Psychosomatiek en kanker in de praktijk
Hier vind je mijn bijdrage tot een kartel van het Belgisch Opleidingscentrum, waaraan ik deelnam in 2000, het kartel handelde over psychosomatiek. Onze groep werkte rond kanker en psychosomatiek.
Dit is mijn inbreng :
Voor dit deel van het kartel werd het boek "psychosomatique et cancer" van Daniële Deschamps als rode draad gebruikt.
D. Deschamps, psychoanalyticus, beschrijft de eventuele psychosomatische oorzaken van kanker aan de hand van de analyse van Jeanine L., maar ook Freud, de vader van de psychoanalyse wordt door haar aan een grondige analyse onderworpen wat betreft het ontstaan en verloop van zijn kanker.
1. Jeanine L.
D. Deschamps ziet bij deze persoon een lijden, even intens als verdrongen, een lijden dat er altijd geweest is, en dat tevoorschijn komt in beelden en woorden getoond door Jeanine L.tijdens haar analyse.Bij deze dame ziet men een herhaling van amoureuze mislukkingen. Haar grootvader was verdwenen, haar vader afwezig, " de naam van de vader" was voor haar onbestaand Haar moeder trok in bij haar grootmoeder, die de vaderrol op zich nam tijdens haar opvoeding. Gedurende een hele tijd heeft zij haar moeder en grootmoeder als haar ouders beschouwd, op twaalfjarige leeftijd heeft zij pas ontdekt dat zij een buitenechtelijk kind was, wat zij verschrikkelijk vond, doch voelde zij zich enerzijds opgelucht maar anderzijds ervoer zij schaamte en voelde zich anders dan de anderen, zij voelde zich ook verlaten. J. Guir (1) zegt dat het ontdekken van een familiegeheim in de loop van de analyse vaak voorkomt bij kankerpatiënten.
Jeanine L. gaat tijdens haar analyse generaties en plaatsen verwarren, onder andere doordat haar grootmoeder haar vader ging vervangen.
Op twintigjarige leeftijd had zij haar eerste amoureuze ontgoocheling (hij liet haar staan voor iemand anders ...) en zij dacht hierdoor een levenslange vrijgezel te blijven en nooit kinderen te hebben. Maar zij accepteerde geen depressieve gevoelens,... Een val van de trap, met fysiek lijden beëindigde haar verdrietige gevoelens. Zij dacht dat zij tekort deed aan haar familie doordat zij de "laatste" was van de generatie,... en de familie niet zou verder zetten. Hierdoor had zij ook een "leegte" in haar lichaam ( die opgevuld kan worden door haar ziekte ???).
Een tweede amoureuze ontgoocheling valt samen met de dood van haar moeder. (Databetekenaars zijn heel belangrijk bij het psychoanalystisch fenomeen ! (2)
Jeanine L. had herhaaldelijke liefdesrelaties die steeds op een ontgoocheling uitdraaiden... elke keer kwam zij op de tweede plaats te staan omdat er een andere vrouw kwam in het leven van haar minnaars. Op de verloren relaties reageerde zij telkens met fysieke problemen alsof enkel haar lichaam het verdriet en de woede incasseerde. Op vijftigjarige leeftijd laat zij een depressie toe, heeft last van anale fistels. Op achtenvijftigjarige leeftijd heeft zij een laatste amoureuze ontgoocheling en wordt overvallen door hepatitis, gevolgd door kanker. Zal zij ooit kunnen aanvaarden dat zij een buitenechtelijk kind was? Dat haar vader, die zij nooit heeft gekend, haar moeder in de steek liet ? Haar kanker opent de mogelijke hoop op een symbolische recreatie en mogelijkheid om een beroep te doen op anderen, geaccepteerd worden, zichzelf accepteren als levend, lijdend, accepteren dat zij een naam heeft.
Haar vader erkennen, betekent ook haar plaats van dochter accepteren, haar verlangen als vrouw.
Zij was geneigd te denken dat zij kanker gekregen had, in plaats van een depressie. Zij gaat op zoek naar de geheimen van haar voorvaderen wat een einde maakt aan haar onschuld.
De kanker heeft een gat geslagen in het "harnas" dat zij om zich heen had gebouw, waarlangs de angst zich infiltreerde,...
Ook tijdens haar analyse laat zij geen depressie toe, alsof elke uiting van verdriet of wanhoop een bedreiging zou vormen voor het verder leven, ... diepe gevoelens lijken wel bevroren.
Op een bepaald ogenblik laat zij haar agressie de vrije loop tijdens haar analyse, zij voelt zich sterker, en ook haar bloedanalyse is beter,... zij besluit om alleen verder te gaan en hoopt nog steeds te genezen,... doch negen maanden (duur van een zwangerschap) na het beëindigen van haar analyse overlijdt ze. Het getal "negen" is haar "magisch getal",... negen maanden, de duur van een zwangerschap,... de zwangerschap die zij nooit heeft mogen ervaren in haar leven, een gemis dat schuldgevoelens oproept.
