old_bazaar

REPORTAZH

Njer�zit e agimit, n�n rr�nojat e Albanopolisit t� lasht�
Nga Edmond Prifti

�Eci n� hapsirat e st�rmotshme midis njer�zve, larg, shum� larg stresit dhe
zhurmave. Tutje. T� nj�jtat kurora malesh. Has nj� ndjenj� ftoht�sie brenda
k�tyre dhomave�nd�rsa un� p�rjetoj nj� t� shkuar��, - ishte nj� mesazh
i l�n� nga grafiti i nj� lapsi, i shkruar n� italisht n� librin e p�rshtypjeve t�
�Muzeut Etnografik� t� Kruj�s. N� t� djatht� t� od�s, n� dritaren imcake t�
saj, - me shikim drejt lugin�s s� Kruj�s, - syt� e st�rvitur t� kapin dy
shenja t� lehta gishtrinjsh, si gjurm� t� vazhdimsis� n� brazd�n e
historis� s� kull�s s� lasht� t� Kapllan Pash�s. V�shtroj murret p�rreth.
Afresku 221 vje�ar �i thurrur� n� kat�r an�t e tavanit mesa duket, i kishte
b�r� ball� lag�shtis� s� asaj dhome. Tutje, p�rtej xhamit, diku n� lugin�
thell� sht�llungat e tymit t� gurr�ve t� g�lqeres vazhdonin ritualin e
p�rhersh�m t� shkrirjes p�r tre dit� me rradh�. Vazhdoj rrug�timin.
P�rposht� mureve t� lashta n� hyrje t� kalas�, n�n ftoht�sin� e mureve
shekullore, n� nj� nga revistat e shumta informative mbi Qytetin- K�shtjell�,
p�r t� shuar kureshtjen citon parath�nien: �Kush nuk ka vizituar Kruj�n, nuk
ka vizituar Shqip�rin�. Nj� fraz� ndoshta e medituar shpesh her� �N�
ish - qaf�n e pazarit, aty pran� ku shtrihej ish kulla e Kastriotajve, dhe
n� t� djatht� t� Muzeut Historik Komb�tar t� nd�rtuar m� 1982, ndodhet Pazari i Vjet�r i
Kruj�s, - nj� monument i rrall� kulture. Pazari historik sipas themeluesit t� albanologjis�,
austriakut, Von Hahnt, n� shekullin e XIX-t�, �E vendosur n� nj� rrug� t� ngusht� q� q� t� �on drejt k�shtjell�s dhe n� t� dy an�t me dyqane. Me nj� atmosfer� aq t� lasht� t� duket se nuk ka p�suar asnj� ndryshim q� nga koha e Sk�nd�rbeut��, ka theksuar ai n� kujtimet mbi Kruj�n. E dallueshme nga lart ajo gjarp�ron p�r t� mbaruar diku tutje n� form� gjys�m-spiraleje pas af�rsisht 150 metrash. Koha kishte mbetur n� vend. T� vjen nd�rmend sakaq fotokopja e nj� gravure t� lasht� italiane e vitit 1906, p�r t� cil�n na kishte folur vet�m disa minuta m� par� Shefki Vogli, ciceroni i gjasht� viteve t� fundit t� Muzeut Etnografik t� Kruj�s. Sipas tij, �studiuesit e shumt� kan� folur se ky Pazar i rrall� �sht� nd�rtuar rreth 400 vite m� par�, nd�rsa n� at� koh� kishte rreth 150 dyqane zejtar�sh�. �Zejet fillonin nga hyrja e kalas� s� sotme, dhe deri tek Hani i Picorrit (Bashkia e sotme e qytetit t� Kruj�s). Rreth shekujve IX-XI-t�, Kruja njihet si qend�r qytetare e banuar, - nd�rsa kryesisht popullata merrej me zejtari, t� organizuar n� esnaf�. �sht� nj� �hapsir� krejt e ve�ant� p�r nga lloji i saj, prandaj, edhe turist�ve i b�jn� gjithmon� p�rshtypje punimet me dor� apo zejtaria��. Ky pazar i vjet�r, ose i njohur ndryshe nga turist�t, si �Old Bazaar� i ka mbijetuar dy zjarreve, i fundit i t� cil�ve n� vitin 1943. Pakujdesia e at�hershme ndoshta do t� kishte �uar edhe historin� e pazarit n� frazat e para t� nj� p�ralle