Akea bwa e a boo te kabane ibukin te kiritimati ao angiia kain te kawa a kabane n te mwaneaba ibukin kan noran te tamnei ni katoa tairiki. N taai akanne ao e a tibwa roko te tamnei n te aba anne. Ni katoa tairiki ao e otioti te tamnei are ai te bwai ni kaki botu.
N te tairiki teuana ao e a oti tamnein teuare Rambo. A bwaka nanoia te koraki n ana buaka teuae Rambo. Ngkana a kaoti kamwarua ao aomata a takarua, "ane ibukim,..ane ko nang katiaki....taraiko te aekita bwa a kana kamwaneko teuane te bwaoti ni kamwarua ma ana koraki." e a rangi ni beroro nanon te tabo n tamnei irouia unimwane ma unaine n aia kakarongoa ibukin te aekita. Temanna te unimwane ae mena naba n te tamnei, e a tii tatakarua naba ni boutoka te kamwarua, "Ngaia ngkoe, katia te aekita ao auta kanoan matana bwa e aonga n aki kona n taratara.,....ane e a katauraoi ana bwai ni buaka te aekita ma boomwaneia n nako meang bwa anne ana iango".. e mamanenanti ana kakaraki te unimwane aei bwa ai raon ae e a iriraki ana taeka iroun te kamwarua. E a kainabwabu te koraki ao akea bwa e a boo ana tai sa unimwane n tataetae bwa ai ti ngaia ngkai te tia kaunga ana aomata.
Ngke e a bwara te tamnei ao e aki kakangongoaki te unimwane aei irouia kain te mwaneaba ao bon iroun naba buuna. E a ataia teuaei ngaia are e a wetea buuna, neiko ani bareiko bwa ti na nako moa n tebotebo ao ti a manga oki. E kaeka sa uaine, "Rimoa bwa ia rimwi". E a taonnako te unimwane aei ma te bwairang ngke bon akea naba temanna ae kani kaeka ao ni mata ni kukurei nakoina.
Ngke e a tibwa taonanko ao unaine ma tabeman unimwane a kanenei ngkai ni kaea ana boti ni kawara neiere buuna. "Neiko, ngaia kanga iai te tabare iroun raom arei, temanna bwa te kamwaratuatua te kamwarua ao ngaia e iranna"...e kaeka temanna te unimwane. "Eng nee, e a rangi ni kawa te aekita bwa are e a kakaoti ao n tutuanga te kamwarua ana tabo te aekita are karaba iai ana bwai ni buaka,...ngke arona bwa e aki kakaoti ao e na aki ikuaki matan te aekita." e teruarua temanna te unaine mai ranikina. E a rangi ni bati kabuakakan teuare e botona te kamwarua ao a moanna ni kaoti taeka are e na aki manga roko n te mwaneaba ao ni kitana te kawa ibukin ana bure ni irana te kamwarua. E aoria bwa e a bwakanako te tai ao ti a maroroakina raoi taekana ningabong.
