Ayd�no�ullar�(1308-1426)
1) Aydinogullari Beyligi'nin Kurulusu
Aydinogullari Beyligi, XIV. y�zyilin baslarinnda Aydinoglu Mehmed Bey tarafiindan merkezi Birgi olmak �zere B�y�k Menderes'den Tire ve Ayasuluk'a (Sel�uk) kadar uzanan bir b�lgede kuruldu. Beyligin kurucusu Mehmed Bey, K�t�hya ve �evresinde h�k�m s�ren Germiyanogullari Beyligi ordusunda bir subasi (kumandan) idi. Bu sirada taht ve ta� kavgalariyla zayif d�sen Bizans Imparatorlugu'nun topraklarini ele ge�irmeye �alisan Anadolu Beylerinden Karesi Bey �anakkale taraflarini, Saruhan Bey Alasehir'in batisindan Izmir'e kadar olan sahayi, Mentese Bey'in damadi Sasa Bey ise Tire ve Ayasuluga taraflarini fethe baslamisti (1304). Bunlardan Sasa Bey, b�lgedeki fetihleri sirasinda, Germiyanogullari beyliginin bati seferlerini y�r�ten Aydinoglu Mehmet Bey'den yardim istemisti. B�ylece Aydinogullari b�lgenin fethinde �nemli bir rol oynamislar, ancak �ok ge�meden Sasa bey'le Aydinoglu Mehmed Bey'in arasi a�ilmisti. Muhtemelen hakimiyet davasi y�z�nden iliskileri bozulan bu iki beyden Sasa Bey b�lgedeki d�sman g��lerle isbirligi yaparak Aydinoglu Mehmed Bey'e karsi �ikti. Yapilan savasta Aydinoglu Mehmed Bey, Sasa Bey ve kuvvetlerini yenerek b�t�n Aydin ilini ele ge�irdi (1308). Sasa Bey'in �l�m� �zerine rakipsiz kalan Mehmed Bey, Aydinogullari beyligini kurdu.
a- Mehmed Bey Devri (1308-1134)
M�barez�ddin (dinin kahramani) ve Sultan�'l-guzat (gazilerin sultani) lakaplariyla taninan Gazi Mehmed Bey, Ulu Bey sifatiyla Aydinogullari Beyligini idare etmeye basladi (1308). �ok ge�meden m�sl�man Izmir'i (1317) daha sonra Ayasulug, Tire, Sultanhisari ve Bodemya'yi (�demis) alan Mehmed Bey 1326'da Gavur izmir'i denilen sahil Izmir'i fethetti. BBu tarihte Osmanlilar da Bursa'yi ele ge�irmislerdi.
Aydinoglu Gazi Mehmed Bey, Orta�ag devletlerinin bir�ogu gibi idaresi altindaki topraklari ogullari arasinda taksim ederek bese ayirdi ve herbirine bey �nvani verdi. B�y�k oglu Hizir Bey'e Ayasulug ve Sultanhisari'ni, Umur Bey'e Izmir'i, Ibrahim Bahadir Bey'e Bodemya'yi, S�leyman Bey'e Tire'yi veren Mehmed Bey, k���k oglu Isa Bey'i Birgi'de kendi yaninda tuttu.
Aydinogullarinin Ege sahillerine ulasmalari onlari deniz meseleleriyle ilgilenmek mecburiyetinde birakti. �nce Ayasulug'da bulunan tersane, Izmir'in Cenevizlilerden alinmasindan sonra burada da bir donanma meydana getirildi. Nitekim 1319 senesinde Sakiz �zerine yapilan baskin i�in Ayasulug'da ellisekiz gemiden m�tesekkil bir donanma hazirlanmisti. Yine Umur Bey babasinin sagliginda Izmir'de yapilan donanma ile Sakiz, Bozcaada, Egriboz, Mora ve Rumeli sahillerine basarili akinlar yapti. Onun 1333 yilinda ikiy�zelli gemiden olusan donanma ile Adalar Denizi ve Yunanistan'la yaptigi seferde bazi adalar haraca baglanmis, pek�ok yer yagma edilmistir. Aydinoglu Mehmed Bey devrinde yapilan son sefer yine Umur Bey tarafindan Kuluri ve Mora adalari �zerine d�zenlenmistir. Maiyyetinde 170 gemilik bir donanmayla yola �ikan Umur Bey, Mora i�lerine kadar girmis, pek �ok esir ve ganimetlerle d�nm�st�r. Babasinin daveti �zerine Birgi'ye gelen Gazi Umur Bey burada d�zenlenen bir av merasimine istirak etmis ve Aydinoglu Mehmed Bey av esnasinda suya d�serek hastalanmis, �ok ge�meden �lm�st�r (734/1334). �l�m�nden bir yil �nce �nl� m�sl�man seyyah Ibn-i Battuta'yi Bozdag'daki sayfiyesinde kabul eden ve Birgi'deki sarayina da g�t�ren Aydinoglu Mehmed Bey ona b�y�k ilgi g�stermistir. Ibn-i Batuta, Sultanin huzurunda karsilastigi bir hadiseyi de s�yle nakleder:
"Biz Sultan ile oturur iken, basinda taylasanli amame bulunan bir p�r gel�p sultana selam verdi. Kadi ile fakih kiyam etti. P�r-i mezb�r sultanin pisg�hinda mastabaya (seki) oturarak, huff�z altinda kaldi. Bu pir kimdir? dey� fakihe sordum. Tebess�m ile s�kut etmesine mebni suali tarra eyledim. Cevaben: "Bu yahudi bir tabibdir. C�mlemiz ona muhta� bulundugumuzdan g�rd�g�n vecihle kendis�ne kiyam etdik" deyince siddetle hism u gadaba geldim ve yahudiye "ey mel'un ibn-i mel'un sen yahudi oldugun halde huffaz-i Kur'an'in (Kur'an hafizlarinin) �st�nde nasil oturursun?" dedim. Kendisini setm-i ag�z ve ref-i avaz eyledim. Sultan taacc�b ederek s�z�m�n manasini sordu. Fakih terc�me ettikte yahudi gazabn�k olarak �sve-i h�l ile �ikti gitti. Avdette fakih bana "Hay Allah razi olsun ne ey� yaptin. Senden baskasi bu suretle ona hitaba cesaret edemez ona kend�s�n� bildirdin" dedi.
