Atat�rk d�neminde ba�layan ve a�amal� olarak devam eden rejim muhalifleriyle bar��ma politikas�n� �n�n� devam ettirmi� ve bunu kendi Milli �efli�ini peki�tirmenin bir arac� olarak kullanm��t�r.Bir yandan ��kr� Kaya ve Tevfik R��t� Aras tasfiye edilirken,di�er yandan Kaz�m Karabekir ,Rauf Orbay ba�ta olmak �zere muhalifler siyasal ya�ama dahil edilmi�lerdir .B�ylece,ilk be�ler aras�nda yer alanlar�n t�m� vefat eden Atat�rk d���nda siyasal ya�ama d�nm��lerdir.

��in ilginci,Atat�rk d�neminde m�stakil mebus olan Ali Fuat Cebesoy ve Refet Bele CHP'ye girmi�ler;Karabekir de CHP millet vekili olarak TBMM'ye girmi�tir.

c-M�LL� �EF D�NEM� VE DEMOKRAS� A�ISINDAN DE�ERLEND�R�LMES�:

�n�n�'n�n Cumhurba�kan� olmas�ndan sonra ola�an�st� olarak toplanan CHP Kurultay�nda Atat�rk'�n Ebedi �ef ilan edilmesi �n�n�'n�n de Milli �ef ilan edilmesiyle bu iki terim resmi bir nitelik kazanm��t�r. Bu yeni bir d�nemin ba�lad���n�n g�stergesi olup bu d�nem �n�n�'n�n y�celtilme y�llar� olmu�tur.

Atat�rk'�n �l�m�nden sonra partinin ba��na gelen �n�n�'n�n �nderli�inde �kinci D�nya Sava�� y�llar�nda uygulanan tek- parti rejiminin hi�bir muhalefete hayat hakk� tan�mad���,koyu bir bask� d�nemi oldu�u kabul edilmektedir.

26 Aral�k 1938'de toplan�p t�z�k de�i�ikli�ine giden CHP �n�n�' y� de�i�mez genel ba�kan kabul etmi�tir. Milli �ef ayn� zamanda sorumsuz ve denetim d���d�r. Kurultay bu karar� oy birli�i ile kabul etmi�tir. Asl�nda '�eflik Y�netimi, demokratik devlet anlay���yla ba�da�mayan totaliter rejimlere �zg� bir siyasi �nderlik bi�imidir. T�rkiye'de kurulan tek parti y�netimi ve �eflik sistemi d�nemin Avrupas�'nda egemen olan fa�ist rejimlerden etkilenmi�tir. CHP'de art�k yetkiler hem parti hem devlet ba�kan� olan tek ki�ide milli �efte toplanm��t�r. Neden milli �eflik yoluna gidildi�i CHP'nin buna nas�l bir a��klama getirdi�i ise;CHP'liler taraf�ndan ��yle dile getirilmi�tir;bir ulusun bireyleri siyasal d���nceleri do�rultusunda grupla��rlar,oysa bu siyasal d���ncelerin bir araya toplanmas�n� ancak milli �ef ba�arabilir.�ef de�i�ik siyasal d���nceleri al�r bunu toplu olarak �lk� haline getirir.�efin de�i�mezlik ilkesine ba�l� olmas� ise CHP'lilerce; devaml� bir de�i�imin partiye zara verece�inden dolay� b�yle bir karar al�nm��t�r diye belirtilmektedir.

�ef ancak g�revini;�l�m,g�revini yapamayaca�� bir hastal�k veya istifa ile b�rakabilirdi.

c-II. D�NYA SAVA�I YILLARINDA M�LL� �EF D�NEM�:

n�n� Cumhurba�kan� olduktan k�sa bir vakit sonra sonucu d�nya yap�s�na denge vermi� olan II.D�nya sava�� patlak vermi�, tehlikeli ve s�k�nt�l� g�nler gelmi�ti.Devlet i�leri g�nden g�ne k�t�le�iyordu.Halktaki huzursuzluk ve tahamm�ls�zl�k h�zla artmakta idi.Sosyal ve siyasal alandaki bask� ve korkutmalar ekonomik alandaki kemer s�kmalar toplumdan gelen ve gittik�e �iddetlenen yak�nmalara engel oluyordu. II.D�nya Sava�� y�llar�n da al�nan ekonomik tedbirler halk� zor durumda b�rakm��t�. Bunlar 1940 tarihli Milli Koruma Kanunu (iktidara fiyat ve arz� belirleme, halk� zorunlu �al��t�rma yetkisi veriyordu), 1942 Varl�k Vergisi ve Milli M�cadele i�in konulmu� ve 1925'te kald�r�lm�� olan Ayniyat Vergisinin 1943'te tar�m �r�nlerine yeniden getirilmesiydi.

CHP b�rokrasisinin halk� horlayan, bask� alt�na alan uygulamalar�.Memlekette tam anlam�yla bir polis devleti y�netimi vard�.H�k�met i�lerindeki yolsuzluklar alm�� ba��n� y�r�m��,a�l�k ve yolsuzluk son haddine gelmi�ti.

