G�R��

�

Bir milletin gururu ,tarihi olan �ehirler vard�r. Bir milletin herhangi bir co�rafyadaki tarihini ba�latan ,�erefle s�rd�ren ,vatana ,millete ve devlete g�re ya�ayan �ehirler vard�r. Erzurum, b�y�k T�rk Milleti'nin tarihi misyonu ve al�n yaz�s�nda her zaman Anadolu'nun kilidi ve anahtar� konumunu �stlenmi� ve Erzen-i Rum'dan buyana ebediyyen T�rk milletine vatn olmu� kutlu beldelerimizden birisidir.

Anadolu'nun tarihiyle u�ra�an yazarlar�n �zerinde birle�tikleri bir ger�ek vard�r: "Erzurum yaylas�na hakim olan milletler b�t�n Anadolu'ya hakim olurlar. Bu yaylay� ellerinden ��karan milletler ise er veya ge� Anadolu'nun �teki k�s�mlar�ndaki hakimiyetlerini de kaybederler. Bu ger�ek Erzurum yaylas� co�rafyas�n�n stratejik �neminden do�du�u i�in Anadolu'nun be� bin y�ll�k tarihinde hi� de�i�memi� ve de�i�meyecektir. ��te bu tarihi ger�e�i g�ren T�rkler , Anadolu'nun fethine buradan ba�lam��lard�r. Nitekim Malazgirt'te Bizansl�lar'�n mukadderat�n� tayin eden Alparslan'�n b�y�k kumandanlar�ndan Saltuk ,eliyle Erzurum kalesini alarak Anadolu'nun yolunu a�m�� ve bu kaleye dayanan T�rk orddular� birka� y�l i�inde Akdeniz k�y�lar�na varm�� ve Anadolu'yu T�rklere yeni bir vatan olarak kazand�rm��t�r. O g�nden bu g�ne dek, T�rk milleti Erzurum kalesinin �n�nde ve i�inde yirmi yedi defa d����m�� ve sava�lara meydan olan bu kalenin her kar�� topra�� bir �ehidin kan� ile yo�rulmu�, her ta�� bir yi�idin an�t� olmu�tur".

T�rk Milleti olarak , tarihi miras� fevkalade zengin bir milletiz. En b�y�k tarihi tecr�belerin birikti�i,yo�unla�t��� ve merkezile�ti�i bir vatan �zerinde ya��yoruz. Erzurum, T�rk Milletinin eline ge�ti�i y�llardan ,Kurtulu� Sava��'na kadar �lkemizde her �nemli yurt olay�nda , milletin g�z� ilkin ,Erzurum'a �evrildi.B�t�n bu olaylar�n ��z�mlenmesinde Erzurum sanki rak�m�n�n verdi�i bir yetkiyle , ikibin metre y�ksekli�in verdi�i bir gururla ve tarihi sorumluluk duygusuyla hareket eder, T�rk Milletine ve T�rk Devletine vatan borcunu �demi�tir.

Erzurum'da bin y�ldan beri h�r ve m�stakil bir millet ve devlet olarak ya��yoruz. Art�k bu topraklar bizim i�in varl���m�z�n bizzat kendisidir. ��nk�,millet olarak onun di��nda , onsuz tasavvaur edemiyoruz. O, bizim i�in var olu� temeli, ya�ama kayna��d�r. Bundan dolay� ona en y�ksek ,en ulvi k�ymet nazar� ile bak�yoruz.

Erzurum'un tarihi �nemini anlatmak i�in iki �rnek vermek istiyorum.Prof.Dr. Mehmet Kaplan , Erzurum'u ��yle tan�mlamaktad�r." Ben �stanbul'da ahaliyi , Erzurum'da milleti tan�d�m" diyen, Kaplan Hoca ,Erzurum'da T�rk Milleti'nin bin y��l�k tarihinin ve kimli�inin varl���na dikkati �ekmektedir.

Hepimizin yak�ndan tan�d��� Dr, Osman Ar�'da Erzurum'u " vars�n bu topraklardan k�� alt� ay kalkmas�n.Ba�r�nda saklad��� Yesevi torunlar�yla , �brahim Hakk�larla ,vatan i�in topra�a d��me s�rr�na eren �ehitleriyle ,Erzurum topraklar� s�cakt�r" �eklinde anlatmaya �al��maktad�r.