p�r f�mij�, - pasi vet� konstrukti i k�tyre dyqaneve �sht� krejt�sisht i nd�rtuar prej druri, nd�rsa �atit� prekin nj�ra-tjetr�n. Duke filluar q� nga kalaja e sotme dhe deri n� fund t� pazarit rruga �sht� e shtruar me kalldr�m dhe n� mes ndahet nga nj� kanal uji, t� cilat mendohen t� jen� nd�rtuar q� nga �themelimi� i tregut, - p�r disa syresh pas shekullit t� XVI-t�. Nj� shekull m� von�, ndihet nj� ngitje ekonomike duke b�r� q� qendrat e mir�fillta t� shk�mbimeve dhe atyre prodhuese, t� shnd�rohen n� pazare. Ato formonin nj� ansamble n� form� vargu, n� dy rrjeshta. Pazaret e qyteteve n� shekullin e XVII-t� u pajis�n madje me kulla t� larta, n� t� cilat u vendosen or� me k�mban�. P�r k�to vlera t� ve�anta, Pazari i Kruj�s, u morr n�n kujdesjen e qeveris� n� vitin 1961, nd�rsa m� 1966 u krye nd�rhyrja e par� serioze p�r rikonstruksionin e saj�.

Edit Durham i ka p�rshkruar k�to rrug�, �atit�, dhe banor�t e Kruj�s, n� nj� p�rmbledhje t� kujtimeve t� saj, m� 1920. Ndodhemi papritmas n� mes t� Pazarit t� Vjet�r�N� t� dy an�t e rrug�s s� ngusht�, shihen t� varura prapa dybek�ve, apo djepave, t� ngjeshura pas ndonj� gozhde t� rastit apo pran� ndonj� dritareje, foto t� vjetra, kartolina dhe revista, - madje ndonj�ra prej tyre e vet�m disa viteve m� par�. Kusi dhe tenxhere, qeleshe, sunduk�, aparate foto, madje edhe helmeta ushtar�sh�por q� asnj� prej tyre shqiptare, por angleze periudh�s s� Luft�s s� Par� Bot�rore apo italiane me emblem�n e �Mbret�ris� s� Vittore Emanuelit. Pak m� tutje, xhubleta dhe disa punime t� tjera artistike me dor�, sixhade e shum� e shum� cop�za t� tjera historie t� etnografis� shqiptare, t� mbledhura s� bashku n� nj� �kanist�r historie� me t� punishteve kineze, indiane apo turke, - duke i shitur nj�her�sh n�n termin �Made in Albania�. K�to p�rb�jn� kryesisht panoram�n e nj� dite t� zakonshme n� Pazarin e Vjet�r, n� k�t� fund janari. Nj� der� n� t� majt� dhe disa shkall� t� vogla. P�rmes dritares s� punuar prej pishe, q�ndron kundruesh�m nj� mesoburr� i motsh�m, tek t� gjasht�dhjetat. Ndihet paksa i bezdisur me shtimin e kureshtar�ve dhe atyre q� vet�m pyesin, apo m� thjesht t� disa t� tjer�ve q� nuk mendojn� t� �shqet�sohen� t� fusin duart n� xhep. Shikon hutuesh�m pa i b�r� p�rshtypje mjedisi rrethues, madje as ato cop�za historie t� dyqanit t� tij �t� lasht딅Gjithandej t� shp�rndara disi rr�mujsh�m artikuj imcak�,- byzylyk�, monedha t� vjetra shqiptare me mbishkrime pak t� deshifrueshme, tirgje, apo kostume komb�tare t� Shqip�ris� s� Mesme, nd�rsa mbi nj� tavolin� t� vjet�r, mandolina dhe kitara t� hedhura sip�r nj�ra-tjetr�s �q� formojn� sinfonin�, rozeta dhe shandan� tavanesh, radio q� nga �Iliria� e par� shqiptare dhe deri nga ato t� viteve �30, t� gjitha t� v�na n� nj� pirg. Sakaq qeleshet dhe papu�et, ndodhen t� vendosura kujdessh�m n� nj� nga raftet e mb�shtetura pas murit. Ndoshta kompleksi i gjith� atyre ngjyrave, kryesisht t� grinjta dhe t� kafenjta, duket se t� g�njejn� n� m�nyr� konfuze. Shum� shpejt