O d�nemde durum �yle bozuktu ki; zeytin ya�� piyasas�n� tekeli alt�na alan bakan m� istersiniz,karaborsac�lar� koruyan vali ve genel m�d�r yada benzerlerini mi istersiniz,o d�nemde bunlar�n her k��e ba��nda size s�r�tt�klar�n� g�rebilirdiniz.Memleket �ylesine ekonomik bunal�m i�erisine d��m��t� ki;bir lokma has ekmekten,bir avu� �ekerden tutunda bir kilo �iviye kadar b�t�n zorunlu ihtiya� maddeleri alt�n pahas�na elde edilebilen l�ks maddeler s�ras�na girmi� ve ge�im s�k�nt�s�, sava� halinde bulunan �lkelerde bile g�r�lemeyen bir tehlikeli durum g�stermeye ba�lam��t�.Halk,bizi a� b�rakt�n�z, ��plak b�rakt�n�z, �l�lerimizi saracak kefen bezi yok diye feryat ediyordu.

�n�n� zaman�nda kat� bir devlet�ilik politikas� izlenmi�tir.Bu da halk� fakirle�tirmi� ve tek partili d�neme tepki g�sterme durumuna getirmi�tir.�n�n�'n�n devlet�i bir d���nce yap�s�na sahip oldu�u bizzat Atat�rk taraf�ndan da biliniyordu,ve Atat�rk zaman�nda kurulmak istenen �eker fabrikas�n�n yap�m�na �n�n� kar�� ��karken Atat�rk destek vermi� ve �� Bankas�'n�n ba��nda bulunan Celal Bayar'�n gereken kayna�� sa�lamas� ve Ba�bakan �n�n� ile ortak bir fikirle birle�ilerek �eker fabrikas� kurulmu�tur.

II.B�L�M

B-D�RTL� TAKR�R� HAZIRLAYAN UNSURLAR

T�rkiye'nin i�inde bulundu�u durum sosyal ve siyasal a��dan hi� de parlak de�ildi. Bir taraftan �kinci D�nya Sava��'na kat�lmamak i�in m�cadele verirken di�er taraftan da i� d�nyas�nda sosyal ve siyasal geli�meler ya��yordu. Ve �kinci D�nya sava�� sonucunun belirginle�meye ba�lamas� T�rkiye'yi zorunlu bir demokratikle�me s�recine sokmu�tur.

Kemalist ideolojinin niteli�inde do�an bu demokratikle�me zorunlulu�u ,ilk �� ��e taraf�ndan da destekleniyordu.Birinci ��e:Bat� ,d�nyas�n�n etkisiydi.Bat� T�rkiye'yi kendi i�inde kabul etmek i�in d�zeni demokratikle�meye zorluyordu.Ayr�ca �kinci D�nya Sava��'n�n sonunda bask� rejimlerinin .Nazizm ve Fa�izm yenilmi� ve y�k�lm�� olmas� ve Demokratikle�me ve ekonomide liberalle�me reva�ta olmas� ayn� y�nde �nemli bir etki yapm��t�.�kinci bir ��e de:Tek partili d�zene kar�� halk�n g�sterdi�i tepkilerdi.���nc� ��e de:gerek o zamana dek izlenmi� olan devlet�i uygulamalar�n ,gerekse sava� ekonomisinin sonucu olarak bir kapitalist s�n�f�n belirginle�mesiydi. sava� sonunda Demokratikle�me ve ekonomide liberalle�me reva�tayd�.

1-D�� Unsurlar

II.D�nya Sava��n�n son evresinde kazanan taraf�n bat� demokrasi blo�unun olaca��n�n kesinle�mesi T�rkiye'nin demokratikle�mesini ve �ok partili hayata ge�i�ini h�zland�rm��t�r.Demokrasi blo�unun sava�� kazanmas� A.B.D Ba�kan� Roosevelt'in D�rt H�rriyet Bildirgesi bu hava i�erisinde ortaya ��kt�.

Sava��n sonucu hakk�nda T�rkiye gazetelerindeki yazarlarda demokrasi hakk�nda �nemli yaz�lar yazm��lard�r.Ba�ta CHP organ� Ulus olmak �zere bir �ok gazetede "Demokrasilerin zaferlerinden s�z eder olmu�tu.Falih R�fk� Atay'�n Ulusta bu konuyla alakal� olarak:

" En yanl�� ve k�t� niyetli tenkit�iler bile II.D�nya Harbini iki devre ay�rmakta ve bu devirlerin birincisinde; Almanya'y� bo�azlar �tesinde tutabilen T�rk politikas�n� m�ttefiklere yard�m�n�n hayati oldu�u saklanmamaktad�r.ikinci devir;Afrika'dan ,Rusya topraklar�n�n b�y�k bir k�sm�ndan ��kar�lan Almanya'n�n geri �ekili�i.Demokrasilerin tam zaferinden art�k Almanlar�n bile hi� endi�e etmedikleri devirdir.Demek ki biz, k�t� niyetli tenkit�iler i�in bile,birinci devirde m�ttefiklere kar�� g�revimizi yapm���z.

Refik Halid Karay'�n 30 Haziran1944'de demokrasiyle alakal� yazm�� oldu�u yaz�s� da ilgi �ekicidir.

"Bu seferki harbi bir ve ya birka� devlet manzumesi de�il bir politik prensip kazanmaktad�r.Demokrasiye,dikkat ediniz .Epey zamand�r ne Fa�ist Devlet ne de Fa�ist Devlet ricali do�uyor.Aksine azal�p t�keniyor,bu k�s�rl�k Fa�izmin ��k���ne sa�lam bir i�arettir .T�reyemeyen �reyemez."