�

Anadolu'nu manen zay�f oldu�u bir d�nemi f�rsat bilen ve Alaeddin Keykubad'�n �l�m�nden (1237) sonra T�rkiye hudutlar�n� yoklayan Mo�ollar nihayet Baycu Noyan kumandas�nda Ermeni ve G�rc�lerden m�rekkep bir ordu ile , 1242 k���nda Erzurum'u ku�att�lar.Sinaneddin Yakutun kumandas�ndaki Sel�uklu askerleri ve �ehir halk�, 30,000 ki�ilik bir d��man ordusuna kar�� , Anadolu'nun kap�s� olan Erzurum'u kahramanca m�dafaa etmi�lerdir. Sel�uklular , S�kmen ve Saltuk illerini G�rcistan hudutlar�na ,Gag kalesine kadar tahkim etmekle beraber esas m�dafaay� Erzurum da yapmaya karar vermi�ler ve burada b�y�k kuvvetler toplam��lard�. Fakat Babai isyan� dolay�s�yla askerin b�y�k bir k�sm�n� buradan �ekme�e mecbur kald�lar. Sultan oraya bir miktar kuvvet g�nderdi ise de Bunlar Erzincan'a vard��� zaman , Erzurum d��m��t�. B�ylelikle Mo�ollar Erzurum'a gelip surlar� �iddetle d���yor ; mukavemat zorla��yordu. Zira Erzurum kumandan� Sinaneddin Yakut ile �ehrin Valisi �erafeddin Dovini aras�nda husumet oldu�undan Duvini , yirmi g�nl�k ku�atmadan sonra ihanet etmi� ve Mo�ollar�n surlardan i�eri girmesini kolayla�t�rm��t�r. Mo�ollar Erzurum halk�n� k�l��tan ge�irerek Sinaneddin ile o�lunu da �ehit etmi�lerdir. Mo�ollar bundan sonraki ak�nlarda bir ba�lang�� ve di�er yerle�im yerlerine g�zda�� vermek i�in buras�n� ya�ma ve tahrip ederek ald�klar� ganimet ve esirlerle k��l�k karargahlar� olan Mugan'a geri d�nm��lerdir.

Genceli Kiragos, Mo�ollar�n g�zel ve zengin Erzurum'u ya�ma, tahrip ve ahalisini katlettiklerini anlat�rken , Ermeni ve G�rc� kumandanlar�nda kilise ve manast�rlarda bulunan alt�n yaz�l� mukaddes kitaplar� talan ederek �lkelerine getirdiklerini yazmaktad�r.

Sel�uklu Ordusu ,1243 y�l�nda K�seda� bozgununa u�ray�nca Anadolu Sel�uklu topraklar�nda Mo�ollar�n hakimiyeti d�nemi ba�lam��t�r. Anadolu Sel�uklu Sultanl���n� Mo�ol imparatorlu�unun himayesine koyan antla�man�n y�r�rl��e girmesinden sonra , Erzurum �ehri yeniden iskan edilmi� ve Anadolu Sel�uklu Devletinim y�k�l���na kadar (1308), Erzurum da Anadolu birli�i dahilinde say�lm��t�. Fakat Anadolu'yu zaptetme�e ve oradaki isyanlar� bast�rma�a veya bu b�lgede yaylak veya k��lak tesis etme�e gelen Mo�ol ordular�n� u�ra�� oldu�undan dolay�, Erzurum her zaman zarar g�rmeye maruz kalm��t�r. Bu arada 1297/1298'de Anadolu Sel�uklu Devletinin Saltanat Naibi olan Mucir al-Din Amir�ah ile maliyeti bu �ehirden a�� vergiler toplam��lard�r.

�

R�kk-ed Din S�leyman �ah,1202 y�l�nda Erzurum'u ilhak etmekle b�t�n Saltuk-ili,Sel�uklu hakimiyetine ge�ti. Saltuklular b�lgede Anadolu'nun kap�lar�n� korumakta ve T�rkistan'dan gelen T�rk g�� yolar�n� a��k tutmakta idiler. S�leyman �ah kendisine ba�l� bulunan ve Elbistan'da h�k�m s�ren karde�i Mugis ed-Din Tu�rul �ah'� Erzurum Meliki tayin etti. Mugis-ed Din ,Erzurum'da uzun y�llar (1202-1225) boyunca m�stakil bir melik olarak h�k�m s�rd�. Onun �stiklali Erzurum'da 1216 tarihinde bast�rd��� g�m�� sikkeler �zerinde "Mugis �d*Din Ebu'l Feth Tu�rul Bin K�l�� Arslan " ve Halifenin isme yaz�l� olup bu s�rada Sel�uklu taht�nda oturan ye�eni �zz ed- Din Keykavus ad�na rastlanmamaktad�r. Bu onun tamam�yla ba��ms�z oldu�unu ve karde�i S�leyman �ah'a ba�l�l��� onun �ahs� ve hayat� ile ilgili bulundu�unu g�sterir. Tu�rul�ah, iktidar� d�neminde Trabzon Rum Devleti ve G�rc�lere kar�� Erzurum'u m�dafaa etmek i�in Bayburt Kalesini yeniden ve �ok m�stahkem bir �ekilde in�a ettirmi�, buda kuzeyden gelen istila ve tehditlerin mahiyetini g�stermektedir.Tu�rul�ah , Ahlat emir-i Balaban'la ittifak yaparak G�rc�leri ma�lup etmi�tir. Yine ayn� ittifak Eyyubilere kar�� da yap�lm��t�r. Mugis ed-Din Tu�rul�ah, 1225'de �lm��t�r.