t�rheq pas fjal�t, e th�na n� mendime, se ai mund t� ishte thjesht nj� tregtar i zakonsh�m si gjith� t� tjer�t. Ai �sht� zanat�iu m� i vjet�r i k�tij tregu. S� bashku me t� n� Pazarin e Vjet�r, diku tutje, n� kthes�n q� merr drejt kalas�, punojn� �nusja dhe djali 36-vje�ar, t� cil�t shesin prodhimet e artizanatit�. Quhet Hysen Guni, dhe prej 38 vitesh merret me prodhimin artistik t� qelesheve t� Pazarit t� Vjet�r. Brenda. Ndjen nj� er� t�ndoshta, t� atyre orendive t� vjetra �t� ngr�na� pjes�risht nga mola, dhe pjes�risht nga koha, por Hyseni s�t� l�dhe thot� q�, ��sht� era e sulfurit q� p�rdoret p�r pregatitjen e qelesheve, pasi kjo l�nd� kimike sh�rben p�r p�rpunimin e tyre, dhe ve�an�risht n� zbardhjen e k�tij punimi artizanal. Ato futen n� nj� ark� dhe lyhen me squfur, n� nj� vend t� izoluar, p�r t�u shitur m� pas deri n� 500 lek녔. M� pas fillon dhe tregon zanafill�n e k�tij pazari t� lasht�. �Zonat e thella malore p�rreth Kruj�s, por edhe nga zona t� tjera sjellin �do gj� q� ata e konsiderojn� t� vjet�r, apo pron� �e vjet�r� e familjes s� tyre, - duke filluar nga pandoflat, monedhat e vjetra, opingat etj�. Ndryshimet e kohrave, Hyseni i ndjen duke th�n� ashtu paksa p�rtuesh�m : �Nuk ka m� treg �t� past�r�. T� kusht�zuar nga interesat treg�tare shum� prej tyre marrin prodhime t� viteve t� fundit, deri nga vendet e Azis� Jugore. Prodhimet zejtare vendase kan� r�n�, pasi askush nuk i mb�shtet nga ana financiare, dhe ata detyrohen t� k�rkojn� produkte t� reja. M� par� n� qytetin e Kruj�s kishte punishte t� prodhimeve artizanale, madje edhe m� pas kur ato u shkat�rruan m� 1997, pun�n e vazhduan individ�t. Shteti i ka harruar prej koh�sh koleksionist�t e pasuris� komb�tare me vlera historiko-kulturore, - t� pakt�n t� atyre q� kan� mbijetuar. Shum� shekuj t� t�r� t� pun�s artizanale, p�rzgjedhja jon� komb�tare po �rr�mbehet� �do dit�Jan� vlera t� pa�muara, dhe t� pa-riprodhueshme. Vet�m nj� kostum komb�tar shqiptar shitet deri n� 1500 dollar�! ��. Nuk arriti t� mbaronte fjal�n e fundit e cila doli disi e belb�zuar n� form� mallkimi, q� me sa duket, ishte kthyer n� nj� ritual t� p�rditsh�m n� or� fikse, p�r gjith� k�ta banor� �t� kultur�s s� lasht�. As Qyteti-K�shtjell� nuk ka ndryshim, - nuk qeka e th�n� t� jet� i p�rve��m. Edhe atje ka terr. Nj� zile telefoni. Asnj� z� p�rtej fillit. ��Shyqyr q� rreth 40 % e popullsis� merret me pun�n n� gurrore dhe pjesa tjet�r me k�t� treg q� ka mbetur, - pasi k�tu nuk ka ngelur m� asnj� nd�rrmarje apo punishte��, thot� Hyseni, pa ja hequr ende syt� llamp�s n� tavan, e cila q�ndronte pa jet�. Kur e pyet p�r vizitor�t e tij, Hyseni p�rgjigjet se, �ndoshta ata m� t� shumt�t jan� koleksionist�t shqiptar�, nd�rmjet t� cil�ve edhe Artan Lame, z�vend�s-minist�r i Rregullimit t� Territorit dhe Turizmit, - i cili ka bler� disa prej kostumeve popullore shqiptare. P�rsa i p�rket turist�ve t� huaj, k�ta t� fundit sa vijn� dhe pak�sohen, nd�rsa n� dim�r jan� krejt t� pakt�.