Gazetelerdeki yazarlar�n bu t�r demokrasi yaz�lar� yazmas�n�n bir di�er nedenide Tek Partili D�nemin gazetelere uygulad��� demokrasi d��� bask�yd�.19 May�s 1945 g�n� tasvir gazetesi, iktidar�n bas�na kar�� tutumunu ��yle ele�tiriyordu:

" Zaferi kazand�ktan sonra,bir seri ink�laplar i�ine girdik.Burada icra kuvvetinin hakim bir mevki alm�� olarak kar��m�zda bulduk.Memlekette taassubu y�karken, isyanlar� tenkit ederken ,tekkeleri kald�r�rken,Takrir-i S�kun Kanunu'na belki ihtiyac�m�z vard�. Fakat �unu da kabul etmek laz�md�r ki bir m�ddet ink�laplar y�z�nden,sonra bu ink�laplar�n ger�ekle�mesi maksad�yla istedi�imiz gibi konu�amad�k.Derken II.D�nya Harbi koptu,bu sefer de fevkalade ahval dolay�s�yla a�z�m�zdaki laflar� �flemeden ve k�rk defa bo�az�m�za inmeden meydana ��karamad�k"

II.D�nyada sava�� sonu d�nya sulhunu belirli garantiler �er�evesinde korumak amac�yla toplanan San Francisco Konferans�na T�rkiye'den D��i�leri Bakan� Hasan Saka'yla birlikte k�rk ki�iye yak�n bir heyetin kat�lmas� da hem d�rtl� takriri haz�rlayanlar i�in bir dayanak noktas� hem de T�rkiye'nin �ok partili ya�ama ge�me s�recinde �nemli bir etkiye sahiptir. San Francisco Konferans�na kat�lan heyette yer alan Feridun Cemal Erkin bu konuda �unlar� anlat�yor:

"1945 Nisan ay�n�n ba��yd� Sovyetler Birli�i ,aram�zda mevcut tarafs�zl�k ve sald�rmazl�k pakt�n� vadesinden evvel feshetmi� ve esasen gayet zengin olan ili�kilerimize yeni bir belirsizlik unsuru katm��...O g�nlerde T�rkiye ad�na gitmekte oldu�umuz San Francisco Konferans� dolay�s�yla �n�n� bana �u kayda de�er s�zleri s�yledi:Amerikal�lar �ok partili demokrasiyi ne zaman kuraca��m�z� bizlere sorabilirler .B�yle bir soruya �u cevab� verebilirsiniz. T�rkiye Cumhuriyet Tarihinde Atat�rk b�y�k reformcu olmu�tur.�n�n�'n�n rol�, reformlar� raylar�nda per�inle�tirmek ve Atat�rk'�n arzu etti�i ger�ek ,tam demokrasiyi kurmak olacakt�r.�n�n� �imdiye kadar b�yle bir ����ra gitmek istiyordu.Harbin �e�itli tehlike ve sorunlar� buna imkan vermedi.Sava� bitince bu amac� ger�ekle�tirmek Cumhurba�kan�'n�n en aziz arzusudur."

Yine San Francisco Konferans�na kat�lan Hasan Saka'n�n Reu ajans�na verdi�i deme�te T�rkiye'nin demokrasi a��s�ndan hi�te geri olmad���n� belirtmektedir . Bu demeci ��yledir:

"Cumhuriyet rejimi,siyasi bir m�essese olmak s�fat�yla modern demokrasilerin �ok �zerinde,azimle geli�mektedir.Anayasam�z�n en ileri demokrat anayasalarla mukayese edilebilir ve ba�kalar�n� �ok geride b�rak�r" diyordu.

D�nyada demokratikle�me ad�na esen r�zgarlar T�rkiye Cumhuriyetinin yap�s�nda var olmakla beraber ancak fiili manada uygulanmad��� da bir ger�ektir. T�rkiye'nin,II.d�nya sava�� sonunda demokrasinin i�letilmesi bir bak�m da bat�n�n etkisiyle oldu�u bir ger�ektir.��nk� art�k T�rkiye Rusya'dan uzakla�ma evresine girmi� hatta Rusya'yla sava� konumuna gelmi�tir.( T�rkiye �zerinde �zellikle Bo�azlar ve Do�u Anadolu ile ilgili talepleri nedeniyle Sovyet Rusya ili�kiler bozulmu�tur.)

T�rkiye,Sovyet Birli�ine kar�� Bat� ittifak� i�inde yer al�yor. Y�netim bu y�zden �ok partili siyasal rejimi bulunmad��� bir �lkenin Bat� devletlerinin yan�nda yer alabilmesinin kolay kolay m�mk�n olamayaca��n� bildikleri i�in,i� politikada bir rejim de�i�ikli�ine gitmek zorunda oldu�unu d���n�yordu. Totaliter rejimler Bat�ya g�ven vermemekteydi .Burada teorik olarak ifade etmek gerekirse,d�� politika geli�melerinin i� politika �zerindeki dolayl� veya do�rudan etkisi kendili�inden ortaya ��km��t�r.

2-�� Unsurlar :

�� politikada ise 1945 y�l�na ait 7 ayl�k b�t�e ve 14 May�s 1945'te ba�lay�p 11 Haziran 1945'te tamamlanan "�ift�iyi Toprakland�rma Kanunu" g�r��meleri ile,uzun bir s�redir eksikli�i hissedilen muhalefet faaliyetlerinin h�z kazand��� g�r�lm��t�r.Topraks�z veya yetersiz topra�a sahip �ift�ilerin toprak sahibi yap�lmas� ve topra��n�n fazlala�t�r�lmas�yla �retimin artt�r�lmas�n�n d���n�ld��� Toprak Kanunu Mecliste �ok �etin m�zakerelerden sonra 11 Haziran 1945 g�n� kabul edilmi�tir.Bu kanunun kabul edilmesiyle ilgili olarak bir de Toprak Kanunu ihdas edilmi�tir.Kullan�lmayan,sahibi olmayan veya hazineye ait arazinin de�erlendirilip �retimin devaml�l���n�n ve artt�r�lmas� d���n�ld��� kanun,�ok tart���lan ve CHP'nin yenilgisini haz�rlayan en �nemli fakt�rlerden birisi olarak kabul edilen konulardan olmu�tur.