Rukn ed-Din Cihan �ah , Erzurum sel�uklular�n�n ikinci ve son sultan�d�r. Cihan �ah�n k�sa s�ren h�k�mdarl��� (1225-1230) b�y�k hadiselerin ya�and��� d�neme rastlar. Sel�uklu Sultan�n Alaeddin Keykubad , Mo�al istilas�na kar��, Anadolu'yu korumak maksad� ile do�u Anadolu'da bulunan k���k T�rk Devletlerini kald�rarak bir birlik ve cephe kurmu�tur. Bu maksatla son olarak 1228 y�l�nda Erzincan!� alarak Meng�c�kler Devletine son vermi�tir. Cihan�ah s�ran� kendisine geldi�ini g�rerek Ala ed-Din Kekubad'a kar�� tedbir almaya ba�lam��t�r. Eyyubi Melik E�refe yakla�mak istedi�i ise de zorunlu olarak Celaleddin Harzem�ah ile dostluk ve ittifak kurmu�tur. Bu dostlu�u sa�lam zemine oturtmak i�inde bizzat sultan�n yan�na Ahlat'a gitti.Celaleddin Harzem�ah ile R�kn ed-Din Cihan �ah aras�ndaki bu iyi m�nasebetler Alaed-Din Keykubat'�n hi� de ho�una gitmemekte idi. Ahlat'�n tekrar ku�atma alt�na al�nmas� �zerine Ala ed-Din Keykubad , Erzurum y�n�nden gelecek olan muhtemel tehlikeye kar�� gerekli tedbirleri ald�rtt�. Art�k Sel�uk- Harzem �at��mas� iyice a��rl�k kazanm��t�. Eyyubiler de Sel�uklu ordusunu saflar�nda yer alm��t�. B�ylelikle iki m�ttefik ordu Erzincan yak�nlar�nda Ak�ehir d�zl���nde bulunan Yass� �imen mevkiinde kar��la�t�lar. 10 A�ustosta �iddetli bir sava� oldu ve Harzem�ah ordusu �iddetli bir bozguna u�rad�. Cihan�ah esir edildi , Herzem�ah Sultan� da peri�an bir halde Ahlat'a �ekildi. Bu b�y�k zafer �zerine Aled-Din Keykubat s�ratle Erzurum �zerine y�r�d�. Cihan�ah'�n karde�i m�dafaaya haz�rlad� ise de kar�� koyamayaca��n� anlayarak Sultan'�n yaz�p g�nderdi�i eman-nameleri ald�lar ve hilali Sel�uklu Sanca��na �ehrin bur�lar� �zerine diktiler. Ertesi g�n Erzurum'a giren Alaeddin , Cihan'� affederek kendisine Aksaray taraflar�n� ikta olarak verdi. Sultan ,Erzurum'u b�t�n m�lk� ile beraber Sel�uklu �lkesine katt�.

�

�

(Yavuz ve Kanuni D�nemleri) 1502'de Erzurum ve �evresi Safevi Devletinin eline ge�ti . �ah �smail , Akkoyunlu H�k�mdar� Sultan Elvend'i 1502'de ikinci defa ma�lup ettikten sonra Erzurum ,tercan ,Batburt,Kelkit,Erzincan ve Kemah taraflar�n� kati olarak hakimiyeti alt�na ald�. Ad� ge�en yerlerde Safevi hakimiyeti uzun s�rmedi. ��nk� anadolu �zerinde hak idda eden ve �ah kulu isyan�n� destekleyen �ah �smail'in bu d��manca siyasetini Osmanl� Padi�ah� 1. Selim yak�ndan takip ediyordu. Ad�n� ��kard��� isyana veren �ah Kulu'nun as�l gayesi �ah �smail ad�na sadece bir isyan ��karmak veya �ran'a gitmek de�ildi. Onun maksad� �ok b�y�k olup Osmanl� hakimiyetine son vermek oldu�u g�r�l�yor. Yavuz .�ah �smail'icezaland�rmak ve Safevileri ortadan kald�rmak d���ncesiyle , �ald�ran zaferine ��kt�. Osmanl� padi�ah� ve ordular� �ald�ran seferine giderken Osmanl�-Safevi s�n�r� eski Su�ehri bug�nk� �ay-Sudan ge�mekte idi.