E rimwin raona arei sa unaine ao e a kaman wenewene imwaina na kamwarua n tekateka iaon kiena te wewene. Neiko tera ae ko a rangi ni banikai iai, an rerea moa nimau te rani bue moa n au temoti anne bwa n na kabueai moa imwain matuu. "Ngng--ti", e kukungkung sa uaine, ao ni kaina taningana n aki kan rerea niman raona. "Tera ae riki, kai ti a bon aki ata te bwai ae I a kairua iai". "Ko baka ni baba, ao kaingabongnga bwa ane e nang roko am bong irouia unimwane ake moan roro, ...bwa tera.......ko aki aoriko ao ko irana te kamwarua, e uara tokim e a ikuaki matan te kamwarua bwa are ko kakaoti. A bane n rau aomata bwa ana bon kaboaki tan buaka ibon irouia ao ngkoe are ko a manga tuanga naba te kamwarua ana tabo ni buaka te aekita..tokina e reke ao e ikuaki matana," "Ah, ngaia anne bukin ngkai unim ngkai ko aki kan rerea nimau",. "Ngkoe ..ma raom ni unaine ao am moan roro akana n te mwaneaba,..kam bane ni kina te aekita" e taetae na unimwane arei ma te bwana ni kamatoa ao n takutaku. E bae wiin teutana neiere te unaine ao e a manga eka naba, "Ao ngkoe ko kina te kamwarua," Eng I kina bwa raora ni mwakuri i Banaba ngkoa n te BPC, ao ngaia are e tiringiia i-Tiaban ake a roko ni buakania i Kiribati ikekei, ao ngaia ae a bane iai ni maiu i aomata ake i Banaba bwa mwiin ana ibuobuoki te kamwarua, ao teuana riki bwa bon raraou ae I rangi ni kina ngke ti roronga ao bon te teinimwane ae kakateke ma botonimwane naba ai tiaki arona ngkai". e kaeka te unimwane ma kanga te mata ni kakaniko. "Eng, ngaia ngaia ao kain te mwaneaba aki ataia, ao kai ngaia a bora ni un iai ao tao teuanne naba are e kamauia aia koraki ake i Banaba", "Eng bon te kamwarua ae kamauaia aia koraki, antai akana n te mwaneaba akanne...bon nikabane".
Ngke e a ingabong ao akea bwa a kaman uti unaine ni katoro ranibue ao neiere buun na kamwarua e a kaman uti naba ao e a kawaria raona n aine ake a kaman uti imwaina, "Naaka, ngkami kam kina te aekita,..." "Aao, kai tiaki" "AO raomi akekei a kina..." "Ngng...aki naba kina". "Bwa ngaia ngkami..ko ata raou arei, ngaia e kina te kamwarua bwa raoia ni mwakuri n te BPC i Banaba ao ngaia are e buakania kain Tiaban ao ni kamauia aomata ni kabane ake a mena i Banaba, ngke e roronga ao e tikiraoi riki tamneina nakon are e oti n te tamnei". "Aaa....a euti mataia raona akekei" e a manga eka are temanna, "E aki ngkoa ao ngaia are e katia tei Tiaban ngke e ninia ana auti are tibutoruu ake a mwakuri naba i Banaba". "Eng bon ngaia" e kaeka neiere te buu.
"Aaoo, kai tia rangi ni bure nakoina ao e aera e aki kaman tuaningira......ti a rangi ni bure kakaiaki nakon te kamwarua - ngaia te aomata ae e a tia ni kamaiuia ara koraki ake i Banaba ao ti a manga riki bwa taan aki boutokaia". "Ao e ngaa raom anne, e aera e aki nakomai bwa ti nang ongora irouna ao ni kabwarai ara bure".
Naake aine a nako n tuangia raoia te rongorongo arei, tera te kaeka. Ti tebo ma aia koaua naake aine, a tibwa manga taetae unimwane ao ni wewetea raoia are e boutoka te kamwarua, Neiko kawaekoa raom anne bwa ti na mooi ranibue ngkai ma ngaia ao ni kabwarai nako ara kairua bwa are akea te bwai ae ti ataia, ao an kee tuangira naba ngke tairiki bwa ti aonga ni boutoka te kamwarua, ti a rangi ni bure kanga nakon te aomata ae e a tia n anga maiuna ngkoa nakoia ara botannaomata ake i Banaba".
E a manga reke ae riai ao a manga uaia ni bonanoia unimwane ni kaai ni boutoka te kamwarua, ngke e a manga oti te tamnei n te bong are i mwina.
E a reke ana iango Tamango bwa e na tirotiro n te tabo are a titirotiro iai raona ake tabeman. Bon te kabuingoingo teuae Tamango ao raona n reirei aki toki n araranna bwa tenna nonou baraki. "A taku tabeman teuae Tamango bon te tia wareki mwaitin baike a mena iaon tano, ngaia anne bukina ngkai e nonou baraki n tai nako."