�ift�iyi Toprakland�rma Kanununun kabul edilmesinden birka� g�n �nce al�nan bir kararla ,bo� bulunan baz� milletvekillikleri i�in 17 Haziranda yap�lacak olan ara se�imde CHP'nin aday g�sterilmemesi ile �ok partili rejime do�ru bir ad�m at�lm�� oldu.

19 May�s 1945'de �n�n�'n�n yapm�� oldu�u Gen�lik ve Spor Bayram�nda yapm�� oldu�u konu�mada �ok partili rejime ge�i� i�in ve D�rtl� takriri verenler i�inde dayanak noktas� olmu�tur. �n�n� bu nutkunda halk ��yle hitap etmi�tir:

"...Harp zamanlar�n�n ihtiyatl� tedbirlere l�zum g�steren darl�klar� kalkt�k�a memleketin siyaset ve fikir hayat�nda demokrasi prensipleri daha geni� �l��de h�k�m s�recektir.En b�y�k demokrasi m�essesemiz olan B�y�k Millet Meclisi,ilk g�nden itibaren idareyi ele alm�� ve memleketi demokrasi yolunda m�temadiyen ilerletmi�tir." derken ge�mi�e nazaran baz� kap�lar�n araland���n�n i�aretini veriyordu.Bu,�zellikle bas�nda ve ayn� g�nlerde m�zakereleri devam eden Toprak Reformu ve B�t�e Kanununa kar�� olanlar�n d���ncelerini daha rahat sergilemesinde a��k�a g�r�ld�.Y�llardan beri oybirli�i ile kabul edilen b�t�e,bu y�l yedi muhalif oyla tasvip edildi.Yine bu seneye kadar yaln�z parti Meclis Grubu'nun kapal� oturumlar�nda kendini g�steren muhalefetin varl���, ilk defa kamu oyu kar��s�nda ortaya ��km�� oluyordu.Bu vesileyle ortaya ��kan muhaliflerden baz�lar� hem i�,hem de d�� geli�melerin kendilerine kazand�rd��� g�venle �nce partide bir dizi liberal tedbirler �ne s�recekler,daha sonrada �ne s�rd�kleri ve olmas� arzu edilen geli�melerin i�inde yerlerine alacaklard�r.��te gelecekte tek- parti iktidar� kar��s�nda DP'nin kurulu�una zemin haz�rlayan me�hur d�rtl� takrir ,sanc�l� bir devrenin karakteristik �zelli�ini ta��maktad�r.

III. B�L�M

D�RTL� TAKR�R� VERENLER�N HAYATLARINA GENEL BAKI�

1-FUAT K�PR�L�:

Bir Ordinary�s profes�r�m�zd�r. �al��t��� alanda ger�ek bir otoritedir. Birinci D�nya Sava�� g�nlerinde Ziya G�kalp'in uyarmalar�yla yapt��� tarih ve edebiyat�n ara�t�rmalar� bile bug�ne kadar bir ta�� d��meden sa�lam kalm��t�r. Yapt��� ara�t�rmalarla yaln�z T�rk tarih ve edebiyat�na de�il d�nya k�lt�r�ne de katk�da bulunmu�tur. Son yirmi y�l�n� politikaya de�il de bilime verseydi T�rkiye'de d�nya da kendisinden daha �ok yararlanacakt�.

C.H.P grubuna verilen D�rtl� Takririn yaz�c�s� Fuat K�pr�l�'d�r. Ve D�rtl� Takrirde imzas� bulunan d�rt ki�iden birisi de Fuat K�pr�l�'d�r.

D�rtl� Takrir sonucunda gelinen son nokta olarak �ok partili hayata ge�i� sa�lanm�� ve Demokrat Parti kurulmu�tur. Fuat K�pr�l�'de kurucular�ndand�r. Uzun y�llar Demokrat Partiyi genel ba�kan ad�na y�netti�i halde en sonunda Demokrat Partiden ayr�lmaya ve partinin kar��s�na ge�ip onunla m�cadele etmeye mecbur kalmas� demokrasiye kendi hayat�nda raz� olmamas�ndan ileri geliyordu. Belki m�cerret olarak demokrasiye bir fikir yatk�nl��� vard�r; fakat mizac� �o�unlu�un kendi fikirleri kar��s�nda olmas�na hi� yatk�n de�ildir.