Erzurum ovas�nda Cinis'den sonra Alaca k�y�nde konaklayan Yavuz, �erm�k (Il�ca) 'dan sonra Erzurum'un kuzeybat�s�ndan Kan K�y�nde kalm��t�r. Sultan, iki g�n istirahatten sonra �ehre girmeden yoluna devam etti. Buradan kas�m k�y�,�g�m� ,�u�ik (�oban K�pr�s� ge�ilerek Avnik kalesinin sa��ndad�r) gibi Erzurum'a ba�l� k�y ve kasabalardan ge�mi�tir. Yavuz'un �ald�ran seferine giderken ve d�nerken Erzurum Beyi Sevindik Bey, Osmanl�lara tabi oldu�unu bildirmi�, sonradan tekrar Safevi taraf�na ge�mi�tir. Yavuz, �ald�randa 2 A�ustos 1504'de �ah �smail'i b�y�k bir yenilgiye u�ratt�.Zafer sonras� Tebriz, Karaba�, Kars ve Pasinler yolu ile Kan ve Tikkir k�y�ne u�ram�� ve burada ki�i kalesinin feth edildi�i haberini ald�. Buradan Amasya �zerinden �stanbul'a geri d�nm��t�r. Osmanl� Devleti ile Safeviler aras�ndaki m�nasebetler �ald�ran harbinden sonra da d�zelmemi� ve �ah �smail'in el alt�ndan Anadolu'yu tahriki sebebiyle onunla sulh yap�lmam�� ve bu h�k�mdar�n hileli tekliflerine , maskeli g�ler y�z�ne itimad edilmemi�tir. Yavuz Sultan Selim , �ald�ran sava��ndan sonra , Safeviler'in merkezi olan Tebriz'i ge�ici olarak i�gal etmi�, fakat Bayburt Kemah , Erzincan taraflar�n� ve daha sonra Erzurum ,Diyarbak�r, Mardin ,Bitlis ve havalisini ilhak etmi�tir. Nitekim 1520 tarihli tapu defterinde ovas� ile birlikte Erzurum ,Osmanl� s�n�rlar� i�inde g�r�lmektedir.

Ger�ekten de 1517'de Yavuz Selim'in M�s�r seferinden d�n���nden sonra do�uya sevketti�i kuvvetli bir ordu ile bu b�lgeleri bask� alt�na ald��� ve bu bask�n�n 1518 y�l�na kadar devam atti�i ve bu arada �spir,Erzurum ve Tekman m�nt�kalar�n�n osmanl� topraklar�na kat�ld��� kabul edilmektedir. 1337 tarihli Erzurum vilayet salnamesinde �ah �smail'in Erzurumda 15 y�l�k hakimiyeti s�z konusudur. Safeviler, 1502'de Erzurumu ele ge�irdiklerine g�re terk etmeleri de 1517 y�lana rastlanm�� olur.

�ah �smailin yerine ge�en b�y�k o�lu Tahmasb da babas�n�n Osmanl�lara kar�� izledi�i d��manca siyasetini s�rd�rm��t�r.

1.S�leyman �ran seferinde Erzurum'a u�ram��t�r. Bu seferden d�nd�kten sonra �ran s�n�r�nda Erzurum ile ,hen�z fethedilen Van'�n birer beylerbeylik merkezi olmak �zere iki beylerbeylik te�kilini emretmi�tir.Irak seferi sonunda Osmanl�-�ran hududu Ka��zman ve Tahir ge�idine g�t�r�ld�. Kanuni devrinde Erzzurmun imar�na ve yeniden iskan edilmesine b�y�k �nem verildi. Tamir edilen kaleeye asker yerle�tirildi. Bo� bulunan arazi ve emlaklara civarda dola�an a�iretler yerle�tirildi. �ehir yeni bir beylerbeylik idaresi alt�nda te�kilatland�r�ld�.

Erzurum beylerbeyli�ine de Dulkad�rl� Mehmet Bey getirildi. Beylerbeyli�e ba�l� bir sancak olan Erzurum sanca��na D�mb�ll� A�ireti Beylerinden D�mb�ll� Hac� Bey'e verilmi�tir. Erzurum Beylerbeyli�ine m�stakil sancak olarak ba�lanan Erzurum sanca�� 10 nahiyen m�te�ekkil idi.Bunlar:1-Nefs-i Erzurum 2-Karaz,3-Ge�ik,4-Tekman,5-Kara�-Kali,6-Cinis,7-A�kale,8-�ermeli,9-Ser�eme,10-Ovac�k.

�

�

XVII.as�rda Erzurum ,yeniden ba�layan Osmanl�-�ran sava�lar�na ra�men do�u-bat� ticaretinin en �nemli konumunda olma �zelli�ini s�rd�rm��t�r.Do�uda Safeviler tarihe kar��t�. Av�arlar ve Ka�arlar Safevelilerin miras��s� olarak ortaya ��kt�lar .Erzurum askeri ve siyasi m�nasebetler a��s�ndan yine �n plana ��kt�. Erzurum beylerbeyleri ,�ran'� takip ettikleri gibi seferlere de Erzurum'dan ��kt�lar.

