| MA�KA'NIN TAR�H�ES� |
| Daha geni� muhteval� tarih�e manast�rlarla ba�lant�l�d�r. Bunu da ilk �a�dan g�n�m�ze do�ru yola ��karak a��klamaya �al��aca��z. Bu a��klama da; A-�lk yerle�meler, diller B-Orta �a� boyunca yerle�meler, inan�lar, sava�lar, diller, dinle ilgili yap�lar C-�evre ile olan ba�lant�lar �-�slam T�rk egemenli�inden �nce-sonra ortaya ��kan de�i�meler D-Son durum v.b. ba�l�klar alt�nda toplanacakt�r. A-�lk yerle�meler, diller: Ma�ka'n�n y�relerinde, �zellikle y�ksek yerlerde, yaylalarda, geni� boyutlu bir yerle�me varl���n�, ilk �a� yaz�l� kaynaklar�ndan ��reniyoruz. Bunlar�n en ilgin� say�labilecek olan� M.�. 400 dolaylar�nda, karde�ine kar�� ayaklanan Pers Kiros'un (Keyh�srev) yan�nda sava�a kat�lan Xenophon'un yazd��� Anabasis adl� kitapt�r. M.�. 401'de ba�layan sava�a kat�lan, M.�. 400'de ba�ar�s�zl��a u�ray�nca bug�nk� Bayburt-G�m��hane-Trabzon �izgisini izleyen komutan, Ma�ka yaylalar�ndan ge�mi�tir. Bunu kitab�nda ge�en a��klamalar�ndan ��reniyoruz. De�i�ik tart��malara yol a�an, Trabzon'a ini� yolu �zerinde anla�maya var�lan bu kitap ince elenip s�k dokundu�unda bir tak�m ger�ekler ayd�nl��a kavu�ur. Bu ger�eklerin ayd�nlanmas�nda en �nemli unsur dildir. Xenophon'un kitab�nda Kolkhoslar, kimi kaynaklarda Kolklar diye ge�en insanlar�n ya�ad�klar� yerler Ma�ka dolaylar�d�r. Makronlarla kom�u olan, onlar�n kuzeyinde oturan bu topluluk da�larda, yaylalarda konar g��er durumda ya�ard�. �lk �a� haritalar�nda Kolkhoslar�n ya�ad�klar� yerin, Trabzon'un g�neyinde, da�l�k b�lgede oldu�u g�sterilmektedir. Ancak Makronlar daha tan�nm��, daha geni� alana yay�lm�� bir topluluktu. Bizim i�in ilgin� olan, Yunanl� komutan�n Kolkhoslar �lkesinden bir ka� saat y�r�d�kten sonra denize varmas�d�r. Kimi kaynaklar, Kolkhoslar�n Zigana Da�� yaylalar�nda ya�ad�klar�, daha kuzeye inerek b�t�n Ma�ka dolaylar�n� egemenlikleri alt�na ald�klar� kan�s�ndad�r. (T�rkiye Halk�n�n �lk �a� Tarihi, Prof.Dr. Bilge Umar, c.2 s.57-58) Ele�tirici bir kar��la�t�rma yap�ld���nda bu kan�n�n benimsenecek bir nitelikte oldu�u ortaya ��kar. Nitekim Xenophon'un askerlerinin yiyerek bay�ld�klar�, yerlere yuvarland�klar�, "delice bal" da Kolkhoslar�n ya�ad�klar� yerlerde daha boldur. Ma�ka'n�n ilk �a�da bilinen yerlilerinin Kolkhoslar olduklar� kan�s�n� ta��d���m�z� bildirdikten sonra �unu belirtelim: Bu ad, Grek yaz�l� kaynaklar�yla g�n�m�ze gelmi�tir, ancak Grek san�lmamal�. Dilleri ba�ka oldu�u gibi, o d�nemlerde bu b�lgelerde Grek yoktu, Xenophon denize ula�abilmek i�in, bu toplulukla sava�mak, sonra anla�mak ihtiyac�n� hissetmi�tir: "Arkada�lar, kar��m�zda g�rd���m�z insanlar, �oktan beri varmak istedi�imiz gaye ile aram�zda tek engeldirler." (s.143) s�zlerinden Kolkhoslar�n Ma�ka dolaylar�nda ya�ad�klar�, bir yayla toplulu�u olduklar� sonucu ��kmaktad�r. ger�ekten de, bu toplulukla olan engel ortadan kalkt�ktan sonra Xenophon denize ula�abilmi�tir. Kolklar (Kolkhoslar) sonraki y�zy�llarda, yava� yava� konar-g��er ya�ama bi�imini b�rakm��, �teki kom�u topluluklar gibi yerle�ik d�zene ge�mi�lerdir. Olduk�a sald�rgan, sava��� lan bu toplulu�un bulundu�u bu b�lgede, ba�ka bir oban�n bar�nma, imkan� yoktu. �lk �a�da bu da�l�k b�lgelerde, b�y�k, d�zenli ordular�n y�netilip y�nlendirilmesi kolay de�ildi. Bu nedenle, b�t�n Zigana da�lar�n�n �evresinin ku�atacak b�y�kl�kte bir yabanc� yerle�me s�z konusu olmasa gerek. Kolkhoslar, delice bal: Xenophon'un yukar�da ad� ge�en eserinde, s�z�n� etti�i Makronlar, G�m��hane-Torul-Bayburt-Ma�ka d�rtgeni i�inde ya�ayan, daha �ok da�l�k b�lgelerde dola�an