2.CELAL BAYAR:

Parlamenter, devlet adam�, T�rkiye Cumhuriyeti'nin 3. Cumhurba�kan� Celal Bayar, 1883 y�l�nda Bursa-Gemlik'te do�du. �lk ve orta ��renimini babas� Abdullah Fehmi Efendi'nin yan�nda yapan Bayar, Gemlik mahkeme ve reji kalemine memur olarak girdi. Daha sonra Ziraat Bankas�'nda �al��maya ba�lad�. Bu arada Harir Darutariri okuluna devam etti. 1990'da �ttihat Terakki Cemiyeti'nin kurdu�u g�n�ll�ler taburuna yaz�ld�. Zamanla bu partinin say�l� �yeleri aras�na girdi. �zmir'de kurulan cemiyetin genel sekreterli�ini y�r�ten Bayar, K�z Lisesi'nin ve �imendifer Okulunun a��lmas�na �n ayak oldu. I. D�nya Sava��'ndan sonra �zmir'de kurulan M�dafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin de faal �yeleri aras�na kat�ld�. 1920 tarihinde Bursa milletvekili olarak B�y�k Millet Meclisi'ne kat�lan Bayar, ayn� tarihte �ktisat Bakanl���'na vekalet etti. �erkez Ethem'in isyan� s�ras�nda, Ethem'i ikna etmek i�in g�nderilen heyete ba�kanl�k etti. 1921'de �ktisat Ba�kanl���'na getirildi. Lozan Konferans�'na m��avir �ye olarak kat�ld�. 1924'te T�rkiye �� Bankas�'n� kurma g�revini �stlendi. 1937'de �smet �n�n�'n�n ba�bakanl�ktan ayr�lmas� �zerine, Atat�rk taraf�ndan T�rkiye Cumhuriyeti'nin 14. Ba�bakan� olarak tayin edildi ve ilk kabinesini kurdu. Atat�rk'�n �l�m�nden sonra, Cumhurba�kanl���'na se�ilen �smet �n�n� taraf�ndan da ba�bakan olarak tayin edildi. Daha sonra �n�n� ile anla�amad���ndan, yerini 3 May�s 1939'da Doktor Refik Saydam'a b�rakt�. CHP'de arkada�lar� ile 1945'de D�rtl� Takrir'i verinceye kadar g�rev ald� .

�nemli politik ki�ili�e sahip b�yle bir parlamenterin D�rtl� Takrire imza koymas�n�n �nemi b�y�kt�r. Nitekim �teki imza sahipleri Halk Partisinden ��kar�ld�klar� halde Celal BAYAR Halk Partisinden ��kar�lmam��t�r. Ancak kendisi istifa etmi�tir. Ekonomik e�ilim olarak da Celal BAYAR daha liberal e�ilimlerin destek�isi diye tan�n�yordu.

Bu tarihten sonra Celal Bayar; Adnan Menderes, Fuat K�pr�l� ve Refik Koraltan ile birlikte Demokrat Parti'yi kurdu. 14 May�s 1950 genel se�imlerinde genel ba�kan� bulundu�u Demokrat Partinin iktidar� b�y�k �o�unlukla kazanmas� ile 22 May�s 1950'de toplanan T�rkiye B�y�k Millet Meclisi Bayar'� Cumhurba�kanl���na se�ti. 1954-1957 genel se�imlerinden sonra da Meclis taraf�ndan Cumhurba�kanl���na se�ilen Celal Bayar, 10 y�ll�k Cumhurba�kanl��� d�neminde Adnan Menderes'i ba�bakan olarak tayin etmi�tir. Bayar, 27 May�s 1960'da T�rk Silahl� Kuvvetleri'nin y�netime el koymalar� ile tutuklanarak Yass� Ada'ya g�t�r�ld�. 16 ay s�ren soru�turma ve yarg�lamadan sonra, Yass� ada Y�ksek Adalet Divan� taraf�ndan, 15 Demokrat Parti, ileri geleni ile birlikte idama mahkum edilmi�tir. Milli Birlik Komitesi, idamlardan ���n� (Menderes, Zorlu, Polatkan) onaylarken, ba�ta Celal Bayar olmak �zere, 12 Demokrat Parti ileri geleninin idam h�km�n� m�ebbet hapse �evirmi�tir. Yass�ada'dan Kayseri cezaevine g�t�r�len Bayar, orada rahats�zlanm��, evinde tedavi edilmek �zere serbest b�rak�lm��t�r (7 Kas�m 1964).

3-ADNAN MENDERES:

D�rtl� Takrire imza atan ���nc� ki�i de Adnan Menderes'tir. 1898'de Ayd�n ilinin merkezi olan �zmir'de do�mu�tur. Babas� Hukuk�u �brahim Efendidir. Orta ��retimini �zmir'de �ttihat ve Terakki Lisesinin orta b�l�m�nde yapm��, sonra K�z�l�ullu Amerikan Koleji'ne gitmi�tir. Birinci D�nya Sava�� s�ras�nda 18 ya��nda silah alt�na al�nm�� ve aste�men olarak Suriye cephesine g�nderilmi�tir. Birinci D�nya Sava�� bittikten sonra ��renimini tamamlamak i�in K�z�l�ullu Amerikan Koleji'ne d�nm��t�r. Kurtulu� Sava�� s�ras�nda yedek te�men olarak g�rev yapm��t�r. Kurtulu� Sava�� bittikten sonra 31 ya��nda iken ilk kez politikas�yla ilgilenip Ayd�n'da Serbest Cumhuriyet F�rkas�n� kurup ba�kan olmu�, belediye se�iminde Serbest Cumhuriyet F�rkas�n� kazand�rm��t�r. Fakat Serbest Cumhuriyet F�rkas�n�n kapanmas�ndan sonra siyasetten �ekilmi� Celal BAYAR'�n te�ebb�s�yle C.H.P te�kilat�na girip Ayd�n ba�kan� olmu�tur. Ve 1931'de meclise girmi�tir.