Bat�l� seylahlardan P.de Tournefort,2. Mustafa zaman�nda (1695-1703) Erzurum'u g�ren ,ziyaret eden bat�l� seyyaht�r. �ehrin tahmini n�fusunun 20,000 oldu�unu ve Gence Tiflis, Tebriz,Trabzon , Tokat ve Halep'le ticari m�nasebeti oldu�unu yazmaktad�r. Ayn� zamanda botanik�i olan Seyyah Erzurum �evresindeki onobrychis, gundelia, astrogalis,vesicaria ve papaver Orientalis bitkilerini tespit etmi� bunlar�n m�kemmel resimlerini �izmi�tir. 1720-1724 'de Revan meselesi Osmanl�lar� me�gul eden en �nemli siyasi sorun olmu�tur. Erzurum valisi Silahdar �brahim Pa�a ,�ran'da ki son geli�meleri yak�ndan takip ederek �stanbul'u bilgilendirilmi�tir.

1733 y�l�n�n Temmuz ay�nda Erzurum beylerbeyi Topal Osman Pa�a ,Ba�dat'� ku�atan Nadir �ah'� bozguna u�ratt� ise e d�nerken onu ani h�cumuna u�rayarak �ehid d��t�. Bu av�arlar s�ras�nda Ruslar da ilk defa G�ney Kafkasya'da Osmanl�lara rakip olarak ortaya ��km��lard�. Devlet �ran ve Rusya'ya kar�� Erzurum'u g��lendirmek i�in bir tak�m tedbirler ald�ysa da ba�ar� sa�layamad�.

Bu arada 3.Selim Nizam-� Cedit ordusunun masraflar�n� kar��lamak �zere Erzurum'un baz� gelirlerinin �rad-� Cedit Hazinesine ba�lam��t�. Fakat , halk asayi�sizlik y�z�nden g�� etti�i i�in vergiler toplanam�yordu.Ayr�ca, Padi�ah�n eyaletlerle ilgili karar�na kar�� ��kan Erzurum valisi g�rc� Osman Pa�a ,1803 y�l�nda isyan etmi�, �zerine g�nderilen kuvvetler isyan� bast�rm��t�.

�

�

Erzurum i�in 16�ubat 1916'da ba�layan bu ac�l� g�nler iki y�ldan fazla devam etti. Bu arada d�nyada �nemli geli�meler oldu. ��yle ki T�rk ordusunun �anakkale'de kazand��� zafer , Rus �arl���n�n erkenden d�kmesini sa�lad�. 1917'de Petersburg ve Moskova'da meydana gelen olaylar �arl���n y�k�lmas� ile nitelendi ve �ok ge�meden Bol�ovikler hakimiyeti ele ge�irerek i �lkede duruma el koydular. Rus ordusunda da bozulmalar ba�lam�� , �ephe deki Rus askerleri �stlerini dinlemeden toprak almak amac�yla evlerine d�nmeye ba�lam��lard�. B�t�n bu olumsuzluklar y�z�nden Rus Kafkas �tesi Komutanl��� T�rklere m�tareke teklifinde bulundu. Bin ba�� H�srev ve Rus temsilcileri Erzincan'da 17 Aral�k 1917'de bir araya gelerek m�tareke maddelerini tespit ettiler ve 18 Aral�k'ta m�tareke imzaland�.Erzincan m�tarekesi ile �ekilmeye ba�layan Rus ordusu , b�lgeyi Rus top�usu ve subaylar� y�netimindeki Ermenilere b�rakt�lar. Ermeniler g�r�lmemi� bir vah�etle buradaki T�rk halk�n� katlederek �oluk �ocuk ve ya�l�lara var�ncaya kadar yok ederek b�lgede Ermeni �o�unlu�unu sa�lamaya �al��t�lar. Ermenilerin s�zde B�y�k Ermenistan hayaliyle T�rk ahaliye kar�� giri�ti�i soyk�r�ma Rus 2.Top�u Alay� Komutan� olan Tverdo Khlebov sadece seyirci kald�.

