Trường Thiếu-sinh-quân Đệ-tam Quân-khu                          

1. Thành lập.
    Trường Thiếu-sinh-quân Đệ-tam Quân-khu được thành lập năm 1950.
    Cũng như các trường Thiếu-sinh-quân trên thế giới, trường được thành lập với ba mục đích chính:
     _ Một là để nuôi dạy con của quân nhân chuyên nghiệp luôn phải xa nhà, để họ yên tâm chiến đấu, phục vụ, mà không phải lo đến giáo dục con cái.
     _ Hai là để nuôi dưỡng, phủ tuất con của chiến sĩ hy sinh dưới cờ.
     _ Ba là tỏ rõ ưu ái của chính phủ đối với chiến sĩ có công trạng.

    Trường tọa lạc tại giữa trung tâm cố đô Thăng-long, trong ngôi nhà khang trang, cổ kính số 16 phố Nguyễn Du, Hà-nội. Vì vậy người ta thường gọi là trường Thiếu-sinh-quân Hà-nội. Đây là ngôi nhà hai tầng, xây năm 1900, theo kiến trúc cổ của Pháp, cho vùng nhiệt đới: Nhiều cửa sổ, cửa chính ra vào rộng rãi, các phòng có chiều cao từ 3 tới 4 mét. Nền lát đá hoa. Phía trước có hành lang khá rộng.
    Khách, phụ huynh tơí thăm trường, theo cổng chính đi vào, qua sân, với những cây cổ thụ bóng mát tới tòa nhà chính. Bước lên tiền đình khá dài, có ghế bọc da, ghế gỗ đánh bóng loáng làm phòng chờ. Sau phòng chờ là văn phòng chỉ huy trưởng, phòng làm việc của nhân  viên. Phía trái có ba phòng học khá rộng. Niên khóa 1953-1954 là lớp đệ ngũ, đệ lục, và đệ thất. Bên phải là phòng ăn. Trên lầu dùng làm phòng ngủ.
    Một căn nhà nhỏ, nằm phía trái tòa nhà chính là phòng tiếp liệu, kho vũ khí, và lớp  ba, nhì, nhất. Một căn nhà nhỏ nữa, nằm phía phải là phòng tắm, cầu tiêu. Phía sau tòa nhà chính là nhà bếp, và cũng là nhà cầu. Sân trường không được rộng, nên không có sân đá bóng, mà chỉ có sân bóng rổ. Phía hông trái có đủ chỗ cho Thiếu-sinh-quân tập đu, tập tạ, leo dây .v.v. Cái môn bóng rổ này, thời bấy giờ các đội của trường Chu Văn An, Nguyễn Trãi, Albert Sarault đều chạy mặt trước đội Thiếu-sinh-quân.
    Khác hẳn với các trường Thiếu-sinh-quân trên toàn quốc cùng thành lập vào thời điểm này, như trường Móng-cáy, Đệ-nhị Quân-khu ở Huế ; Đệ-tứ Quân-khu ở Ban-mê-thuột ; Đệ-nhất Quân-khu ở Gia-định ; kể cả trường Đà-lạt cho con em quân đội Pháp, trường Cap Saint Jacques (Vũng-tầu) cho quân đội Liên-hiệp Pháp ở Đông-dương. Trường Thiếu-sinh-quân Đệ-tam Quân-khu vừa mới thành lập đã được cung cấp đầy đủ nhân viên, học cụ, quân phục vào bậc nhất. Và có lẽ đầy đủ nhất trong tất cả các trường Thiếu-sinh-quân kể từ năm được thành lập tại Đông-dương 1899 cho đến năm 1975. Nói không ngượng, chỉ có trường Thiếu-sinh-quân Autun Pháp hiện thời (1998) là có thể sánh kịp. Ấy là nói về vật chất. Còn nói về tinh thần, các Thiếu-sinh-quân được chăm sóc, dậy dỗ ; thì trước chưa từng có, hiện không có, và mai sau cũng khó có. Này nhé, ban giảng huấn được tuyển chọn toàn những giáo sư ưu tú động viên, hoặc mời các thầy giỏi bậc nhất Hà-thành. Ngay cán bộ, nhân viên, cũng toàn những người có kiến thức, có tác phong tốt.  Trong phạm vi bài này, tôi chỉ, nói tổng quát, không muốn nói về hành trạng hết nhân viên giờ. Chỉ nêu ra một vài tên tượng trưng thôi. Như giáo sư âm nhạc là Trung-sĩ Hùng-Lân, giáo viên dậy tiểu học là Trung-sĩ Phạm Văn Viết. Hai cụ này, một cụ là nhạc sĩ lừng danh, một cụ là giáo sư cử nhân văn khoa nức tiếng thời 1956-1975.
    Giữa năm 1950, khi có lệnh mở trường, phòng Quân-huấn đệ tam Quân-khu thông báo tuyển sinh. Công chức, quân nhân đều được quyền nộp đơn cho con nhập trường. Tuổi từ 12 đến 14. Tháng 8 năm đó, các ứng sinh được gọi đi khám sức khỏe. Khám tổng quát, chụp hình phổi, khám chim xem có đủ hai hột không? Vì tương lai Thiếu-sinh-quân sẽ là những chiến sĩ, cần phải hội đủ sức khỏe. Theo y học, người đàn ông không chim, hoặc chim không hột, hoặc một hột, hoặc hột lép thì là người không can đảm. Vì vậy, thời đó, khi tuyển binh, thì tân binh đều bị bác sĩ sờ chim, xem hột có toàn hảo không? Các ứng sinh Thiếu-sinh-quân cũng bị kiểm soát như vậy.
    Tôi xin kể một giai thoại. Năm 1966, nữ  danh ca X  sắp làm vợ của một cựu Thiếu-sinh-quân Hà-nội. Cô có hỏi  tôi rằng sức khỏe anh ta ra sao ? Tôi biết ý cô muốn tôi khám xem, liệu anh ta có đủ sức nộp thuế cho cô không? Chả cần khám bệnh anh, tôi trả lời " Bọn Thiếu-sinh-quân Hà-nội từ hột tới củ đều tốt lắm. Chỉ sợ cái kho bạc của cô không đủ chỗ chứa bạc của nó nộp, nó phải gửi sang kho khác thì nguy tai ". Cô đánh vào vai tôi, tỏ một cử chỉ e thẹn.
    Sau khi khám sức khỏe, loại những ứng sinh bị bệnh ra, phòng Quân-huấn Đệ-tam quân khu đệ trình lên Đại-tá Nguyễn Văn Vận, cựu Thiếu-sinh-quân, tư-lệnh Đệ-tam Quân-khu danh sách 61 ứng sinh. Đại-tá Vận không đọc, phê như các công văn thường lệ, ông cất danh sách đó vào trong ngăn kéo. Chiều hôm ấy, ông cho mời Trung-tá Vũ Văn Thụ, Phạm Văn Cảm, Vương Văn Trừ và 9 sĩ quan, hạ sĩ quan là cựu Thiếu-sinh-quân đang phục vụ tại Hà-nội tới họp để " Quyết định nguyên tắc tuyển lựa những đứa con của chúng mình ". Không biết các cụ bàn ra, tính vào thế nào mà 22 học sinh bị loại. Thành ra quân số tiên khởi chỉ có 39 học sinh được trở thành Thiếu-sinh-quân.