C.H.P grubu i�erisinde her zaman demokrasiyi savunan bir milletvekili olmu�, toprak kanunu g�r��melerinde bir toprak a�as� olarak sert ��k��lar yapm�� ve C.H.P' den kopma e�ilimi olan milletvekillerinin ba��n� �ekmi�tir. D�rtl� Takririn verilmesinden sonraki s�re�te Demokrat Partinin kurulmas�nda ba�� �eken ki�ilerden olmu� ve ba�bakanl�k yapm�� bir siyaset�idir.

4.REF�K KORALTAN:

Refik Koraltan'a gelince gen� bir avukatken kurtulu� kavgas�na kat�lm�� Birinci B�y�k Millet Meclisi'nde "Refik Konya" ad�yla �n yapm�� ate�li bir Atat�rk��yd�. Cumhuriyet y�llar�nda vekillik hasreti �eken bir politikac�yd�. Fakat ne Atat�rk ne de �n�n� zaman�nda maksad�na ula�amam��t�r. D�rtl� Takrire bu y�zden heyecan ve hevesle imzas�n� koymu�tur. Bir muhalefet partisi kurmak i�in b�t�n �teki kuruculardan daha fazla �al��maya girmi�tir. Nitekim Halk Partisi meclis grubunda D�rtl� Takrir m�zakere edilirken en ate�li konu�malarda Refik KORALTAN' dan gelmi�tir.

IV. B�L�M

D�RTL� TAKR�R�N VER�LMES�

Milli �efin 19 May�s 1945 g�nl� konu�mas�n�n ard�ndan bir yanda yukar�da belirtilen geli�meler ya�an�rken,CHP grubu i�inde de D�rt milletvekili taraf�ndan verilen bir �nerge ile kar��la��lm��t�.S�z konusu �nergenin Kurtulu� Sava��'nda ve T�rk siyasal ya�am�nda Ba�bakanl��a var�ncaya kadar �st g�revler �stlenmi� Celal Bayar,devrim yasalar�n�n kabul�nde �neri sahibi olarak yada bunlar� destekleyici konu�malar�yla bilinen Refik Koraltan,son y�llarda sesini duyurmaya ba�layan Adnan Menderes ve bilimden siyasete atlam�� Fuat K�pr�l� taraf�ndan verilmi� olmas� kadar i�eri�i de �ok �arp�c� idi.Koraltan'a g�re b�yle bir �nerge verilmesi d���ncesi kendisinden gelmi�ti.Arkada�lar� bunu kabullenince CHP y�netimine ele�tirmekle �nl� Y.Hikmet Bayur'a da buna kat�lmas� �nerilmi�ti.Ancak Hikmet Bayur'un belgenin sadece Koraltan taraf�ndan imzalanmas�n� isteyince anla�maya var�lamad�.

�nergedeki ilk imzan�n Celal Bayar'a ait olmas� �ok do�ald�.��nk� o daha Atat�rk d�neminde izlenecek ekonomik sistem konusunda �n�n� ile anla�mazl��a d��m�� ve devlet�ili�e kar�� liberalizm(serbest ekonomi) taraftar� olarak tan�nm��t�.Ba�bakanl��� s�ras�nda devlet�ili�e kar�� esnek yakla�m�� ve bu y�zden de Atat�rk'�n �l�m�nden sonra Cumhurba�kan� olan �n�n� zaman�nda Ba�bakanl�ktan ayr�larak sessiz kalm��t�r.

Fakat CHP y�netimine kar�� tepkiler do�maya ba�lad���nda 1943'ten bu yana parti grubunda ve Mecliste kar��t tavr�n� g�stermeye ba�lam��t�r.Ayd�n Milletvekili Adnan Menderes �zellikle �ift�iyi Toprakland�rma yasas� g�r��melerinde tasar�ya kar�� ��kan zengin toprak sahipleri aras�nda yer alm��t�r.Fuat K�pr�l�'de son y�llarda partiyi ve h�k�meti ele�tirenler aras�nda yer alm��t�r.1920'li y�llar�n devrim yasalar�n� �nerenler ve savunanlardan biri olan Koraltan'�n ,D�rtl� �nergeyi imzalamas� ise yeni bir olu�umun i�inde yer alaca��n�n i�aretiydi.Dikkati �eken parti i�indeki kar��tlar�n ba��nda gelen Emin Sazak ve Muhittin Baha Pars'�n �nergeyi imzalayanlar aras�nda bulunmamalar�yd�.

D�rtl� �nerge 7 Haziran 1945'te F.K�pr�l� taraf�ndan TBMM Ba�kan� Kaz�m �zalp'e verilmi� olan metin ��yleydi.

7HaziraN1945

Daha ilk kurulu�undan beri TC'nin ve C.H.P'nin en esasl� umdesini te�kil eden demokrasi prensiplerine inanm�� T�rk milletinin ancak bu prensiplerin tatbiki sayesinde refah ve saadete kavu�aca�� kanaatine ba�lanm�� olan vatanda�lar�n b�t�n memlekette ve bilhassa partimiz mensuplar� aras�nda en b�y�k ekseriyeti te�kil ettikleri ��phesizdir. ��te bu kanaatlad�r ki millet�e �zlenen bu amac�n ger�ekle�mesi i�in l�zumlu g�rd���m�z tedbirleri partimizin meclis grubuna arz ve teklif etmeyi bor� bildik. Atat�rk'�n �lmez ad�na ba�l� olan mukaddes Kurtulu� Sava��m�zdan do�an T.C. ilk Te�kilat� Esasiye Kanunu ile d�nyan�n belki en demokratik anayasas�n� meydana getirmi�, gerek ferdi h�rriyetleri gerek milli murakabeyi en geni� surette sa�lamak imkan� vermi�tir.