Su�ehri 'n de bulunan 3.Ordu Komutan� Vehip Pa�a 10 Ocak 1918'de 1.Kafkas Ordusu Komutan� Kaz�m Karabekir'e Erzincan , Sar�kam�� y�n�nde hareket emri verdi. T�rk ordusu,Rus Ordusu'nun bo�altt��� b�lgelerde Ermeni mezalimini haber ald�k�a ,uykuya, a�l��a ve k��a bakmadan ilerledi. 1.Kafkas Ordusu 13 �ubat 1918'de alevler i�inde yanan Erzincan'� kurtard�. Ayn� kolordunun �nc�leri 22 �ubat'ta Mama hatun'u ald�.25 �ubatt A�kale kurtar�ld�. Ordu Komutan� 26 �ubat'ta Erzuruma do�ru ilerleme karar� verdi. 6 Mart'ta Mamahatun'a gelen 1.Kafkas Kolordusu , Ermeni vah�et ve mezaliminin Erzurum b�lgesini de yok edece�ini d���nerek ,Su�ehri'nde ki ordu komutanl���ndan hareket i�in emir istedi ve 7Mart'ta Erzurum da ki Ermenilerin reisine, 1877 s�n�r�na kadar olan yerlerin T�rkiye'ye ait oldu�unu ,kar�� ��kacak silahl�lar�n asi say�laca��n� ve en ge� 9 Mart 1918 ak�am�na kadar Erzurum'un teslim edilmesi gerekti�ini bildirdi.

Kolordu Karargah�n�n Alaca k�y�ne ta��yan Kaz�m Karabekir , Ordu komutan�n bir hafta beklemesi emrine ra�men 10 Mart'ta devam etme karar�n� verdi. 11 Mart sabah� g�ne� do�madan T�rk ordusu ileri harekete ba�lad�. 2 saat s�ren �arp��malardan sonra 11 Mart saat 8'de Il�ca kurtar�ld�. ��lene do�ru Gez k�y� al�nd�. �arp��malar gecede devam etti. Nihayet sabah�n erken sayelerinde Halil Bey Harput ,R��t� Bey �stanbul,Hac� Hamdi Hac� Ali efendiler de Kavak Kap�lar�ndan Erzurum'a girerek Ermenileri �ehirden ��kard�lar.Erzurum'a saat 3'te gelen Kaz�m Karabekir �ehri kalan Ermenilerden temizleme g�revini R��t� Beye verdi. B�ylece 20 Mart 1918'de Erzurum'un esaret g�nleri sona erdi. K�sa s�re i�erisinde T�rk ordusu b�t�n Do�u Anadolu'yu Ermenilerden temizleyerek yeniden Anavatan'a katt�.

�

�� 17-25 Haziran 1919 tarihleri aras�nda yap�lan Erzurum vilayet kongresinde umumi kongre tarihi 10 Temmuz 1919 olarak kararla�t�r�lm��t�. Bundan sonra Erzurum M�daafa-i Hkuk-i Cemiyeti kongre haz�rl�klar�na ba�lad�. Bu haz�rl�klara 15. Kolordu ve 3. Ordu M�fetti�li�i de kat�larak gerekli tedbirler al�nd�. Mustafa Kemal Pa�a valiliklere ve kolordulara g�nderdi�i telgrafta Erzurum Kongresinin yaln�zca Do�u Anadolu da de�il b�t�n Anadolu da tesirli olmas�n� ve desteklenmesini istiyordu. Bu sebeple Sivas da umumi bir kongre yap�lmas� gereklili�i daha 21 Haziran 1919 da belirtiliyordu.

Erzurum kongresi haz�rl�klar� Mustafa Kemal Pa�an�n Erzurum'a gelesiyle birlikte daha da h�zlanm�� ve geni�lemi�ti. Mustafa Kemal pa�an�n istifas�ndan sonra ba�kan� se�ildi�i kongre haz�rl�klar�yla Heye-ti Fa'ale ilk toplant�s�n� 10 Temmuzda yapt�. Oysa kongrenin o g�n toplanmas� gerekiyordu.Fakat delegelerin Erzurum'a vaktinde gelememeleri y�z�nden kongrenin Me�rutiyeti ilan g�n� olan 23 Temmuzda yap�lmas�na karar verildi.

Kongre haz�rl�klar�n�n s�rd��� bu g�nlerde .�zerinde bulunan en �nemli meselelerin biriside Mustafa Kemal Pa�a ile Rauf Bey'in kongreye girip girmemeleri ve Mustafa Kemal Pa�an�n kongreye ba�kan se�ilip se�ilmemesi idi. Mustafa Kemal Pa�an�n ve Rauf Beyin kongreye girebilmeleri i�in herhangi bir yerden m�messil se�ilmeleri gerekiyordu ve kendileri de Erzurum temsilcisi olarak kongreye kat�lmak istiyorlard�. Onlar�n bu iste�ini yerine getiren Erzurum M�dafa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti Cevat ve Kaz�m Beyler 20 Temmuz 1919'da kongre m�messili�in den istifa ederek yerlerini Mustefa Kemal Pa�a ve Rauf Bey'e b�rakm��lard�.�stifa eden Cevat Bey Hasan kale den ,Kaz�m Bey de Tortum'dan aza se�ilerek , kongreye girmeleri sa�lanm��t�r.

