4. Lời bình luận của người viết.                                             

  Trong 8 chỉ huy trưởng thì Thiếu-tá Phan Như Hiên lĩnh hai nhiệm kỳ. Ông không phải là cựu Thiếu-sinh-quân cũng không phải là giới khoa bảng, nhưng dường như ông sinh ra chỉ để dạy dỗ Thiếu-sinh-quân. Khởi đầu ông chỉ huy trường Thiếu-sinh-quân đệ nhất Quân-khu, rồi đặt nền móng cho trường Thiếu-sinh-quân Việt-Nam. Ông lên trường Thủ-đức một thời gian, rồi lại trở về trường. Cuối cùng ông lại đơn độc thành lập trường Thiếu-sinh-quân cao nguyên. Ông là người trong sạch, trực tính, đôi khi nóng nảy. Nhưng ông hiểu rõ tâm lý cựu Thiếu-sinh-quân, cũng như Thiếu-sinh-quân. Chính ông đã được Tổng-thống Ngô Đình Diệm, ông Cố-vấn Ngô đình Nhu, thống-tướng Lê Văn Tỵ tín cẩn, cho dự vào việc soạn kế hoạch Quốc-gia về Thiếu-sinh-quân. Tiếc rằng kế hoạch vừa thi hành được bốn năm, thì Ngô tổng-thống, ông Cố-vấn, cũng như Lê thống tướng qua đời ; thành ra kế hoạch bị bỏ dở. Ông trở thành cô độc. Tuy vậy nhờ ông mà một số cựu Thiếu-sinh-quân trở thành bác sĩ, kỹ sư, giáo sư, và các Thiếu-sinh-quân trong giai đoạn này được thụ hưởng một chương trình giáo dục hiếm có. Nhưnõg năm sau 1963, kế hoạch tuy vẫn còn đó, nhưng việc thi hành không hiệu nghiệm như trước.

    Trong thời gian 1973-1975, các cựu Thiếu-sinh-quân lớp học trò ông đã trở thành những cấp chỉ huy nòng cốt trong quân đội. Khi ông đến vùng nào, chỉ cần một cựu Thiếu-sinh-quân biết tin thôi, là lập tức tất cả các cựu Thiếu-sinh-quân loan báo cho nhau, đón tiếp ông cực nồng hậu.

  Tôi xin kể một kỷ niệm nhỏ trong hàng trăm kỷ niệm khác :

"  Năm 1974, một lần viếng thăm thân nhân ở Cần-thơ,  ông mặc thường phục, đi xe đò. Lúc xe qua cầu Bến-lức ở Long-an, một trung sĩ cựu Thiếu-sinh-quân có nhiệm vụ kiểm soát xe cộ, thấy ông. Sau khi thầy trò nhận nhau, ông cho biết ông đi Cần-thơ. Thế là điện thoại gọi nhau ơi ới. Khi ông đến bắc Mỹ-thuận, thì một cảnh đón tiếp thực nồng hậu : Hơn hai chục xe jeep, với gần trăm cựu Thiếu-sinh-quân chờ đón ông. Người có cấp bậc lớn nhất là trung-tá, nhỏ nhất là trung-sĩ. Họ rước ông vào một nhà hàng lớn ở tỉnh Vĩnh-long. Sau khi thầy trò hàn huyên, ăn uống ; họ cho xe, cùng một trung đội hộ tống ông đi Cần-thơ. Đến bắc Cần-thơ lại một cảnh đón tiếp nữa, lần này đông hơn ồn ào hơn. Trong lúc cảm động, ông phát biểu :
    " Đây là huy chương cao quý nhất trong đời binh nghiệp của anh ".
Khi ông trở về Sài-gòn, một học trò ông phải tăng phái chiếc xe GMC chở những tặng vật các cựu Thiếu-sinh-quân kính biếu thầy: Trái cây mấy cần xé, mấy lồng là, mấy lồng vịt, mấy thùng đựng cá lóc...cùng biết bao nhiêu sản phẩm địa phương. Tới Sài-gòn, ông gọi các cựu Thiếu-sinh-quân tới cùng...hưởng.
 Cho đến nay, tuy ông không còn nữa, nhưng các cựu Thiếu-sinh-quân dù ở trong nước, dù ở ngoại quốc, luôn tưởng nhớ đến công ơn của ông, và họ coi ông như ông thầy, như người anh khả kính nhất.

    Thiếu-tá Nguyễn Văn Bích là người có học thức cao, trong sạch, yêu trẻ. Ông về chỉ huy trường giữa lúc cực thịnh, không có những khó khăn. Nhưng tiếc rằng trong cung cách chỉ huy của ông có đôi điều lầm lẫn, vì vậy đã gây ra những việc đáng tiếc. Nhìn chung, ông là một ông thầy yêu học trò, được học trò kính nể. Nhưng giữa ông với các Thiếu-sinh-quân như có một khoảng cách. Sau này, trong đời quân ngũ, những cựu Thiếu-sinh-quân gặp lại ông, tuy thầy trò có chào hỏi nhau, nhưng thiếu nhiệt tình, không có thâm tình.