Memleketi orta �a�da kalma birtak�m zararl� m�esseselerden kurtarabilmek ve irtica� k�rmak maksad� ile 1925'den sonraki y�llarda siyasi h�rriyetlerin baz� takyitlere u�rat�ld���n� biliyoruz. Lakin T.C. devleti, T.Esasiye Kanununun demokratik bir �ekle ula�t�rma idealinden �l�nceye kadar ayr�lmam��t�r.

Burada izah�na l�zum g�rmedi�imiz sebeplerden dolay�, muvaffakiyetsizlikle neticelenen S.F. tecr�besi bu maksatla yap�lm�� bir harekettir. Bu talihsiz tecr�benin uyand�rd��� tepkiler neticesinde siyasi h�rriyetlerin yeni birtak�m tahditlere u�rat�ld��� inkar edilemez. Bununla beraber, Cumhuriyet idaresinin her �eye ra�men demokratik tekam�l yolunda ilerlemek istedi�ini g�steren te�ebb�slerde vard�r. B.M.M se�imlerinde m�stakil mebuslara gittik�e artacak bir nispette yer ayr�lmas� tecr�besini bunu bir delil olarak zikredebiliriz.

�kinci D�nya Sava��n�n belirmeye ba�lamas� ve harp tehlikesinin memleketimizi daimi bir tehdit alt�nda bulundurmas�, pek tabi olarak, siyasi h�rriyetleri bir kat daha tahdide sebep olmu� ve bu suretle Te�kilat� Esasiye Kanunu demokratik ruhundan biraz daha uzakla��lm��t�r. Ger�i C.H.P i�inde ayr�ca bir m�stakil grup te�kili milli murakabe i�inin daha esasl� bir �ekilde sa�lanmas� ve tek parti usul�nden do�an zararlar�n kar��lanmas� yolunda bir tecr�be olmakla beraber, kurulu�undaki gayri tabilik dolay�s�yla bundan da m�sbed bir netice al�namad���n� g�r�yoruz. B�t�n d�nyada h�rriyet ve demokrasi cereyanlar�n�n tam bir zafer kazand��� demokratik h�rriyetlere riayet prensibinin milletleraras� teminata ba�lanmak �zere bulundu�u �u g�nlerde memleketimizde de Cumhurba�kanl���ndan en k�����ne kadar b�t�n milletin ayn� demokratik �lk�leri ta��d���ndan ��phe edilemez.

Uzun as�rlardan beri m�stakil bir devlet olarak ya�ayan T�rkiye'de, hatta okuyup yazma bilmeyen vatanda�lar�n bile siyasi h�rriyetlerini �uurla kullanacak bir seviyede bulunduklar� inkar edilemez bir hakikattir. Okuyup yazma bilmeyen k�yl�ler aras�nda bile d�nyan�n en de�erli idare ve siyaset adamlar�n� yeti�tirmi� olan milletimizin, bilhassa Cumhuriyet idaresinin kurulu�undan beri yap�lan b�y�k hamleler neticesinde bundan 20 y�l evveline nispetle �ok y�ksek bir seviyeye eri�mi� bulundu�u �v�n�lecek bir ger�ektir.

��te bir taraftan i� hayat�m�zdaki bu mesut tekam�l�n yaratt��� siyasi olgunluk di�er taraftan bug�nk� medeniyet d�nyas�n�n umumi �artlar� daha ilk Te�kilat� Esasiye Kanunumuzda hakim olan demokratik ruhu, bug�nk� siyasi hayat ve te�kilat�m�zda kuvvetle tecelli ettirmek zaman� geldi�i kanaatine bizi sevk etmi� bulunuyor. Bunun bir an evvel ger�ekle�mesi y�n�ndeki d���ncelerimizi ��yle h�lasa ediyoruz:

1. Milli hakimiyetin en tabi neticesi ve ayn� zamanda dayana�� olan Meclis murakabesini, Anayasam�z�n yaln�z �ekline de�il ruhuna da tamam�yla uygun olarak, tecellisini sa�layacak tedbirlerin aranmas�

2. Yurtta�lar�n siyasi hak ve h�rriyetlerinin daha ilk Te�kilat� Esasiye Kanunumuzun gerektirdi�i geni�likte kullanabilme imkan� sa�lanmas�,

3. B�t�n parti �al��malar�n�n yukar�daki esaslar� tamam�yla uygun bir �ekilde yeni ba�kan tanzimi

Muhterem milletvekili arkada�lar�m�z�n y�ksek tasviplerine sundu�umuz bu teklifimizle, daha ilk kurulu�undan beri milli hakimiyet gayesine eri�meyi, onu ger�ekle�tirmeyi hedef tutan C.H.P'nin ve b�t�n T�rk Milletinin y�ksek arzular�na terc�man oldu�umuza, Atat�rk'�n idealine sa�d�k kald���m�za tamamen inanm�� bulunuyoruz.

Cumhurba�kan�m�z�n 19 May�s 1945 tarihli mektuplar�nda " Siyaset ve fikir hayat�m�zda demokrasi prensiplerinin daha geni� bir �l��de h�k�m s�rece�i" hakk�ndaki ifadeleri bu teklifimizin vakitsiz ve yersiz olmad��� hakk�ndaki inanc�m�z� b�sb�t�n kuvvetlendirmi�tir.