Nga nj� dyqan m� tej vijn� disa tinguj �iftelie, por pa dal� ende nga dyqani i mjeshtrit t� qelesheve humbet zanafilla. E nd�rsa k�rkojm� ashtu �kuturu� ndalojm� pak m� tutje, vet�m disa metra larg. Rruga pothuajse e zbrazur n� k�t� mesdit� janari. Diku ndonj� turist i rrall� i shoq�ruar nga ndonj� vendas futet vet�m p�r t� shuar kureshtjen n� dyqanet p�rkarshi. S�rish dalin dhe vazhdojn� m� tej. Sazani, nj� tip shakaxhi, ndoshta disi m� shum� ironik rreth t� dyzetave t�a nd�rpret v�mendjen��Ehhe shum� njer�z q� vijn� k�tu, vet�m pyesin. Edhe ata q� sjellin stolit� e vjetra s�din� vlerat e objektit, por pyesin, dhe marrin n� ikje sipas rastit, vet�m ndonj� grusht parash dhe kaq��. P�rpiqesh t� mos ngat�rrohesh n� at� morri dybek�sh, rrota qerresh, voza druri t� t� gjitha madh�sive dhe disa djepeve p�r t� hyr� brenda n� hap�sir�n pa drita t� atij dyqani. �Ajo,�at� po shikon?! - �sht� nj� shal� kali, ndoshta punim shum� i vjet�r, ndoshta...askush nuk i di vlerat historike t� saj, as un�. Ndoshta ka qen� edhe e Petrit Dumes, (Zv/Minist�r i Mbrojtjes dhe An�tar i Byros� Politike n� Partin� Komuniste Shqiptare) - pasi n� at� koh� thuhej se atij i p�lqente t� shalonte kuajt�, vijon Sazani duke ironizuar, - ish mekaniku i repartit t� sixhadeve n� Kruj�. Vjedhurazi me sy, mendon se th�nia e tij nuk po hidhej n� �mbresat m� t� fundit� t� pazarit t� lasht�. Gjithandej t� shp�rndara n�p�r dhom� me dhjetra s�nduk� t� vjet�r, q� ngjasonin me sarkofag�. E teksa Sazani nis e shpjegon p�r disa prej tyre, me ndihm�n e nj� bastuni me kok� dashi heq m�nj�an� disa kostume popullore dhe xhubleta t� varura n� nj� fije t� trash� teli, - dhe merr nj� sofr� t� vog�l dhe tep�r t� vjet�r, duke nisur ta pastronte me �vaj arre�. �Kjo �sht� prej krahin�s s� Sarand�s (e shikon p�llumbin q� ledhatohet pas trupit t� tij?), e Kruj�s, e Gramshit, e Fierit�nd�rsa s�nduku i madh rreth 2 metra e gjys�m i p�rket nj� periudhe prej 80-90 vitesh m� par�, i punuar me dru pishe. K�to orendi jan� p�rdorur kryesisht nga familjet me besim musluman. Brenda tyre vendosej kryesisht paja e dasm�s...�. N� t� djatht� t� atij s�nduku gjendjej nj� hap�sir� e vog�l, - ku sipas Sazanit, - ku futeshin �buz�kuq�t (?)�parfumet, dhe aksesor�t e tjer� t� grave�, nd�rsa n� pjes�n e brend�shme t� kapakut t� saj t� madh, ndodhej nj� pasqyr� e vjet�r e rrethuar nga nj� korniz� e holl� d�rrase, e cila m� shum� t� dukej si xham �me damar�, sesa t� krijonte iden� e nj� pasqyre�Posht�, n� t� majt�, Sazani tregon me elektrikun e dor�s nj� s�nduk tjet�r, i cili sipas tij ishte tep�r interesant, pasi i p�rkiste nj� periudhe tep�r t� hershme, mbi 200-300 vje�are. �S�nduku �sht� punim prej dru arre, dhe ka t� pikturuar me pirografi n� mes Yllin e Davidit. I p�rket zon�s s� Kruj�s dhe ka mund�si q� ajo t� jet� pikturuar nga ndonj� mjesht�r hebre, pasi n� zon�n e Kruj�s ka pasur