GÖK CİSİMLERİNİN ADLARI NEREDEN GELİYOR?

Eski çağlardan bu yana insanlar,gökyüzüne bakmış,onun güzelliği ve ulaşılamazlığına ilgi duymuşlar.Eski Yunanlılar ilk yıldız atlaslarını oluşturmuş,gök cisimlerine çeşitli adlar vermişler.O zamanlardan günümüze değin pek çok yıldız atlası oluşturulmuş .Bugün bizde modern bir yıldız kataloğuna ya da gökyüzü haritasına baktığımızda ,değişik adlandırmalarla karşılaşırız.Bunlar biraz karmaşık görünseler de temelleri   aslında daha önce kurulan adlandırma sistemine dayanır.

               Bir yıldız kataloğuna ya da gökyüzü haritasına baktığımızda,pek çok adlandırmayla karşılaşırız.Takımyıldızlara verilen adlar ,genellikle Eski Yunanlılar'ın verdikleri adlardır.Eski Yunanlılar ,gökyüzünü belli bölümlere ayırmış,ilk yıldız kataloglarını oluşturmuşlar;her takımyıldıza ayrı bir ad vermişler.Bu ilk yıldız atlasları 48 takımyıldızından oluşmaktaydı. Bugünkü gökyüzü atlaslarıysa çeşitli biçimlerde ve büyüklükte 88 takımyıldız içeriyor.Bu takım yıldızların adları,birtakım canlı hayvanlardan ,günlük hayatta kullanılan araç ve gereçten ya da mitolojiden gelmektedir.Bugün,modern gökbilimde kullanılan takım yıldız adları çoğunlukla Latince'dir.

              Yıldızların parlak olanlarına verilen adlar genellikle Arapça'dan gelmektedir.1982 yılında hazırlanmış olan Yale Yıldız Kataloğu'nda 835 yıldızın adı yer almıştır.Tüm bu adları ezberlemek olanaksız olmakla birlikte ,çıplak gözle görebildiğimiz yıldızların sayısı 4000'i aşmaktadır.Günümüzde ise çok gelişmiş teleskoplar sayesinde ,gözlemlenebilen gökcisimlerinin sayısı milyonlarla ifade ediliyor.

              Günümüze değin hazırlanan çeşitli yıldız kataloglarında farklı adlandırmalara gidilmiştir.1600'lerin başlarında ,Johann Bayer adlı bir gökbilimci, hazırladığı Uranometria adlı yıldız atlasında ,yıldızları tanımlamak için Yunan alfabesindeki harflari yıldızın bulunduğu takımyıldızın başına getirdi.Örneğin,Cygnus (kuğu) Takımyıldızı'nın en parlak yıldızını Alfa Cygni , ikinci parlak yıldızını Beta Cygni olarak adlandırdı.Yunan alfabesindeki 24 harfin bazı takımyıldızlardaki tüm parlak yıldızları adlandırmakta yetersiz kaldığı durumlarda,birbirine yakın konumlarda yer alan yıldızları adlandırırken,aynı harf, yanına bir sayı eklenerek kullanılıyordu.Pi1(Pi 'nin simgesi) Orionis,Pi2(Pi'nin simgesi) Orionis gibi...

               1712 yılında,İngiliz gökbilimci John Falmsteed,takımyıldızlardaki yıldızları batıdan doğuya doğru,sağ açıklık yönünde numaralandırdı.Bu yöntem ,harita üzerinde bir yıldızı bulurken büyük kolaylık sağladı.Falmsteed katalogundan bir örnek verecek olursak,80 Virginis(Virgo=Başak),79 Virginis'in hemen doğusunda ,81 Virginis'in hemen batısında yer alır.Falmsteed bu biçimde 2682 yıldızı numaralandırdı.Günümüzdeki modern yıldız haritalarında ,parlak yıldızların hem Bayer harfleri ,hem de Falmsteed numaraları verilir.

                19.yüzyılda,gittikçe daha büyük teleskopların yapılmaya başlanması ve gözlenebilen gökcisimlerin sayısının yüz binleri bulması sonucu ,artık bu yıldız katalogları ihtiyacı karşılamıyordu.1859 yılında ,Bonn Üniversitesinde bir gökbilimci olan F.W.A. Argelander ,gökyüzünü dik açıklık yönünde her biri bir derece genişliğinde olan ve boylu boyunca sağ açıklık yönünde uzanan ince bantlara böldü.Her bandın içinde kalan yıldızları ,içinde bulundukları takımyıldızların ne olduğuna  bakmadan ,sağ açıklıklarına göre numaralandırdı.Örneğin,gökyüzünün en parlak yıldızlarında Vega ,bu katalogda BD +38o3238 olarak adlandırılmıştır.(BD,Bonner Durchmusterung sözcüklerinin baş harflerinde oluşur ve 'Bonn Araştırma' anlamına gelmektedir.)Buna göre Vega ,+38 ve +39 dik açıklıklar arasında ,0h (h yukarıda) sağ açıklıktan sonra ,3238.yıldızdır.BD kataloğunun aslı 324 188 yıldız içerir ve gökkürenin yarısından biraz fazlasını (-2o dik açıklığa kadar) kapsar.Daha sonra,bu katalog genişletilerek ,tüm gökküreyi kapsayan ve toplam1 071 800 yıldız içeren bir katalog oluşturulmuştur.

Bugün en çok kullanılan yıldız kataloğu ise Annie J. Cannon 'un 1911-1915 tarihleri arasında hazırladığı Henry Draper(HD) yıldız kataloğudur.Yıldızların sağ açıklıklarına göre sıralandığı bu katalog,225 000 yıldız içeriyor ve her birinin tayf türü veriliyor.

Bugüne kadar hazırlanmış en kapsamlı katalog ise ,Hubble Uzay Teleskobu için oluşturulan Hubble Space Telescope Guide Star Catalog'dur.(HST GSC).Bu katalog 19 milyona yakın gökcismini içeriyor.Bunların yaklaşık 15 milyonunu yıldızlar ,geriye kalanın çoğunu da gökadalar oluşturuyor.Bu katalogda GSC 1234 1132 olarak adlandırılan bir gökcismi ,gökyüzündeki 9537 küçük bölgenin 1234'üncüsünde yer alan 1132'inci gökcismidir.

Değişen yıldızların adlandırılması ise tümüyle kendine özgü bir sistemle oluşturulmuştur.Bu sistem, Argelander tarafından kurulmuştur.Argelander'in sistemine göre ,bir takım yıldızda keşfedilen ilk değişken yıldız ,içinde bulunduğu takım yıldızın başına R harfi getirilerek adlandırılmış.İkinci keşfedilene S,üçüncüye T   getirilir ve bu Z'ye kadar devam eder.Z'den sonra RR,RS,...,RZ,SR,SS,...,SZ,...,ZZ,AA,AB,...,AZ,BB,...,BZ,...,QZ'ye kadar gider.Bazı takım yıldızlarda bu 334 tanımlama yetersiz kalmaktadır.Bu durumda QZ'den sonra adlandırma basitçe V335,V336,... olarak devam eder.Biraz karmaşık da olsa ,değişen yıldızları adlandırmakta kullanılan yöntem bu.

Sayfanın Devamı>>

Ana Sayfa | Bilim Teknik Ana Sayfası

Hosted by www.Geocities.ws

1