Akkoyunlu Devleti'nde, ordunun temeli yaya ve atli kuvvetlerden olusuyordu. S�vari birlikleri, Bayindirlilar basta olmak �zere �esitli boylardan se�ilir ve sayilari 30.000'i bulurdu. Uzun Hasan bu birliklere, Osmanlilar'da oldugu gibi kasaba ve k�ylerden alinan piyade azablarini da katti. �erik adini tasiyan ve eyalet valilerinin emrinde topraga bagli olan timarli sipahiler de devletin kurulmasinda ve y�kselmesinde b�y�k yararliliklar g�stermistir. Bunlardan baska deveci, yamci, ra'denbaz, b�zb�z, kus�u ve parsci gibi z�mreler de Akkoyunlu ordusunda yer almaktaydi. Akkoyunlu devletinde, ordu emirlerinin il�n ve duyurulmasi, askerin �agrilmasi ve toplanma yerlerinin il�nini "Tavaci" adi verilen askeri memurlar yapardi. Bunun yaninda tavacilar, b�t�n askerleri bir deftere kaydeder ve b�ylece asker sayisi her zaman bilinirdi. Hassa askerleri maaslarini divandan alirlar, azablar ve �eriklere ise yalnizca harp zamanlarinda maas �denirdi. Uzun Hasan Bey'in toprak �rg�t� ve timarli sipahiler hakkindaki yasalari "Hasan Padisah Kanunlari" olarak taninmis olup, �ift�iden, esnaftan, san'atk�rdan ve t�ccardan alinan vergilerin adil bir sekilde tarh ve tahsil edilmesi i�in meydana getirilmisti. Hatta Hasan Bey b�t�n �rfi vergilerin kaldirilmasini istemisse de m�lk� ve askeri idarecilerin itirazlari ile karsilasinca bunu ger�eklestirememistir. Hasan Bey'in kanunn�mesi Osmanlilar tarafindan bir m�ddet, Safev�ler tarafindan da uzun m�ddet kullanilmistir. Bu kanunn�me, Akkoyunlu T�rkmen Devleti'nin Isl�m mal� hukuk tarihine yaptigi �nemli bir hizmettir. Akkoyunlular zamaninda bilim ve fikir hayati da �nemli �l��de gelismis idi. �zellikle Uzun Hasan Bey devrinde ilim ve fennin yayilmasina �ok �nem g�sterilmis, bu ama�la �lkenin her yaninda medrese, im�ret ve diger hayir m�esseseleri yaptirilmistir. Uzun Hasan ve ogullari Halil ve Yakub Beyler Iran, Irak, Mavara�nnehir ve T�rkistan'daki bilgin ve san'atk�rlari saraylarina davet ederek onlari himaye etmislerdir. Uzun Hasan'in davet ettigi bilginlerin basinda gelen meshur matematik�i ve astronom Ali Kus�u, hacca gitmek �zere Tebriz'den ge�tigi sirada Uzun Hasan Bey'in rica ve israri ile orada kalmisti. Yine uzun s�re Akkoyunlularin sarayinda kalarak onlar adina kitap yazan bilgin ve sair Celaleddin Devvan�, felsefe konularini i�eren Ahl�k-i Cel�l� ile Uzun Hasan d�nemindeki askeri durumu anlatan Arzn�me adli eserlerini Uzun Hasan'a ithaf etmistir. Ayrica Hasiye-i Kad�me ve Ris�le-i Ad�let adli eserlerini ise �vg�lerini g�rd�g� Halil ve Yakub Beyler adina yazmistir. Uzun Hasan Bey'in medreselerinde bu �limlerden baska Tahranli Mevl�na Eb� Bekir, y�ksek riy�ziyat�i olan Mahmud Can, alim ve edip Kadi Muslihiddin Isa ve sonradan Osmanlilarin hizmetine ge�ecek olan ve m�him g�revlerde bulunan Idris-i Bitlis� gibi �limler hizmet etmislerdir. Akkoyunlu Devleti zamaninda imar faaliyetlerine de �nem verilmis, hanedan mensuplari ile b�y�k beyler �ok kisa s�ren zamanlarinda gerek Anadolu'da ve gerekse Iran'da cami, medrese, kervansaray, hastahane, t�rbe ve saray gibi pek �ok eser meydana getirmislerdir. Ancak bu eserlerin �ogu g�n�m�ze ulasmamistir. Bunun sebebi ise yalnizca zamanin tahribi degil, bilhassa Safevilerin, Akkoyunlular'in yaptirmis oldugu ictima� eserleri pl�nli bir sekilde yikmalaridir. Akkoyunlular zamanindaki bayindirlik m�esseseleri, �zellikle Uzun Hasan ve onun ogullari zamaninda basta Tebriz olmak �zere �lkenin pek �ok yerinde insa edilmistir. H�k�met merkezinin Tebriz'e tasinmasindan sonra Sahib-abad mahallesinde b�y�k bir saray, Uzun Hasan Camii, b�y�k bir hastahane ve Nasriye medresesi gibi eserler yapilmistir. Bunlardan baska Uzun Hasan'in Mardin'de yaptirdigi hastahane, ashane ve misafirhane; Tercan'daki cami ile Tebriz'deki Kayseriye �arsisi, Bayindir Bey'in Ahlat'taki imaret, medrese, cami ve hamami gibi eserleri sayabiliriz. Akkoyunlularin ilk merkezi olan Diyarbakir'da da Hoca Ahmed'in 1489 yilinda yaptirdigi Ayni Minare Camii, Cihangir'in oglu sultan Kasim'in yaptirdigi Seyh Matar Camii bulunmaktadir. Mardin'de bulunan Sultan Kasim (Kasimiye) Medresesi de bu devrin �nemli yapilarindindir. Akkoyunlu h�k�mdari Y�kub Bey devrinde onun himayesi ile minyat�r sanati da b�y�k bir gelisme g�stermistir. Akkoyunlulardaki bu minyat�r gelenegi Safev� devleti zamanindaki minyat�rler �zerinde derin tesirler birakmistir. Kaynak: Osmanli tarihi |