Bu Anadolu Sel�uklu tugla, �ini ve mozaik s�slemelerin ilk abidevi eseri olup �ini mozoik sanatinin daha sonra ulasacagi parlak gelismenin ilk isaretleri olarak kabul edilebilir. Isparta Atabey'de Medreseye bagli olarak yapilan Ertokus K�mbedi (1223) sekizgen g�vde �zerine i�ten kubbe, distan piramit k�lahla �rt�l� bir yapidir. I. Alaeddin Keykub�d'in emirlerinden Ali Tus�'nin sagliginda Tokat'ta yaptirdigi t�rbe (1234)'de distan sekizgen bir k�mbet bi�iminde y�kselmektedir. Kayseri'deki II. Giyaseddin Keyh�srev'in annesi Mahperi Huand Hatun t�rbesi (1238) camiin medreseye bitisen k�sesine sonradan eklenmistir. Kayseri'deki �ifte K�mbet ise Al�eddin Keykub�d'in hanimi Melike Adiliye i�in 1247'de yaptirilmistir. Amasya'da Torumtay'in 1266'da yaptirdigi G�k Medrese Camiine bitisik k�mbet kesme 70 tastan kare seklinde bir alt yapi �zerine tugladan sekizgen bir g�vde ve kivrimli bir piramit i�indedir. Muzaffer�ddin B�r�cird�'nin t�rbesi Sivas B�r�ciyye Medresesi i�erisindedir. Amasya'daki Torumtay t�rbesi (1278) digerlerinden farkli bir �zellik arz eder. K�SK VE SARAYLAR Anadolu Sel�uklu sultanlarinin yaptirdigi saray ve k�skler olduk�a m�tevazi yapilardir. Kaba tas ve tugladan yapdiklari i�in uzun �m�rl� olamamislardir. II. Kili� Arslan'in yaptirdigi II. Kili� Arslan K�sk�'n�n g�n�m�zde sadece dogu cephesindeki duvari kalmistir. I. Al�eddin Keykub�d tarafindan tamir ettirildigi i�in onun adini alan k�sk kare bir mek�n �zerine yerlestirilmistir. I. Al�eddin Keykub�d Beysehir g�l� kiyisinda Kubad�b�d adiyla meshur bir saray yaptirdi. Yine ayni h�k�mdar Kayseri'de Keykub�diye adiyla bilinen yazlik bir saray yaptirmisti. Keykubadiye sarayi bir kaynaktan �ikan sularin olusturdugu k���k g�l�n kuzey tarafinda siralanmis �� k�skten ibarettir. Muhtemelen 1224-1226 yillari arasinda yapilmistir. Kayseri Erkilet yakininda Hizir Ilyas adiyla bilinen Sel�uklu k�sk� de muntazam kesme tastan saglam bir yapidir. Yine Kayseri Argincik k�y�nde Haydar Bey adiyla meshur bir Sel�uklu k�sk� bulunmaktadir. DIL VE EDEBIYAT XIII. y�zyil Anadolu Sel�uklulari'nin siyas� bakimdan b�y�k sikintilari maruz kaldigi bir d�nem olmasina ragmen T�rk edebiyatinin ilk kuvvetli gelismesi de yine bu d�nemde olmustur. Bu d�nemde yetisen b�y�k mutasavviflarin kismen Arap�a ve b�y�k bir �ogunlukla Fars�a olarak kaleme aldiklari ilm� ve edeb� eserler yaninda Sel�uklu h�k�mdarlari ve ileri gelen devlet adamlari i�in kaleme aldiklari eserler de vardir. Iste Anadolu'da isl�m k�lt�r hayatinin b�y�k bir gelisme g�sterdigi XIII. y�zyilda Ahmed b. Muhammed et-T�si I. Izzeddin Keyk�vus adina, Kelile ve Dimne'yi, Kadi Siraceddin Urmev� Mesud b. Izzeddin Keyk�vus adina Kistas�'l-adalet f� kavaidi's-saltanat'i, Muhammed b. Mahm�d da Siyasetn�me tarzinda bir eser yazmistir. Ibn Bib� de Anadolu Sel�uklu tarihinin baslica kaynaklarindan olan el-Ev�mir�l'lGAlaiyye'yi bu d�nemde telif etmistir. Anadolu Sel�uklullari daha ilk zamanlardan itibaren s�f�lere karsi b�y�k bir saygi