XIV. asrin baslarinda Anadolu hakkinda bilgi veren �mer ise Mesalik�'l-ebs�r adli eserinde "Birgi memleketinin sahibinin Aydinoglu oldugunu, altmis sehri, ��y�zden fazla kalesi ve daima silahli yetmis bin askeri bulundugunu" yazmaktadir.
Zamaninda Bizanslilarla dost ve m�ttefik olmaya dikkat eden Mehmed Bey devrinde ger�eklestirilen fetihlerle Aydinogullari Beyligi g�c�n� arttirdi ve kuvvetli bir devlet halinde gelismesini s�rd�rd�
b- Umur Bey Devri (1334-1348)
Bahaeddin Gazi Umur Bey, babasinin �l�m�nden sonra amcalarinin ve kardeslerinin israri �zerine yirmibes yasinda iken Aydinogullari Beyliginin basina ge�ti (1334). Ilk is olarak Izmir'e saldiran Venedik, Rodos ve Kibris donanmalarindan olusan bir kuvveti geri p�sk�rtmesi oldu. Daha sonra Saruhan oglu S�leyman Bey'le birleserek 276 gemi ile Yunanistan ve Mora �zerine sefer d�zenleyen Gazi Umur Bey, bu seferden pek �ok esir ve ganimetlerle Izmir'e d�nd� (1335). Bu sirada Anadolu Sel�uklu Devleti �zerine n�fuzu s�ren Ilhanlilar'in h�k�mdari Ebu Said Bahadir Han'in �l�m� (1335) �zerine diger beylikler gibi Aydinoglu Beyligi de bagimsizligina kavustu.
Umur Bey, Aydin iline yakin olan Filadelfiya (Alasehir)'yi kusatarak teslim olmaya mecbur etti. Bunun �zerine Bizans Imparatoru III. Andronikas, Alasehir meselesini halletmek ve Midilli adasini isgal eden Fo�a valisi Dominique'i tedib etmek amaciyla istanbul'dan yola �ikti. Imparator seksen d�rt par�a donanma ile Midilli'ye asker �ikartilmasini emretti ve kendisi de Fo�a'yi muhasaraya basladi (1336). Basari elde edebilmek i�in Saruhan ve Aydinogullarindan yardim isteyen Imparator Andronikos, Midilli ve Fo�a'yi Cenevizlilerden aldi. Bu sefer sirasinda Imparator Sakiz adasini Umur Bey'e verdi ve o da Alasehir halkindan vergi almaktan vazge�ti. B�ylece gelisen Bizans ile Aydinogullari arasindaki dostluk iliskileri devam etti. Nitekim bir sene sonra baslayan Arnavut isyaninin bastirilmasinda Umur Bey'in b�y�k yardimi g�r�ld� (1337). Bunun m�teakip senelerde kardesi Hizir Bey ile birlikte Adalar ve Yunanistan �zerine seferler d�zenlenmistir. Daha sonra Karadeniz'e ge�en Gazi Umur Pasa Kili ve Eflak seferlerine katilmistir (1338-1340).
Bu sirada Bizans tahtinda degisiklik olmus, �len Imparator Andronikus'un yerine ge�en oglu Jean'in yasi k���k oldugundan Umur Bey'in dostu Kontakuzenos ona vasi tayin edilmisti. Ancak �ok ge�meden rakiplerinin muhalefetiyle karsilasan Kontakuzenos Dimetoka'da Imparatorlugunu ilan ederek Umur Bey'den yardim istedi. Umur Bey, 1342 yili sonlarinda 380 gemiden olusan donanma ve yirmidokuz bin kisilik ordusu ile Trakya kiyilarinda Meri� Nehri agzina geldi. Ancak kis mevsiminin gelmis olmasi sebebiyle daha fazla ilerleyemeden Izmir'e d�nmek zorunda kaldi. Ertesi yil tekrar Rumeli sahillerine gelen Umur Bey, Selanik ve Trakya taraflarini yagmaladi ve kesin bir netice alamadan geri d�nd� (1343-1344).