disa t� till녔. Shefki Vogli, ciceroni i Muzeut Etnologjik na kishte folur vet�m disa momente m� par� se �Ylli i Davidit q� ndodhej edhe n� nj� prej s�nduk�ve t� od�s s� grave n� Muzeun Etnologjik, si dhe n� �fondin e Sazanit�, ekzistonin dy hipoteza t� mundshme. Ato kryesisht jan� gjetur m� shpesh n� punimet e mjeshtrave t� punimit artizanal n� zon�n e Kruj�s. �Ylli i Davidit, (i njohur ndryshe Magen David ose Mogen David, nd�rsa hebrenjt� e quajn� Lashonha Kodesh - Mesazhi i Zotit p�r Njer�zimin) ka qen� simboli i Per�ndis� s� Diellit, por �sht� edhe simboli i Solomonit, - mbretit hebre, - nd�rsa m� pas n� shekullin e XV-t� ka qen� i simboli i familjes s� Kastriotajve�. Studiuesi Hamdi Me�a, q� e takuam pas vizit�s n� Pazarin e Kruj�s, shpjegoi se �ai �sht� nj� �yll sh�tit�s� q� �sht� gjendur i pikturuar n� vendet m� t� qytetruara dhe madje i p�rdorur edhe nga civilizimet e sotme. Shenja, n� t� v�rtet� lidhet me filozofin� hebreje dhe vet� me k�ta njer�zit sh�tit�s, q� sillnin me vehte gjithmon� kultur�n e tyre. N� Kruj�, kan� qen� t� d�gjuar disa familje hebreje, si p.sh. familja Battino, e cila �sht� mbajtur n� familjen e Suleman Ag� Me��s�. Sazani, vazhdonte nd�rkoh� historin� e tij, duke nxjerr� nga nj� prej tryezave, nj� shpat� austro-hungareze t� vitit 1912, nj� bajonet� gjermane t� luft�s s� dyt� bot�rore, disa helmeta angleze t� luft�s s� par�, dhe pas dy libra t� pluhrosur. N� nj� prej tyre, �Arti Popullor n� Shqip�ri�, pas disa faqesh t� grisura, - diku ku duhet t� ishte parath�nia e k�tij libri p�rmendet se ��Autor�t klasik� flasin p�r ilir�t e vjet�r, t� p�rmendur n� k�ng�t e tyre dhe p�rdorimin e fyellit n� m�nyr� t� p�rkryer, p�r vallen e tyre �pyrrike� t� njohur n� kohrat e lashta, p�r veshjen tipike t� ilir�ve �Dalmatika� q� ishte e p�rhapur n� bot�n mesdhetare n� shekujt e par� t� er�s��.
�Ja kjo �sht� xhubleta�, t� tregon Sazani librin tjet�r, duke ndri�uar me elektrikun e dor�s vazhdimisht sip�rfaqet e errta t� dyqanit t� vog�l. ��Figura num�r 22 e k�tij libri. Un� di shum� pak anglisht dhe s�mund ta p�rkthej��nd�rkoh� q� i drejtohet qilarit t� dyanit, duke th�n� �Un� po ndez gjeneratorin, pasi sikur po duken disa turist�, vijon m� tej ai. �Popular Art Of Albania�, n� nj� lib�r tjet�r t� vitit 1959 tregon se fotografia i p�rkiste nj� xhublete t� varur shum�ngjyrshe, n� nj� nga telat q� p�rshkronin tavanin e dyqanit t� lasht�: �Xhubleta. E p�rdorur kryesisht n� Zon�n e Dukagjinit, por me edhe nga lokalitete t� tjera malore. �sht� nj� nd�r kostumet m� t� vjetra n� shqiptare�� vazhdonte komenti (�sht� nj� fund n� trajt� k�mbane, q� vjen e val�zuar sidomos n� pjes�n e mbrapme. Ajo �sht� veshja kryesore, e cila arrin deri n� 15 kilogram, �ka tregon zhvillimin e madh t� konstruktit t� mal�sor�ve, p�r t� p�rballuar nj� pesh� t� madhe n� veshje. N� shekullin e XVIII-t�, xhubleta b�hej me