g�stermistir. Tasavvuf erbabinin Sel�uklu sultanlari ve devlet adamlarindan g�rd�kleri yakin ilgi muhtelif yerlerdeki S�f�lerin akin akin Anadolu'ya gelmelerine sebep olmustur. Bu d�nemde Fahreddin-i Irak�, Seyh Neicmeddin Daye, Sadeddin-i Fergani ve Mevl�na gibi Isl�m aleminin taninmis simalari Anadolu'daki sehirlerde yasiyorlardi. Mevl�na Cel�leddin-i R�mi Fars�a yazmakla beraber Anadolu'da gelismekte olan Isl�mi T�rk edebiyati �zerinde s�rekli etki yapmistir. Sultan�'l-Ulema Bahaeddin Veled'in oglu olan Mevl�na Belh'te dogmus ve 1273'te burada �lm�st�r. Eserleri arasinda Muineddin Pervane'ye ithaf ettigi F�h� M�fih, Mesnev� ve Divan-i Keb�r sayilabilir. XIII. y�zyilda Anadolu'da yasayan ve �zellikle halk kitleleri �zerinde �ok tesirli olan sahsiyetlerden biri de Haci Bektas-i Veli'dir. O isl�m� ilimlere ve tasavvuf esaslarina vakif bir �lim idi. XIII. y�zyilda T�rk�e eser yazan sairler arasinda Hoca Ahmed Fakih, Seyy�d Hamza, Sultan Veled, Hoca Deh�n� ve Yunus Emre'dir. Mevl�na'nin oglu Sultan Veled Divan, Ibtid�n�me, Reb�bn�me ve Intih�n�me gibi eserlerini babasinin etkisinde kalarak yazmistir. Hoca Ahmed Fakih XIII. ve XIV. y�zyilda Anadolu'da b�y�k s�hrete kavusan T�rk seyhlerindendir. O yasca Mevl�na'dan b�y�k olup babasi Sultan�'l-ulema Bahaeddin Veled'den fikih tahsil etmis, sonra il�h� cezbeye kapilarak kitaplarini yakip daga �ikmis ve Bahaeddin Veled'in �l�m�nden sonra geri d�nm�st�r. Ahmed Fakih'in g�n�m�ze intikal eden iki eseri �arhn�me ile Kitab-i Mes�cidi's-ser�fe'dir. Bunlar Anadolu T�rk�esinin en g�zel �rneklerini teskil eder. Seyy�d Hamza din� ve tasavvuf� siirleriyle Ahmed Fakih'i takip etmistir. T�rk tasavvuf edebiyatinin gelismesinde b�y�k bir tesiri olan Seyy�d Hamza'nin eserleri ve hatirasi bu siir tarzinda g��l� simalarin yetismesini saglamistir. Seyy�d Hamza'nin Anadolu'da k�y k�y dolasarak din�-tasavvuf� siir ve hikayelerle halki aydinlattigi s�ylenebilir. Yusuf u Z�leyha adli mesnevisi meshurdur. Hoca Dehh�n� de Horasan'dan Anadolu'ya gelen sairlerden olup Sultan III. Al�eddin Keykubad'a bir kaside sunmus ve g�n�m�ze ulasmayan manzum bir Sel�ukn�me yazmistir. Dehhan� daha �ok din disi konularda yazmistir. XIII. y�zyil sonlariyla XIV. y�zyil baslarinda yasayan Yunus Emre ile Anadolu'da yetisen tasavvuf� T�rk edebiyatinin en b�y�k temsilcisidir. Daha sonraki d�nemlerde yasayan pek �ok edip ve sair onun etkisi altinda kalmistir. Yunus Emre'nin Divan'i ile Ris�let�'n-nushiyye adli bir mesnevisi vardir. O T�rk�e divan sahibi ilk sairdir. Yunus siirlerini aruz ve hece vezniyle yazmistir. Yunus emre il�h� aski yasamis ve duygularini siirlerinde dile getirmis, Isl�ma bagli, tarikat yoluyla halka ulasmis bir b�y�k insandir. T�rk�e'nin ifade g�c�n� isbatlamis b�y�k bir dil ustasidir. T�rk halki arasinda en �ok sevilen ve siirleri Anadolu'da zevkle okunan Yunus Emre aradan asirlar ge�tigi halde canliligi ve g�zelligini kaybetmeyen siirleriyle Isl�m� T�rk edebiyatinin en se�kin temsilcisidir. Kaynak: Osmanli tarihi |