Kolklar (Kolkhoslar) denen halk�n kom�ular�d�r. Makronlar �lkesinde 55 kilometre kuzeye do�ru y�r�yerek Koklar �lkesine geldi�ini, oradan da 40 kilometre dolaylar�nda y�r�yerek Trabzon yak�nlar�nda denize vard���n� s�yleyen yazar �nemli bir ipucu veriyor. (Anabasis, s.140-145) ��yle ki: Makronlar �lkesinden sonra 95 km.lik bir yol y�r�yerek denize iniliyor. Bunun en az 40 km.si Ma�ka s�n�rlar� i�indedir. (Trabzon'a uzakl�k bak�m�ndan) Bu yol nerede bulunabilir, hangi da��n �st�nden a�abilir? Bu mesele ilk bak��ta zor g�r�n�yorsa da, yazar bize yeni bir ipucu veriyor: Delice bal. Bu bal, yaban bal�d�r, ba�ka bir ad� da zifin bal�d�r. Zifin ise zafinos denen, sar� �i�ekli, a��r kokulu bitkidir. Bunun �i�e�inden ��kan bal �ok etkileyicidir, �ok yenirse �ld�r�r. Delice bal diye T�rk�e'ye �evrilen bu kelimeyle anlat�lan bal yeni de�ildir, a�a�� yukar� Trabzon yaylalar�n�n Ma�ka ile ilgili b�l�m�n� bilen, duyan bir �ok yazarca yaz�ya ge�irilmi�tir. Bu bal, genellikle Meryemana y�resindeki yaylalarda ya�ayan ar�larca zifin �i�e�inden �retilir. Bu bal� bundan 70 y�l �nce, Arakl� il�esinin g�neyindeki da�l�k y�rede bulunan Santa k�yl�leri de bilirler, a�r� dindirici bir nesne olarak kullan�rlard�. Bu da onlar�n bir bulu�u de�il, �ok daha eskiden kalmad�r. Santa k�yl�lerinin de bat�s�na d��en yaylalar Ma�ka yaylalar�yd�. Hitit Devleti'nin, M.�. 2000'den biraz sonra kuruldu�u biliniyor. Bu konuda kaz�lardan ��kan kesin deliller, buluntular vard�r. Hitit dilinde, belli bir toplulu�un ad� olarak ge�en, "Ka�ga" ya da "Ga�ka" diye bir kelime vard�r. Bu topluluk yaylalarda ya�ayan, belli bir yerde yerle�meyen, kap�p ka��c�, �lgarlay�c� bir ya�ama d�zeni i�indeydi. Hitilerin de kuzey kom�ular� say�l�rd�. Ma�ka halk a�z�nda da "Ga�ga�" ya da "Ka�ka�" bi�iminde s�ylenen, arabozucu, kapka��� manalar�na gelen bir kelime vard�r. Bu mahalli kelimelerde sislere b�r�nm�� bir tarih ger�e�i yatmaktad�r. Ga�ga�lar, Ma�ka y�relerinden olmayabilirler. Ancak �lgar alanlar�n�n s�n�rlar�n� daraltmak ta bug�n i�in m�mk�n de�ildir. 1963 y�l�nda, Meryemana'n�n kar��s�nda bir kayma olmu�tu. Bu kaymada ortaya ��kan e�yalar aras�nda bir han�er, bir de kar��l�kl� iki �k�z ba�� bulunan bir i�ne vard�. �imdi �smet Zeki Ey�bo�lu'nda olan bu i�ne, bir �skit i�nesidir. �l�lerin g��s�ne konurdu, kutsal say�l�rd�. Bu olay, o y�relere �skit inan�lar�n�n girdi�ini, yerle�menin s�rekli olmasa bile, o y�relerde M� 700 dolaylar�nda bile insanlar�n ya�ad�klar�n� hissettirmektedir. Ma�ka'n�n, co�rafya bak�m�ndan, s�n�rlar� i�inde ilk yerle�melerin y�ksek yaylalarda, konar-g��er niteli�inde oldu�u, �zellikle M.�. 700 y�llar�n�n �ok �tesinde, bug�nk� Erzurum-Erzincan b�lgesinde ya�am�� insanlar�n Karadeniz'e ba�lant�s�n� sa�layan bir yayla k�pr�s� niteli�i ta��d��� a��kt�r. Bunun ba�ka bir delili de tarih boyunca do�uyu Karadeniz'e birle�tiren tek oda��n Trabzon oldu�udur. Trabzon, M.�. 1040 dolaylar�nda bile �nemli bir yerle�me merkeziydi. Oysa Trabzon tarihi ile ilgili �al��malar�n nerede ise hepsinin oda��n�, Miletoslu denizcilerin Karadeniz k�y�lar�nda kurduklar� al��veri� yerlerinin ba�lang�c� olu�turur. Bu, b�t�n Karadeniz k�y�lar�n�n tarihinin Hellen (Yunan) ba�ar�s� diye g�stermek gayesi g�den bilim d��� bir tutumdur. Trabzon dolaylar�nda yerle�menin ba�lad��� d�nemlerde Roma kelimesi bile bilinmiyordu. Bunun gibi Yunan (�on'dan gelir), Hellen (Ellen s�z�n�n okunu�udur, "karde�" anlam�na gelir) gibi kelimeler de bilimsel ger�eklerin �ok uza��ndayd�. |
| �smet Zeki Ey�bo�lu (1986) |
| Web'e aktaran: Emre K.Duman (2001) |