V.

Wittenberga. — Melanchton. — Jego wesele. — Katarzyna. —Domowe pożycie.  — Dobroczynność.  — Dobroć. —   Chrystus i nauki starożytności.  — Praca. — Miłość do nauk, — Jego matka. — Rozruch studentów.

 

Podczas gdy w onem wiecznem mieście tak wielkie oży­wienie umysłów panowało, przedstawiała Wittenberga obraz daleko spokojniejszego i cichszego życia. Melanchton szerzył tam łagodną ale jasną na około siebie światłość. Piętnaścieset, aż do dwóch tysięcy słuchaczów gromadziło się niekiedy u nóg jego. Młodzież ta pochodziła z Niemiec, Anglii, Niderlandów, Francji; Włoch, Węgier, ba nawet i z Grecji Melanehton liczył lat 24 i nie był duchownym. We wszystkich domach miasta Wittenbergi należał uczony ten i uprzejmy profesor do nader mile widzianych gości. Inne wszechnice, a szczególnie Ingolstadt, pragnęły pozyskać go dla siebie. Wittenberscy przyjaciele jego życzyli sobie, aby się ożenił; spodziewali się bowiem, iż potem łatwiej go wpośród siebie przytrzymają. Luter życzył przyjacielowi swemu rodzinnego ogniska, mimo to odmówił jednak wszelkiego wdawania się w tę sprawę, którą potem zajęli się inni. Młody Doktor odwiedzał często dom burmistrza, imieniem Krapp, który do najdawniejszych rodzin Wittenbergi należał. Córka burmistrza, Katarzyna, odznaczała się łagodnością i dobrocią serca. Radzono tedy Melanchtonowi, aby się o jej rękę oświadczył. Ale on zanadto zajęty był ksią­żkami i o podobne nie troszczył się rzeczy. Autorowie greccy

 

—    91    —

 

i Nowy testament najmilsze jego stanowili zajęcie. Melanchton opierał się przez dłuższy czas życzeniom swych przyjaciół, ale na końcu i zgodził się. W imieniu jego odnośne poczyniono kroki, i Katarzyna została mu żoną. Młody małżonek przyjął ją. z oziębłością ¹), i rzekł z westchnieniem: „Tak to chciał Bóg. Na szkodę nauk i przyjemności moich poddałem się woli przy­jaciół” ²). Umiał on atoli cenić dobre przymioty Katarzyny. „Umysł jej i wychowanie nie mogłoby zaiste być lepsze. Bóg mi to prawicą swoja poświadczy! Ona lepszego małżonka jest godną”! ³) Ostateczny zamiar do kroku tego powziął Melanchton w sierpniu; dnia 25. września odbyły się zaręczyny, i pod ko­niec listopada wesele. Sędziwy Jan Luter był także na niem z żoną i córkami obecny, a wielu uczonych i znakomitych mężów wzięło w niem udział.

Jako się młoda mężatka przychylnością serca odznaczała, tak z drugiej strony małżonek był oziębłym. Wobec najmniej­szego pozoru jakiego niebezpieczeństwa okazywała się niezmier­nie troskliwą i lękliwa. Ilekroć Melanchton miał zamiar podjąć krok jaki, mogący narazić go na nieprzyjemności, to Katarzyna nalegała nań prośbami, aby go zaniechał. „Ja musiałem pod­dać się jej słabości, taki to już nasz los!” powiada Melanchton, Do niejednego zaprawdę sprzeniewierzenia się kościołowi tą na świecie przychodziło koleją! Może też za wpływem Kata­rzyny wytworzyła się w duszy Melanchtona owa lękliwość i brak stanowczości, które mu nieraz zarzucano. Była ona niemniej dobra matka, jako czułą małżonką. O biednych troskliwie pa­miętała. „O Boże, nie opuść mię w sędziwości mojej, gdy włos mój pobieleje,” — tak wzdychała często ta lękliwa i bogo­bojna dusza. Czułe serce małżonki oddziałało powoli i na męża. Melanchton poznał słodycze domowego ogniska i cieszył się niemi. Usposobienie jego było jakby do nich stworzone. Nigdzie nie czuł się tak szczęśliwym, jak koło swej Kasi i swych dzieci. Pewien Francuz, będący w podróży, zastał je­dnego razu słynnego nauczyciela Germanii, jako tenże jedną ręką kołysał dziecię, a w drugiej trzymał książkę, — i cofnął się z zdumienia. Ale to bynajmniej nie zmieszało Melanchtona, który owszem z całym duszy swej spokojem i zapałem tłu­maczył mu znaczenie, jakie przed obliczem Bożem mają dzieci. Podróżny wyznał potem, iż wychodząc z domu Melanchtona. więcej wiedział, niż gdy do niego wstępował.