shum� ngjyra, por ngjyrat q� kan� arritur n� dit�t e sotme jan�: t� zeza p�r grat� dhe bardh e zi p�r vajzat. Jan� t� p�rb�ra nga nj� num�r i madh copash e rripash t� ngusht� shajaku, t� v�n� horizontalisht dhe t� nd�rthurrura me breza gajtanesh. Mbahet e varur n� supe me dy rripa t� gj�r� dhe shquhet p�r zbukurime t� imta gjeometrike). Mundohem t� dal diku n� drit�n e diellit, por rrezet kishin p�rfunduar tej malit, atje ku ndodhej edhe per�ndimi tij i p�rhersh�m...Kishim kaluar tashm� n� mesdit�. Fundin e rr�fimit n� �vorbull�n e lasht�sis� e mbylli Hamdi Me�a, - studiues i historis� dhe shkrimtar i disa librave- i cili foli p�rreth disa studimeve t� tij. �Pazari e ka marr� konstruktin e tij p�rgjat� koh�s s� Sk�nderbeut. Ai ka qen� ngjitur me kalan�, duke i b�r� ato n� nj� t� vetme. Dikur vet� Kruja ka qen� n� shekullin e XV-t�, �Kryeqyteti i Arbrit�. Pamvarsisht se gjeografia ishte di�ka tjet�r, akti final i marrjes s� nj� qyteti ka qen� k�shtjella. Ish-hapsira ilire e Fisit t� Alban�ve m� 1190 u b� kryeqendra e Topiajve�. �Vet� emri i Shqip�ris�-Albania�, - sipas Me��s - ��sht� marr� nga zona e Albanopolit (ish rr�nojat e sotme t� Kalas� s� Zg�rdheshit, rreth 4 kilometra larg Kruj�s)�, ndon�se nga historian� t� tjer� kjo ide �sht� par� si nj� kapitull tep�r i kontraversuesh�m. �Ndryshe nga studiues t� tjer� un� besoj se vet� emri i Shqip�ris�, vjen nga Albanopolis, - dhe jo nga Persqopi (q� ndodhet n� af�rsi t� Tiran�s, s� sotme). M� tej ai shpjegon edhe vet� termin, duke theksuar se �Alba vjen nga fjala latine, q� do t� thot� �agim�. Qeleshet e bardha, kurorat malore me ngjyr� t� bardh�...Vet� Alban�t, kan� pasur si simbol t� tyren ngjyr�n e bardh�. Ata quheshin �Njer�zit e Agimit� ose �Njer�zit e Bardh�. Megjithat� duhet th�n� se, se historian�t duhet t� p�rzgjedhin fakte t� pakund�rshtueshme q� v�n� bazat e Historis� s� Shqip�ris�. Vet�m n� k�t� m�nyr� n� t� ardhmen pasardh�sit tan� do t� m�sojn� historin� e v�rtet� dhe t� lasht� t� popullit shqiptar. Besoj se hapja e arkivave t� Vatikanit t� sot�m, do t� qart�sonte disi, disa cop�za t� nj� historie t� lasht�t� harruar apo t� pazbuluar��. Kishte kaluar shum� koh� q� ndodheshim n�n rrug�timin e gjat� t� historis�. Jasht� kishte filluar t� err�sohej. Kthejm� kryet. Korrenti ende nuk kishte �zbritur� n� pazarin e lasht�. Terri kishte hedhur shtat dhe mundohej sakaq t� prishte �vezullimin e zbeht� t� disa xix�llonjave t� ngrira, t� ngjitura pas dritareve shekullore. S� bashku me to, q�ndronin pa fjal� disa cop�za historie. Vazhdojm� m� tutje�Rrethinat e Albanopolosit, dukeshin t� pushtuara tashm� nga mjergulla e grinjt� q� p�rzihej me nj� mikst sht�llungash dhe tymi nga lugina, dhe q� ngriheshin drejt qiellit n� k�t� muzg janari. Imazhit tashm� t� larg�t, i shoq�rohej k�rcitja e nj� karrigeje aty af�r q� l�kundej n�n ritmin e timonit parreshtur.