Akea bwa e a roko n ana tabo n tirotiro Tamango ngke e a ataia bwa e a kakai nanon te roki irouia ataeinaine ake e mamate nanona irouna. Akea ae ata te tabo aei bwa bon ti ataeinimwane. N te ingabong anne ao e a tia n ribotinaki irouia tabeman aine ake a tia n ongo rongorongon te tabo ae raba ae te tabo n tirotiro. E ribotinaki nakon te mataniwi irouia mwane (senior master). E a mwananga ngkanne te senior master ni kakoaua bwa iai te bwanganga ae mena n te tabo are e ribotinaki iai. Ngke e a roko ikekei, ao e bure ao e teke matana irouia temanna are e a kaman mena imwaina bwa ngaia kain te bwanga anne. "Aaa ko a bon mwane raoi, e taetae inanona na senior master. Ngke e a kaniia raoi, ao e a tei naba irarikina ma ana kai ni koroboki, teuae tanimai, Ko aera ikanne, ao antai aram, am koraki (form) ao kain te tiim (House) raa ngkoe. E tanrikaki na tia tirotiro, ma e bure matan na senior master, ngaia bon nan Tamango, teuare e a tibwa tia naba ni kamoamoa nakoia ataenimwane bwa ana riai ni kakatotonga maiun nan Tamango ae te maiu ae raoiroi ao man nanona naba ana reirei". "Aaa, tera ae ko karaoia nan Tamango.." e kaeka te tia reirei, n te tai aei ma te bwana marau ao ni kuba n rou. "A sir, ngaia ko a bon roko, ko atai te naan insects, ake ko taekini n ara class ngkoananoa, ngaia bon te nga ao onobubua maitia" e kaeka Tamango ma te bwana n ninikoria ao ni kotei te naan kinnongo ake a tabe n rinnako i nanon te bwangabwanga are e bobo iai te tirotiro.
"Aa, e raoiroi am mwakuri anne, e aoria I ata aram, am auti ao am form, ma ko mwaninga ni wareki naba akana i ubum" e taetae ni kakaniko te senior master ao n taonnako bwa e rawa n aranaki bwa e tirotiro ngke e a nora te senior mistress are e a tabe n rinnako n te roki.
Te Interview ibukin te Boatman
E a kanakoaki te kananoata iaon Kiritimati bwa iai te mwawa n te nakoa ae te boatman n Outero are te Captain Cook Hotel. Te nakoa aei are ti ibukin uouotan booti ngkana iai kainanoaia irouia iruwa ibukin kamatakuaia ni ikan tari ake ngaia kaubwain naba Kiritimati. A kaongoaki naake a nano n te mwakuri bwa a na kabaea araia n te aobiti ibukin te interview ngkai e rangi ni kainanoaki te tia mwakuri. E reke ana iango Nan Betero bwa e na kabaea naba arana ibukin te interview.
Akea bwa a weteaki naake a tia ni kabaei araia bwa anang interview n te aobiti. Kain te Baba n Tararua ake a kaira te interview bon te Manatia n te Outero, te Taerekita n te Baba n Tararua, te Aobitia n te Kaneweaba, ao ai te Tia Koroboki ibukin Mwakuri ao Korakora. A weteaki ara ake a koro nga nga akekei, temanna imwin temanna. E nako nanon teuae Betero bwa ngaia e a ataia ae te interview e karaoaki n te taetae ni Imatang. E otinako anne, ao Betero ti te bubutimwaiei mai tinaniku n titiraki, "Noo, naewa e uara e kanganga". "Noo ko a bon karoko iai bwa are e tauaki bwina". e kaeka teuare e a tibwa otinako. E aki maan ao e a weteaki naba, "Na Betero am tai ngkanne". e takarua te aine are e weweweteia te koraki ake a na interview.
E rinnako teuae Na Betero ma bon te korobun tera irouna, ngke e a taraia naake a kaira te interview ao bon te naan bwakuaku, e moa mai iroun te aobitia nakon te Tia Koroboki. "Akea ngai bwa I a otara kanga..e tau, te bwai te keiakinaki" e taetae ibon irouna ma te mwaitorotoro ni bai.