We zien bij J. Guir (3) dat de dynamiek van de psychosomatische fenomenen vaak in drie tijden verloopt :
~ Eerste tijd : brutale scheiding in kindertijd (Jeanine L's vader is afwezig)
~ Tweede tijd : de scheiding herhaalt zich op volwassen leeftijd in de werkelijkheid (de mislukte liefdesrelaties van Jeanine L)
~ Derde tijd : het letsel verschijnt vaak minder dan een jaar na de tweede tijd (kanker bij Jeanine L. steekt de kop op na een laatste mislukte liefdesrelatie)
2. Freuds kanker
De geboorte van Freud wordt gekenmerkt door mysterie, dood, vertrek en scheiding en net zoals bij Jeanine L., een zekere verwarring van generaties meebrengt.(cfr. Wegens meerdere huwelijken van zijn vader, hebben bepaalde broers al zelf kinderen bij de geboorte van Freud).
Hoe iemand aan zijn voornaam is gekomen, is heel belangrijk, net zoals het feit of er al dan niet familieleden voortijdig zijn overleden (4). De naam Sigismund werd in Moldavië beschouwd als naam voor een held,... maar in Duitsland helemaal niet meer,... de naam Sigismund werd zodoende vlug ingekort in Sigmund,...
Freuds leven en werk worden gekenmerkt door meerdere existentiële crises, die hem steeds dwingen tot scheidingen en elke keer wordt zijn lichaam in de weegschaal gelegd.
~ 1894 : eerste crisis
Freud vertoont hartproblemen, zijn arts en vriend Fliess verbiedt hem te roken. Uit angst te sterven, gehoorzaamt Freud gedurende één jaar, maar hij wordt overvallen door een depressie daar roken voor hem onontbeerlijk is om produktief en creatief te zijn. Bij zijn breuk met Breuer lapt hij Fliess' verbod aan zijn laars en herbegint met het roken van zijn onafscheidelijke sigaar.
Tijdens die periode heeft hij ook een heel belangrijke droom nl. de injectie van Irma : een droom waarin Irma vlekken in de keel vertoont daar zij Freuds raad in verband met een behandeling niet opgevolgd heeft (zij heeft schuld aan haar ziekte).
Verwijst deze droom al niet naar zijn kanker ? Irma's zwakke plek ligt in haar mond (keel), Freuds zwakke plek ligt zelf ook in zijn mond, nl. de kanker wordt ontdekt door een gezwel aan zijn verhemelte.
In deze droom ziet men dat er een fout en schuldgevoel aanwezig is, nl. Irma die Freuds raad niet opvolgt,... bij vele kankerpatiënten stelt zich de schuldvraag.
Irma in de droom vertegenwoordigt eigenlijk Emma Eckstein bij wie Fliess een fout had gemaakt tijdens de behandeling. Freud begint zijn vertrouwen in Fliess wat te verliezen.
Freud verneemt in de loop van 1896 de dood van een groot kunstenaar Tilgner, die net een sculptuur van Mozes had gemaakt, maar niet kon genieten van het grote succes van zijn meesterwerk, hij overleed namelijk zes dagen voor de officiële inhuldiging. Heeft Freud ook niet de angst om het succes van zijn meesterwerk, de psychoanalyse, niet meer mee te maken ??
Freud neemt stilaan meer en meer afstand van Fliess, hij beseft dat het niet-roken hem meer schade toebrengt dan het roken. Niet-roken brengt hem in een leegte, hij wordt dan ook overvallen door verdrietige gevoelens. De dood van Freuds vader in oktober 1896 betekent een groot verlies voor Freud, maar hij laat zijn verdrietige gevoelens niet toe.
~ Op veertigjarige leeftijd : tweede existentiële crisis.
Volgens D. Anzieu stelt Freud, gepassioneerd door incest, zich de vraag of hij met zijn lichaam de fout van de vader moet betalen,... of zijn eigen fout ...?
Via zijn dromen ontdekt hij de psychische realiteit van het verleidingsfantasma , in elk kind aanwezig tijdens de evolutie naar autonomie,...en bron van angst door middel van intense schuldgevoelens. Is dit nu een fantasme of een realiteit ?
Hij schrijft in deze periode zijn droomduiding, wat een een definitieve breuk met Fliess inhoudt.
Freud heeft een enorme angst voor ongeluksdata, en in het geheim bidt hij om nooit geveld te worden door een langdurige ziekte, die hem zou doen aftakelen. Freud is dus duidelijk veel bezig met ziekte, dood en vertoont een duidelijke angst hiervoor. Dit conflict zit rotsvast in hem.
~ Even voor zijn zestigste verjaardag : derde existentiële crisis.
Als 'vader' van de psychoanalyse moet hij de nieuwe generatie analytici onder elkaar zien concurreren. Hij voelt zich terug slecht, en zoekt naar externe of organische oorzaak, daar hij wat betreft zichzelf geen psychosomatische verklaring aanvaardt.
De rivaliteit met Jung betekent een grote spanning voor Freud. In 1913 schrijft hij "totem en taboe" in een staat van grote geestdrift, hij heeft de indruk zijn beste werk te schrijven,... doch heeft hij twijfels en vraagt na het beëindigen ervan het advies van Jones en Ferenczi.
Begin 1914 heeft hij last van vermoeidheid en een respiratoire aandoening. In deze periode gebruikt hij reeds het woord carcinoom naar aanleiding van een rectoscopie, doch zegt hij : "dit maal was het dus niets..."als het onderzoek normaal bleek te zijn. In deze zin schuilt zijn angst om door kanker overvallen te worden.
om verder te gaan :
copyright hilde freud/lacan 2002
Yahoo! GeoCities