Milletimizin b�t�n kuvvet ve idaresini temsil eden B.M.M. grubu arkada�lar�m�z�, T.C' ne ve T�rk Milletine d�nya demokrasileri aras�nda �erefli bir mevki sa�layacak olan bu teklifi, kendi �z d���ncelerinin bir ifadesi gibi telakki edeceklerinden asla ��phe etmedi�imizi bir defa daha tekrar eder ve bu takririmizin a��k oturumda m�zakeresinin sayg�lar�m�zla rica ederiz.

Celal BAYAR(�zmir), Adnan MENDERES(Ayd�n),Refik KORALTAN(��el) ve Fuat K�PR�L�(Kars).

CHP Grup Ba�kanl���na verilen yukar�daki D�rtl� �nerge genel mahiyette �unlar� ifade etmekteydi:Art�k harp bitti�ine, k�yl�ler ve ayd�nlar demokrasiye haz�r hale geldiklerine g�re;Millet Meclisi'nin h�k�meti fiilen kontrol etmesini,ki�iye Anayasada yaz�l� hak ve h�rriyetlerin tan�nmas�n� ve birden fazla partiye m�saade olunmas�n� istiyordu.Bunlar�n ger�ekle�mesi i�in CHP program ve t�z���nde tadilat yap�lmas� �art ko�uluyordu.Takririn son c�mlesinde ise,halk�n deste�ini sa�lamak amac�yla,verdikleri takririn Meclis a��k oturumunda tart���lmas� belirtiliyordu.

Takrir, CHP �st kademesinde �iddetle tenkit edildi.Takrirciler bu tarz bir �slahat� istemekten ziyade, partiden ayr�lmay� kararla�t�rm�� olmakla su�land�.�stekler ise d���ncelerinin bahanesi olarak de�erlendirilirken, �st y�netimin baz�lar�na parti i�inde hizip yaratt�klar� i�in susturulmalar� gerekiyordu. �n�n�'de bu g�r�� yan�nda parti genel kurulunda takrirciler hakk�nda �u s�zleri s�ylemi�tir:"Bunu parti i�inde yapmas�nlar.��ks�nlar, kar��m�za ge�sinler te�kilatlar�n� kursunlar ve ayr� parti olarak m�cadeleye girsinler."derken bir g�n sonra grupta g�r���lecek takrire kar�� al�nacak karar� da belirtiyordu.

�nergenin grup toplant�s�nda g�r���lece�i g�n 12 Haziran1945'te, takrirde imzas� olan d�rtler de nas�l bir taktik izleyeceklerini �nceden belirlemi�lerdi.Aralar�nda sadece Refik Koraltan konu�acak topyek�n g�r��leri ifade edecekti.Fakat Kaz�m �zalp'�n ba�kanl�k etti�i toplant� son derece hareketli ge�iyor.H�k�met�i Milletvekilleri Celal Bayar'�n �ahs�na kar�� �iddetli h�cumlarda bulununca K�pr�l�'de ,Menderes'te onu savunuyorlard�.Celal Bayar bizzat kendisi de s�z alarak tecav�zleri kar��l�yordu.Sara�o�lu takririn geri al�nmas�n� talep ediyordu.Ancak �nerge geri al�nmam��t�.�nergenin g�r���lmesi yedi saat s�rd�.Netice olarak grup taraf�ndan d�rt imza sahibi hari�,ittifakla reddedilmi�tir.�lgi �ekici olan nokta reddin sebebidir.Grup, taleplerin esas�na itiraz etmemektedir.Sadece denilmektedir ki:"Kanunlarda de�i�iklik yap�lmas�n� isteyenlerin usul� dairesinde tadil teklifine ba�vurmalar� m�mk�n oldu�u gibi parti t�z���ne de�i�iklik yap�lmas� Kurultaya ait i�lerden bulundu�u cihette bunlar�n grup�a g�r���lmesine l�zum yoktur.

D�rtl� takriri verenler takririn a��k oturumda g�r���lmesini istemi�ler ancak 12 Haziran 1945'te toplanan CHP Meclis kurulunun gizli oturumunda g�r���lm��t�r.

D�rtl� takririn reddedilmesi CHP grubu Ba�kan vekilinin Anadolu Ajans� kanal�yla yay�nlanan tebli� ile a��klan�r.

Halk Partisi'nin b�y�k �o�unlu�uyla �nergeyi reddetmesi �unu g�steriyor ki �smet �n�n�'n�n spor ve gen�lik bayram� nedeniyle 19. 05. 1945'te verdi�i nutukta s�yledikleri ile demokratik d�zene gidi�in �nc�s� olmak e�iliminde oldu�u kan�s�n� uyand�rm��t�.Fakat, �smet �n�n�'n�n g�stermeye �al��t��� bu demokratik e�ilime ve nutkundaki d���ncelere kelime kelime uygun bulunmas�na ra�men D�rtl� �nerge bir g�n �nce �ankaya'da �n�n�'n�n ba�kanl���nda yap�lan toplant�da bulunanlar�n �nc�l��� ile orada reddedilmi�tir.

D�rtl� �nergenin reddedilmesi hakk�nda iki g�r�� hakimdir.Birincisine g�re parti ba�kan�n�n May�s ay�nda vermi� oldu�u liberalle�me direktifine ra�men Halk partililer hen�z otoriter tepki al��kanl�klar�n� yitirmemi�lerdi . ikinci g�r��e g�re ise CHP kendi i�erisinde bir muhalefet partisi olu�turabilmek i�in kasten sert davranm��lard�

KONUNUN DEVAMI

KAYNAKLAR

GER� SEM�NERLER SAYFASINA D�N