E rinnako ao bon te kuba n rou irouia taan kaira te interview, ngke a kamauraki iroun Betero. "Mauri, taan interview, ...kam uara ao tao imwain ae kam na kanakoa ami titiraki ao i rangi ni kan kinai moa ngkami". e titiraki Betero ma te mata ni kukurei.
Bon te kubanako irouia kain te interview, bwa are e a bure aia tai iroun Betero. Ai raon ae e a manga riki bwa te tia kaira te interview are e a titirakinia kain te Baba n Tararua, antai araia ao kain ia ngaia ao tera nakoaia.
A bon ngare teutana, ma e a biririmoa naba te Manatia n te Outero. Ngaia, eng Betero, tao aram anne, ti tuai koaua moa iai, ma e kakawaki am kan kikina. Ti a moanna moa mai iroun teuae te tia koroboki. A bane n tia ni kaota araia ma nakoaia, ao Betero e a manga reitia naba, ngaia ao an bareka ngkanne ami titiraki bwa n nang kaekai. (Kanga e a manga riki bwa te MC, teuae Betero -- ma taan kaira te interview a kaina ngareia ma ni kakauringia ibon irouia are te taetae ni Imatang ae na karaoaki iai te interview.
Akea bwa a bwaka, titiraki moa mai iroun te Aobitia ibukin Kaneaba,"well Betero, why do you like this job?." ao Betero e tata naba katouan atuna are aokoa e ongo te bwai are e taekinna te aobitia. E toki ana titiraki te aobitia, ao Betero e a eka naba, "Ti am titiraki anne te Aobitia?" e bure ana tai te aobitia bwa are e kantaninga ana kaeka Betero iaon ana titiraki ao ai bon te kaeka teuana iroun Betero bwa e a bane ana titiraki ke tuai. "E tuai bane.."e kaeka raom arei ma te mimi bwa a moanna n ataia ae kanga e aki ongo te taetae ni imatang ma e bon kamatoa naba Betero.
"Ngaia ao kanakoa ngkanne am kauoua n titiraki." A kaai ni itaramata kain te Baba n Tararua ao a kakatoutoui atuia bwa are aongkoa akea te bwai ae riki. Akea bwa e a manga nako naba kain te kauoua n titiraki, ao Betero e a manga titiraki riki bwa e a bane. "e tuai", "Aa, kababanei ami titiraki bwa ngai I a kaekai n te kabane" e taku Betero.
A bon titiraki kain te Baba n Tararua ma akean kaekaia ngkekei, bwa are Betero e a MC n te tai aei. Naake nikiraia kain te Baba n Tararua a rangi ni kabwarabae aia titiraki bwa are ai bon te kuba ni mimi irouia ni kaitiboia ma te aekaki n aomata aei. A bon bane n titiraki n te taetae ni Imatang ma atun Betero e aki kona naba ni motirawa ni kakatoutoua bwa aongkoa are e kakoauaia ke n ataia raoi bwa tera are a taekinna.
"E a bane ami titiraki?" e kaeka te MC are Betero ao naake kain te Baba n Tararua a manga bane naba ni katoutoui atuia bwa a bon bane aia titiraki.
"Ngaia anai ami kainikoroboki, ao tauraoi rawei kaekan ami titiraki" e taetae Betero ma te aki nanokokoraki.
"Ngaia ngkoe, te aobitia, iai nimaua am titiraki, ao e kangai ngkanne kaekaia, Bwa titiraki nambwa 1, 2 ao 4, kaekaia bon YES ao titiraki number 3 ao 5 bon NO.
Ngkoe ngkanne te Manatia n te Outero, e rangi n rawata am titiraki bwa 8, angiin am titiraki ake number 1-7 bon YES kaekaia, ao am kabanea n titiraki bon NO. Ngkoe te Taerekita, bon akea am titiraki ae NO kaekaia, ai bon bane ni YES naba ni kabane. Ngkoe te tia koroboki, iai matoan am titiraki ake teniua ake a rangi ni kaineti ma taekan te kamwakuri iaon te booti, I kaotia ma te kukurei bwa titiraki number 1-2 bon YES ni kakaiaki rekeia ao are te kabanea bon iterana YES ao iterana NO." "Tao ti ngaia akanne kain te Baba n Tararua, ma ngkana akea riki ami titiraki ao kam bati n rabwa n ami mwamwannano ao tekeraoi n ami waaki n taai nako, ....bwa n na aki rangi ni maan irarikimi bwa n na manga nako riki n akawa te kateniua n tai n au boti ane taningai i tanrio". e taonnako n aki manga tatanrikaki Betero.