Origjina dhe historia e nj� emri
N� enciklopedin� bot�rore, emri i Shqip�ris� i p�rkthyer n� anglisht �Land of the Eagles� (Albania - Vendi i Shqiponjave), nd�rsa p�r derivatin e k�tij emri, duhet marr� n� konsiderat� periudha e antikitetit, - duke datuar ndoshta q� nga periudha pre-Kelte n�n termin �alb� (Kod�r), m� pas duke u shnd�rruar n� �Alps�, - ose ndoshta nga gjuha Indo-Euriopiane, �albh� (E bardh�), prej nga u shnd�rrua n� �Albino� dhe �Albion�.
Kruja- Qyteti K�shtjell�
Ndodhet rreth 32 kilometra larg Tiran�s. Shtrihet n� shpatin e malit t� Kruj�s, nd�rsa emri i vet� qytetit vjen nga fjala �Krue-Burim Uji�. G�rmimet arkeologjike d�shmojn� se ka qen� nj� vendbanim ilir q� n� shekullin e III-t� para er�s son�. Fshati Zg�rdhesh, q� ndodhet rreth 4 kilometra larg Kruj�s mendohet t� ket� qen� �Albanopolisi� i p�rmendur nga gjeografi dhe astronomi nga Aleksandria, - Ptolemeu, - n� shekullin e II-t� t� er�s son�. P�rmendet p�r her� t� par� n� nj� dokument t� vitit 879, si qend�r peshkopate. Kruja ka qen� epiqendra e par� e shtetit t� par� feudal shqiptar, �Principata e Arbrit�, rreth vitit 1190-1198, - duke pasur n� krye Progronin dhe m� pas djemt� e tij, Gjinin (1198-1206) dhe Dhimitrin (1206-1216). Arrin lul�zimin n� shekullin XIII-XIV-t�. N� gjysm�n e shekullit t� XIV-t� �sht� kryeqendra e Topiajve, me tregtari dhe zejtari t� zhvilluar, duke b�r� q� pran� k�shtjell�s t� ngrihen lagjet m� t� vjetra. Tanush Topia zgjeroi pronat e tij, dhe krijoi nj� principat� t� madhe, deri n� momentin kur ky i fundit vritet nga Roberti, Mbreti i Napolit, nd�rsa vendin e tij e z� i biri, Karl Topia. Osman�t e pushtojn� p�r her� t� par� m� 1396 dhe p�r her� t� dyt� m� 1415, nd�rsa i v�n� emrin �e ri� Kruj�s, �Ak�e Isar� (Kulla e Bardh�). M� 1430 shp�rtheu nj� kryengritje e organizuar nga Gjon Kastrioti. Me kthimin n� atdhe t� Sk�nderbeut (1405-1468), m� 28 n�ntor 1443, Kruja b�het qendra e epopes� shqiptare t� shekullit t� XV-t�, duke b�r� q� t� d�shtojn� rresht tre rrethimet e Kruj�s (1450,1466,1467). Kalaja e Kruj�s merret vet�m m� 16 Qershor 1478, - 10 vjet pas vdekjes s� Sk�nderbeut nga Sulltan Mehmeti II-t�. T�rmeti i vitit 1617, q� ra n� Kruj� d�mtoi dhe m� pas rr�zoi disa prej strukturave t� gurta t� qytetit t� lasht�, duke p�rfshir� edhe pjes� t� fortes�s. S�rish m� 1832 ajo bie pre e shkat�rrimeve p�rgjat� shtypjes s� kryengritjeve shqiptare, nga osman�t. Disa rregullime q� iu b�n� fortifikimit p�rgjat� shekullit t� XIX�t� nuk mund�n t�i kthenin shk�lqimin e dikursh�m. M� 1959 ngrihet n� Kruj� monumenti i Gjergj Kastriot Sk�nderbeut, nd�rsa m� 1968 Kruja merr emrin Qytet-Hero. M� 1982 p�rurohet Muzeu �Gjergj Kastrioti Sk�nderbeu� dhe shpallen monumente kulture 7 sht�pi karakteristike. Sip�rfaqja e p�rgjithshme e k�shtjell�s z� nj� sip�rfaqe prej 2.25 hektar�sh, dhe zbret fuqish�m nga lindja drejt per�ndimit, nd�rsa muri rrethues ka nj� perimet�r prej 804 metrash, me 9 kulla t� rrumbullakta apo kat�rk�mb�she. �Qyteti i bekuar� e quan Kruj�n, poeti shqiptar Naim Frash�ri (1846-1900), nd�rsa ndryshe krutan�t i th�rrasin �Bah�ja e Sarisallt�kut�, (marr� nga emri i bektashiut, Sari Sadik Babai). Tempulli i k�tij shenjtori legjendar, - q� mendohet se ka ardhur n� Kruj� rreth vitit 1325 - gjendet buz� malit t� Kruj�s. Monumentet kulturore m� t� vizituara nga turist�t jan� �Statuja e Sk�nderbeut� n� qend�r t� qytetit, Kalaja e lasht� dhe dy muzet� (�Gjergj Kastrioti Sk�nderbeu� dhe �Muzeu Etnografik�), Pazari i Kruj�s i rikonstruktuar m� 1966, si dhe amfiteatri kulturoro-sportiv.