 

¹) Corp. Reform. I. 211.

²) Cop. Ref. I. 265.

³) Corp, Reform. I. 212.

 

—    92    —

 

Małżeństwem Melanchtona znalazła sprawa reformacyi przytułek domowego ogniska. Odtąd istniała w Wittenberdze rodzina, której dom dla wszystkich ludzi, onemu nowemu prą­dowi życia sprzyjających, zawsze stał otworem. Nie mały też był napływ obcych. W rozlicznych rzeczach szukano rady Melanchtona, który zgoła nikomu niczego odmówić nie umiał ¹). Gdzie o jakie wsparcie się rozchodziło, tam młody profesor zawsze gotów był w cichości nieść pomoc. Gdy pieniędzy nie było, to sam cichaczem swój srebrny serwis poniósł do kupca. Chętnie i potrzebne ofiarował sprzęty, byle tylko biednym dopomódz. Niepodobieństwem byłoby dla Melanchtona, po­wiada przyjaciel jego Camerarius, załatwiać swoje i rodziny swojej potrzeby, gdyby łaska Boża nie była mu nieraz w cicho­ści dostarczyła środków do tego potrzebnych. Niepospolitą była jego dobroć. Melanchton miał zbiór starych złotych i srebrnych monet, odznaczających się rzadkością postaci i napisów. Pe­wnego dnia pokazał takowe jakiemuś przybylcowi. „Weźmijcie sobie jedną, która się wam najlepiej podoba,” rzekł Melanch­ton. Gość odparł na to, że mu się wszystkie podobają. „Nieskromna ta odpowiedź nieprzyjemnie mię dotknęła,” opo­wiada Filip, „ale jednak mu je wszystkie darowałem” ²).

Z pism Melanchtona wieje pewna woń starożytności, która nie przeszkadza im rozszerzać słodkiej wonności Chrystu­sowej, i oraz nieopisanym napełnia je wdziękiem. W każdym liście jego do przyjaciół napotykamy wzmianki o Homerze, Platonie, Ciceronie i Pliniuszu, bez wszelkiego nastręczające się wymusu; ale przytem wszystkiem jest Chrystus sercu jego Panem i Bogiem. Razu jednego prosił go Spalatin o wykład `wyroku Chrystusowego: „Beze mnie nic uczynić nie możecie.” (Jan. 15. 5.). Melanchton kazał mu odnieść się do Lutra. „Dla czegóż miałbym ja w obliczu Roscyusza występować?” rzekł Filip, a następnie te dodał słowa: „Wyrok ten znaczy, abyśmy się tak w Chrystusa zagłębili, iżbyśmy już sami z wła­snej siły swej nie działali, ale iżby w nas działał Chrystus. „Jako boska natura Chrystusa połączyła się z człowieczeństwem, tak i człowiek powinien przez wiarę połączyć się z Chrystusem.”

Porządek życia tego znakomitego uczonego był następujący. Za niedługo po wieczerzy kładł się spać. O 2. lub 3. po północy wstawszy natychmiast brał się do pracy. Najlepsze dzieła swe w porannych wypracował on godzinach. Rękopisy

 

1) Camerar. vita Melanchtonis. 40.

²) Camerar. vita Melancht. 43.

 

—    93    —

 

jego leżały zwyczajnie na stole; każdy, kto wchodził lub wy­chodził, mógł czytać takowe. Niektóre mu nawet skradziono. Ilekroć kilku przyjaciół do siebie zaprosił, to zazwyczaj przed obiadem wzywał jednego lub drugiego do odczytania jakiej rozprawy, napisanej bądź prozą, bądź wierszem. W drodze towarzyszyło mu zawsze kilku mężczyzn, z którymi w uczoną i przyjemną wdawał się pogadankę. Jeżli przypadkowo ucichła rozmowa, to musieli mu przyjaciele z kolei cytować ustępy z dzieł starożytnych wieszczów. Miał on także żyłkę do ironii, którą atoli nadzwyczajna jego uprzejmość osładzała. „Melanch­ton kłuje i przycina, ale nikomu krzywdy nie wyrządzi” — taki był sąd jego o sobie.