Tera ami iango n te interview aei....Te KAKUKUREI bwa e reke Betero ibukin ana aki tatabwara man aki mamama"
(Te Karaki aei e boboto iaon te rongorongo ae koaua ma iai te bitaki teutana nakon characters ake ti mwanewei ikai)
Inanon te 1950 tabun ao iai ngkoa te aekieki mai Kiribati nako Vanuatu ibukin te kamwakuria n tain te korone ngkoa. Iai kain te moan aeaeki, ao iai naba kain te kauoua ao ai te ka-teniua naba are a babane iai n roko tabeman aia utu ma buuia naake a kaman ira te moan aeaeki.
Iai uoman unaine ake a tekeraoi naba ni ira te mwananga anne ane te kabanea bwa a kaoaki irouia buuia ake a kaman roko. Te moan bwai ae aki toki ni kakaraoia nakai bon te reirei te taetae ni Vanuatu (Bislama) nakoia raoia ake a tibwa roko.
A tuangaki naba unaine ake uoman akekei, ningabong ao kam na nakon ana auti Kabeia (temanna te unimwane are e a kaman roko ikekei) bwa kam na reirei te bislama. "Aa ao tera raom anne, kai tiaki roko ibukin te reirei bwa ti na tii rimwia kain abara ikai". e kaeka neiere e a mata unaine riki. "Akea bwa ti te taetae ni Nuabiriti (Vanuatu) ae kam na reiakinna bwa kam a aonga n aki iruwa n aia taetae kain ikai ao kam kona naba n nako n te town ni kabooi ami bwai ake kam tangiri n te titoa ma uotami te bislama". e kaeka buun are temanna.
A reke teutana tamnein te bislama, are aongkoa e biri n taetae ni imatang ma a uruaki n aki akaka ana kuramwa ma taekaia.
Akea bwa a mwananga naake a na reiakinaki ao uoman mai buakoia bon unaine akekei. Neiere kanga e ataei riki kanga iai teutana ongona te taetae ni Imatang n te primary. Akea bwa a bane te koraki ao e a waaki te reirei. A roko ataein te reirei iaon te kamauri n te Bislama, "Olsem wanem?" (e nanonaki iai are ko uara?") Ngke e ongo neiere are te ataei riki ao e a wirikiriki naba nakon raona arei, neiko kai ia ara tia reirei anne? Kai kain nee Maiana. "A tia oki, e keweira". Neiere e ikawai riki bon te rarawa ni bwainikirinaki ngaia are a taero naba n aki kakaeti taekaia iroun aia tia reirei.
A oki buuia ni mwakuri ao a tuangaki bwa e uara aia reirei. "Te reirei, tera kam aki karekea ara tia reirei ae tiaki kain Maiana, ti a rawata ni kekekeweaki.. e ataia neienne ma tuangnga..kanga ai raoia ataei ngaira". e kaeka neiere te unaine riki.
"Bwa tera ae riki, nee". "Ng-ngm" e kung neiere te ataei riki. "Ngaia e tuangira "olsem wanem" bwa nanona 'ko uara', ai raon are tiaki ataa nanon te taeka anne n ara reirei i Kiribati n te Ingiriti i Tiona i Arorae ikekei...." e tataia nako neiere e ataei riki ao man taku. "Kai bon atongana raoi n te ingiriti bon "wati iti olname" ke "antai aram' ma tiaki 'ko uara". E un ao e katikitiki awain mwangaina.
| Home | Law Materials | Kamarikako Corner | Kiribati News | Reminders | About Us |
Copyright © 2002 by KiLSA. All rights reserved.