Kujtimet e nj� vizitori
Nj� vizitor turk, nj�koh�sisht pjes�tar i nj� grupi xhirimi p�r nj� projekt-film dokumentar mbi Shqip�rin�, i mahnitur nga mrekullia e Kruj�s 537 vjet pas Sk�nderbeut, do t� shkruante �... para pazarit dyqanet e t� cilit kishin dyer t� renda druri shum� t� ngjashn?e me nd�rtesat e Anadollit...Pothuajse t� gjitha fytyrat e ustallar�ve, �irak�ve e t� punonj�sve t� tjer� �i njihnim�. Nga goja e tyre dilnin qet�-qet� tingujt dhe vargjet e �Tyrkyve�. K�to pazare q� hapen pa lindur dielli e mbyllen pak para per�ndimit na jepnin shembull me gjall�rin�, kultur�n dhe ngroht�sin� e tyre. P�r k�t� ar�sye s�mund ta shpjegoj lidhjen time shpirt�rore me k�to vende. Sidomos kur mbi k�to pazare binin rrezet e gjata q� njoftor?in per�ndin?in e diellit e kur ulej muzgu i mbr�mjes, k�rcitjet e dyerve t� r�nda prej druri q� sillnin nj� heshtje t� dhimbshur vdekjeje, m� sillnin nd�rmend nj� k�ng� popullore t� vjet�r.
�Ne pazarin e shelgut
Dielli kishte lindur
Der�s s� komshis�
A ia b�n k�shtu njeriu,
Valle sa k�ng� e vjersha jan� thurur p�r k�to pazare�.
Ja pra, n� pazarin e Kruj�s gjeta pazaret e f�mij�ris� time t� qyteteve t� Anadollit n� vitet 1950. Ndjenjat m�u rizgjuan dhe u hutova pak. Kalldr�met e Shqip�ris� akoma kishin bukurin� e nj� kalldr�mi t� sapo nd�rtuar e k�t� bukuri e shtonin dyert e drurit q� ishin restauruar mjaft bukur. Strehat e dyqaneve bashkoheshin me nj�ra- tjetr�n dhe pengonin rrezet p�rc�lluese te mesdit�s e krijonin nj� vend t� mbrojtur e t� fresk�t por syri m� zuri vet�m dyqane dhuratash...Nj� karakteristik� tjet�r e pazarit t� Kruj�s ishte thurja e qilimave. P�rnj�her� kuptohej q� kalaja vizilohej nga nj� num�r i konsideruesh�m turist�sh, nd�r ta t� binin n� sy trupat e kombeve t� bashkuara si edhe ndonj� turist francez e britanik t� cil�t nuk iknin pa vizituar dyqanet ku grat� endnin qilima. N� tezgjahet e shtrir� endeshin motive t� nj�jta me motivet e qilimave t� Anadollit. Sado q� pronari i dyqanit p�rpiqej t� shpjegonte n� anglisht vlerat e v�rteta t� qilimave, nuk arriti q� t� shpjegonte ngjashm�rin� e motiveve te ku�edr�s me dy koka, vajz�s s� ujit, e t� kokave t� dashit q� enden n� tezgjahet pingul t� Anadollit. S��sht� e r�nd�sishme lloji i tezgjahut por gjuha me t� cil�n na flisnin qilimal, ato me nj� buz�qeshje t� thell� na thonin q� ne njiheshim prej koh�sh�, do ta mbyllte ai p�rshkrimin e tij, t� titulluar ��eviri�: Sh�nimet p�r Shqip�rin�.

[top]

That was OLd Bazaar of Kruja