    Nguyễn Lũy là một chỉ huy trưởng đầy thủ đoạn, đầy mưu mẹo, lại lớn tuổi. Ông được về làm chỉ huy trưởng do ân sủng của Tổng-thống Ngô Đình Diệm, vượt qua bộ Quốc-phòng, và bộ Tổng-tham-mưu. Tự cho mình có gốc lớn, ông kiêu căng, muốn xóa bỏ truyền thống lâu đời của Thiếu-sinh-quân, tạo ra một truyền thống không tưởng. Ông bạc đãi các cựu Thiếu-sinh-quân. Ông lại tham nhũng quá đáng. Cùng bất đắc dĩ, các Thiếu-sinh-quân phải xuống đường tố cáo ông. Không tự biết mình, ông còn chụp mũ rằng cuộc xuống đường do Cộng-sản tổ chức. Ông rời trường, nhưng đôi bàn tay dơ bẩn của ông, cái lưỡi rắn nhả nọc độc của ông đã ghi tên ông trong trang sử Thiếu-sinh-quân, Nguyễn Lũy là tên thủ đoạn, ăn bẩn.

    Nguyễn Văn Kiên là một chỉ huy trưởng văn dốt, vũ rát. Về kiến thức, cũng như trí thức, y thua Nguyễn Lũy xa. Nhưng y được về coi trường Thiếu-sinh-quân vào thời kỳ Thống-tướng Lê Văn Tỵ không còn nữa. Vì quá ngu, quá dốt, quá đần, mà y phải ngồi trên mấy chục sĩ quan, đều là những giáo sư văn hóa. Y sinh mặc cảm, rồi thích nói chữ, nên y trở thành một tên hề làm trò cười cho Thiếu-sinh-quân. Y lại tham nhũng tàn bạo hơn Lũy, một phần y bỏ túi, một phần y nộp hụi chết cho các ông lớn. Thời gian y coi trường, là thời gian đen tối nhất của Thiếu-sinh-quân
     Đại-tá Huỳnh Văn Tư, Nguyễn Văn Ưng đều là những người thừa tài, dư đức coi trường Thiếu-sinh-quân. Cả hai ông đều trong sạch. Hai ông là cựu Thiếu-sinh-quân, nên cả hai cùng yêu thương đàn em cùng cực. Lối yêu thương của cựu Thiếu-sinh-quân với đàn em là : Thân mật, hết sức chăm lo, hết sức dạy dỗ. Nhưng cũng hết sức siết chặt kỷ luật. Các ông càng siết chặt kỷ luật, thì càng được các cựu Thiếu-sinh-quân hoan hô, phụ huynh học sinh biết ơn. Các Thiếu-sinh-quân đã được truyền tụng về tài năng đức độ của các ông khi còn là Thiếu-sinh-quân, nên các ông siết mấy, đàn em các ông cũng răm rắp tuân theo.
      Đại-tá Hồ Nhật Quang về coi trường Thiếu-sinh-quân vơí vóc dáng như một ông bố đối với Thiếu-sinh-quân. Ông là người trong sạch, lại có tư cách của con nhà danh gia. Kiến thức của ông rộng mênh mông. Nói năng cẩn trọng, ôn nhu, ông luôn gần gũi, tiếp xúc với các Thiếu-sinh-quân, vì vậy ông hiểu rất kỹ tâm lý học trò mình. Ông ít chịu dùng hình phạt. Ông nói với cán bộ :
      " Hít đất, chạy quanh sân, phạt tù như vặt ngọn cỏ. Ít lâu sau cỏ lại mọc lên. Chịu khó mỏi miệng khuyên răn, một lần không được thì mười lần, mười lần không được thì trăm lần. Con cọp, mà gánh xiếc còn dạy dỗ thuần thục được, huống hồ các Thiếu-sinh-quân như con thỏ non...Mà các vị là người tài hơn bọn xiếc "
Những Thiếu-sinh-quân phạm lỗi nặng, ông gọi lên trình diện. Bằng giọng nói tha thiết, ngọt ngào, ông phân tích giảng giảng lỗi lầm cho tội nhân. Cứ mười Thiếu-sinh-quân lên trình diện ông, thì 8, 9 cảm động, hối lỗi đến phát khóc, rồi từ đấy trở thành ngoan ngoãn. Các Thiếu-sinh-quân gọi những lần trình diện này là "Uống thuốc bằng đường phèn".
      Lối giáo dục của ông thu kết quả tốt. Tuy vận nước, trường Thiếu-sinh-quân không còn nữa, nhưng bóng dáng ông thầy Hồ Nhật Quang không bao giờ phai mờ trong tâm những cựu Thiếu-sinh-quân.
      Trung-tá Ngô Văn Dzoanh, là chỉ huy trưởng cuối cùng. Mới ba hôm trước, ông khăng khăng không chịu di tản các Thiếu-sinh-quân, rồi cuối cùng ông bỏ học trò, bỏ trường, bỏ nhân viên thuộc quyền, đem gia đình đi mất.