Erzurumlular kurtulu� tarihleri olan 12 Mart 1918 'de kongre g�n�ne kadar gece g�nd�z demeden �al��m��lar , kendi aralar�nda bir birlik te�kil ettikten sonra bu birli�i b�t�n Do�u Anadolu ya yaym��lard�. �imdi bu birli�in mahsulleri al�nmak �zere idi. Problemler hen�z bitmi� say�lmazd�.��nk� �nlerinde 7 A�ustos 1919 tarihine kadar s�rece olan b�y�k bir �al��ma temposu gerektiren kongre vard�.

Erzurum Kongresi 23 Temmuz 1919'da a��ld�. O g�n Erzurum'da bir bayram havas� vard�. Kaz�m Karabekir Pa�a kongre erkan�n� sabahleyin yeme�e davet ederek K��k Mevkiinde askerleri ve milli g�steriler yap�ld�. Saat 11'de toplanacak olan kongrenin azalar� erkenden kongrenin yap�laca�� Sansaryan Mektebi (bug�nk� Atat�rk End�stri Meslek Lisesi) 'nin bah�esine kurulmu� �ad�rlar alt�nda toplanmaya ba�lam��lard�. Erzurum M�daafa-i Hukuk-u Cemiyeti bu binan�n k���k bir odas�nda ge�ici bir b�ro kurmu�tu. Saat on bu�u�a do�ru �� araba ile Mustafa Kemal pa�a ,Rauf, M.M�lfit ve �brahim S�reyya Beyler ile birlikte birka� zabit geldi. Saat on bire do�ru Kaz�m Karabekir Pa�a ile di�er askerler kongre salonunu terk ettiler. Yap�lan yoklamadan sonra kongre , �iran M�ft�s� Hasan Fehmi Efendi'nin okudu�u arap�a dua ile a��lm��, en ya�l� M�messil Trobzonlu Ey�po�ullar�n dan �zzet Bey hakk�nda feragat edince a��l�� nutkunu Erzurum �ubesi �dare Heyeti Resi Mehmet Raif Efendi yapm��t�r.Raif Efendi konu�mas�n� kongreyi y�netecek bir ba�kan se�ilmesini isteyerek bitirmi�tir. Kongrenin ilk g�n� haz�r bulunan 45 ki�iden 38'inin oyu ile Mustafa Kemal Pa�a Erzurum Kongre Ba�kanl���'na se�ildi.

Mustafa Kemal Pa�a kongreye ba�kan se�ilmesi �zerine yapt��� konu�mas�nda , ba�kan se�ildi�i i�in te�ekk�r etmi�tir.Osmanl� Devletinin o g�nk� durumunu , M�s�r'da ,Hindistan'da Afganistan'da ,Suriye'de Irak'ta ve Kuzey Afrika da milli ba��ms�zl�k u�runda yap�lan m�cadeleleri anlatarak m�dahaleden uzak bir milli iradenin Anadolu'dan ��kaca��n�, millete dayanmas� gerekti�ini belirterek nutkunu bitirmi�tir.

Mustafa Kemal Pa�a'n�n nutkundan sonra Raif Efendi ve �zzet Bey Reis vekilliklerine S.Necati Bey ve Abdullah Hasib Efendi zabit katipli�ine se�ilmi�lerdir. �lk oturumda zabit katipleri bulunmuyordu. Erzurum Kongresi 7 A�ustos 1919 Per�embe g�n�ne kadar �al��malar�n� s�rd�rm��t�r.7 A�ustos'ta son toplant�s�n� yapan kongre , o g�n Heyet-i Temsili-ye se�imlerini yapm��t�r. Dokuz ki�ilik temsil heyetinin ba�kanl���na Mustafa Kemal Pa�a getirilmi�tir.Kongrenin kapan�� konu�mas�n� yapan Mustafa Kemal pa�a nutkunda , samimi olarak vatan ve millet kurtar�lmas� i�in �nemli karalar al�nd���n� , cihana kar�� milletimizin varl���n� ve birli�ini g�sterdi�ini tarihin bu kongreyi ender ve b�y�k bir eser olarak de�erlendirece�ini belirterek vatan ve milletin selameti i�in dua etmi�tir.