Jedyną namiętnością jego była nauka. Rozszerzanie wia­domości było mu celem jego życia. Pierwsze miejsce zajmowało u niego Pismo święte, potem dopiero następowały dzieła po­gańskich autorów. „Ja o niczem innym nie myślę, jako o obro­nie nauk,” pisze Melanchton. „My powinniśmy przykładem zachęcać młodzież do podziwiania ich, aby przez miłość do nauk takowymi się zajmowała, a nie dla tego, iż się z nich spodziewa korzyści! Gdzie duchowego oświecenia niema, tam upada wiara, moralność, boskie i ludzkie sprawy, słowem tam wszystko upada. Im człowiek jest lepszym, tem gorliwiej się naukami zajmuje, ponieważ ma to przekonanie, iż ciemnota najniebezpieczniejszą jest zarazą” ¹).

W krótki czas po ślubie wybrał się Melanchton w towa­rzystwie Cameraryusza i innych przyjaciół do matki swojej do miasteczka Bretten. Ujrzawszy rodzinne swe miasto, zsiadł z konia i padłszy na kolana dziękował Bogu, że mu miejsce to znowu oglądać pozwolił. Małgorzata ujrzawszy syna swego, o mało że nie zemdlała z radości. Życzeniem jej było, aby pozostał w Bretten. Oraz gorąco go prosiła, aby wierze ojców swoich pozostał wiernym. Melanchton z nadzwyczajną tłuma­czył się delikatnością, aby sumienia matki nie zranił. Bolesna było mu rozstać się z nią, a ilekroć mu jaki podróżny o rodzinnym miasteczku przyniósł wiadomość, to zawsze rozradowało się serce jego tak, jakby mu znowu wesołe dni dzieciństwa powróciły. — Oto obraz domowego i prywatnego pożycia onego wielkiego reformatora, jakim był Melanchton.

O tymże czasie doznał pewnego razu spokój domowego pożycia, jako też i naukowa działalność Melanchtona nie miłej przerwy z powodu rozruchu w Wittenberdze. Studenci

 

¹) Corp. Ref. I. 207. List z dnia 22. lipca 1520.

 

—    94    —

 

rozpoczęli spór z mieszczanami. Rektor uniwersytetu zachował się dosyć niedołężnie. Można wyobrazić sobie smętek i zgryzotę Melanchtona, patrzącego na te zaburzenia, które młodzież po­święcająca się naukom wywołała. Luter pełen był oburzenia. Ani na myśl nie przyszło mu, drogą fałszywej łagodności dążyć do pozyskania wzburzonych umysłów. W duszy swojej bolał on nad osławieniem, które z powodu powyższych zaburzeń wszechnicy wittenberskiej groziło. Dla tego wstąpił na ambonę i ostre przeciwko buntownikom powiedział kazanie, w którym na obowiązki i prawa świeckiej zwierzchności wskazać nie omie­szkał. Słowa jego wywołały ogromne rozdrażnienie umysłów. „Szatan nie znalazł przystępu do nas z zewnątrz,” rzekł Luter, „a dla tego na wewnątrz szkodzić nam zamierza. Ja nie lękam się szatana, ale gniewu Bożego się boję, ponieważ nie przy­jęliśmy słowa jego tak, jakośmy byli powinni. W przeciągu ostatnich trzech lat po trzykroć w wielkim byłem niebezpie­czeństwie: 1518 w Augsburgu, 1519 w Lipsku, a teraz w Wit­tenberdze. Nie rozumem lub bronią stajemy się uczestnikami Chrystusa, ale jedynie przez modlitwę pokorną i niezachwianą wiarę. Módlmyż się tedy wespół, aby duch ciemności z tej małej iskry wielkiego nie wzniecił pożaru” ¹).

 

¹) Luth. Epp. I. 467.

 

–––––––––– • ––––––––––

 

Wróć     Dalej