Erzurum kongresi 7 A�ustos'a kadar 14 g�n s�rd� ve ayn� g�n bir beyanname ile nizamname yay�nland�. Erzurum Kongresi'nin beyannamesi 10 maddeden olu�uyordu.Ve '�arki Anadolu Vilayet-� Erzurum Kongresi Beyannamesi ' ba�l���n� ta��yordu. Beyannamenin giri� k�sm�nda Ayd�n Vilayetin de Yunanl�lar�n , Kafkasya da Ermenilerin ,Karadeniz de Rumlar�n M�sl�man ahaliye yapt��� zul�mlerden, milleti par�alanma tehlikesi ka��s�n da g�ren Do�u Anadolu halk�n� kurdu�u cemiyetler vas�tas�yla Erzurum Kongresine kat�l���ndan ve kongrenin yay�nlanan karalar� ald���ndan bahsediyordu. Beyanname d �u noktalar �zerinde durulmu�tu. Trabzon Vilayeti ve Canik Sanca�� ile Vilayat-� �ark�ye birbirinden ve Osmanl� camias�ndan ayr�lmas� d���n�lmeyen �z karde�tir. Vatan�n b�t�nl���, milli istiklalin sa�lanmas� , saltanat ve hilafetin korunmas� i�in Kuva-i Milliye'yi amil �rade-i milliye-yi hakim k�lmak esast�r. Her t�rl� m�dahalenin Rumluk ve Ermenilik te�kili gayesine matuf telakki edilece�inden , birlikte m�dafaa ve mukavemet kabul edilmi�tir.

H�ristiyan halka sosyal dengemizi bozacak imtiyazlar verilmeyecektir. Devletlerin bask�s� alt�nda h�k�metin bu b�lgeyi b�rakmak zorunda kalmas� ihtimali �zerine karalar al�nm��t�r. Bu karalar nizamnamenin 4. maddesinde a��klanm��t�r.M�sl�manlar�n �o�unlu�unun bulundu�u topraklar�m�z�n b�l�nmesinden vazge�ilmelidir. Ba��ms�zl���m�z ve b�t�nl���m�z korunmak �art�yla istila emeli beslemeyen bir milletin fenni, s�nai yard�m� kabul edilecektir. Bu madde ile o g�nlerde g�ndemde olan manda meselesinde bir a��kl�k getirerek ,ilkeleri tespit olunuyordu. Beyannamede, h�k�metin durumu da ele al�narak h�k�metin iade-i milliye-ye dayanmas� ve milli meclisin hemen toplanmas� gerekti�i ihtar edilmi�tir. Vicdan-� milliden do�an cemiyetler "�ark Anadolu M�dafaa-i Hukuk Cemiyeti " ad� alt�nda birle�tirilerek geni�letilmi� , k�ylerden il merkezlerine kadar birle�tirilen bu te�kilat bir Heyet-i Temsili-ye se�meyi kabul etmi�tir.

23 Temmuz 1919 tarihinde Mustafa Kemal'in ba�kanl���nda toplana Erzurum Kongresinin kabul etti�i kararlar� , belirledi�i hedeflerini , �izdi�i stratejiyi iyi tahlil etmek gerekir. ��nk� kongrenin benimsedi�i hedefler , T�rk Milli M�cadelesinin de ger�ekle�tirmeye �al��t��� milli hedeflerdir. Kongrenin kabul etti�i kararlar , Milli ba��ms�zl�k sava��m�z�n program� olarak ele al�nm�� belirledi�i hedefler ger�ekle�tirilmi�tir. 28 Ocak 1920'de son Osmanl� Mebuslar Meclisinde Misak-� Milli ad�nda kabul edilip 17 �ubat 1920'de b�t�n d�nyaya ilan edilen program�n esaslar� Erzurum da bu kongrede belirlenmi�tir. Erzurum kongresi ,Milli varl��� ve g�c� itibariyle de�ilse de temsil etti�i fikir ve prensiplerle , sa�lad��� yetkiler bak�m�ndan Milli M�cadele hareketinin tarihi bir hareket ve ��k�� noktas�d�r. Bu kongrenin hat�ras� , milli direni� ve m�cadele noktas�na ula�mad�k�a ve onun form�lle�tirdi�i prensiplerden hareket olunmad�k�a , Milli M�cadele fikrinin geli�melerini sistematik bir �ekilde izlemek m�mk�n de�ildir. Milli M�cadeleyi gen� ku�aklara aktar�l�rken i�e Erzurum kongresinin karalar�yla ba�lamak gerekir. �unu da �nemle belirtmek gerekir ki T�rkistan dan Anadolu'ya tarih ve co�rafi bir ge�i� k�pr�s� olan Erzurum , Mondros M�tarekesi sonras� T�rkiye'nin politik ve sadece Do�u Anadolu B�lgesi halk�n� de�il , t�m vatan� Mustafa Kemal Pa�a etraf�nda b�t�nle�mesinin ilk b�y�k tezah�r� 79 y�l �nce Erzurum da g�r�lm��t�r. Herkesten �nce 1919 T�rkiye'sinde �artlar� milli duyarl�l�kla tespit eden b�y�k Atat�rk memleketin �e�itli b�lgelerinde kurulan Milli Te�kilatlar aras�nda Erzurum'u se�erek buradaki te�kilat�n ba��na ge�mesi, Erzurum insan�na duydu�u ba�l�l���n g�ven duygusunun bir ifadesi oldu�u tarihi bir ger�ektir.