Tính đến nay 2002, trường Trung Học Chu Văn An mà tiền thân của nó là Trường Bưởi đã có một lịch sử gần 100 năm. Nhiều thế hệ thanh thiếu niên đã học tập dưới mái trường đó và đã cống hiến tài năng cũng như sinh mạng mình cho đất nước Việt Nam. Trong hoàn cảnh thiếu thốn mọi tài liệu, chúng tôi chỉ xin nêu lên một ít nét khái quát về lịch sử của ngôi trường đã đào tạo nhiều tài năng cho đất nước này.

Trường Bưởi, tiền thân của Chu Văn An được khai sinh năm 1908 tại Hà Nội. Sau đó năm 1954 đã chuyển vào Saigon và hiện mới có tin đã được phục hồi danh hiệu. Vì vậy ta có thể chia lịch sử của trường ra làm hai giai đoạn;

I. Thời kỳ 1: Trường Bưởi - Chu Văn An ở Hà Nội (Bắc Việt).

Thời kỳ này kéo dài 46 năm từ 1908 - 1954. Ngôi trường được khởi công xây cất năm 1907 trên một sở đất mua lại của nhà in Schneider, tọa lạc tại làng Thụy Khê, huyện Hòa Long kề ven Hố Tây. Do ý định muốn chấm dứt các kỳ thi Hán học nên Chính phủ Bảo Hộ Pháp đã cho xây dựng một trường Trung Học tại Hà Nội và đặt tên là Trường Bảo Hộ (Lycée du Protectorat). Bắc kỳ lúc ấy là xứ Bảo hộ của Pháp. Nhưng dân Việt kể cả các học sinh của trường vẫn thích gọi là Trường Bưởi. Vì làng Thụy Khê có tên nôm là Kẻ Bưởi nằm ở phía Bắc kinh đô, ven Hồ Tây.

Trường bắt đầu thu nhận học sinh từ niên khóa 1908, có được các lớp từ năm thứ Nhất đến năm thứ Tư (lớp 6 đến lớp 9), gọi là ban Thành Chung (Trung học Dệ Nhất cấp).

Đến năm 1926 trường có thêm ban Tú Tài (Trung học Đệ Nhị cấp). Học sinh tốt nghiệp với cấp bằng Tú Tài Bản Xứ.

Niên khóa 1943 - 1944 để tránh bom đạn Đệ Nhị Thế Chiến trường được chia làm hai để sơ tán:

- Một nửa di tản về Tam Đảo (Vĩnh Yên),

- Một nửa di tản về làng Phúc Nhạc tỉnh Ninh Bình.

Đến ngày 09-03-1945 quân Nhật đảo chính Pháp chiếm toàn cõi Đông Dương, chấm dứt nền bảo hộ của Thưc dân Pháp. Danh xưng Trường Bảo Hộ lập tức được khai tử và được thay thế bằng tên một vị danh nho thanh liêm, cương trực đời nhà Trần: Chu Văn An.

Danh xưng này nghe nói là do ý kiến của Giáo Sư Thạc Sĩ Hoàng Xuân Hãn lúc đó là Bộ Trưởng Bộ Quốc Gia Giáo Dục trong Chính Phủ Trần Trọng Kim. Ông Chu Văn An, tên thật là Chu An, tự là Linh Triệt, hiệu Tiều Ẩn, sinh năm 1292 và mất năm 1370, đời nhà Trần. Ông người làng Quang Liệt, huyện Thanh Đàn, nay là xã Thanh Liệt, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông. Ông nổi tiếng với việc dâng Thất Trảm sớ rồi từ quan, mà không người Việt nào không biết.

Vị Hiệu Trưởng đầu tiên của trường Chu Văn An (CVA) la thầy Hoàng Cơ Nghị, người Việt Nam đầu tiên đậu bằng Cử Nhân khoa học tại Pháp. Theo lời thầy Nghị thì hồi thầy qua Pháp du học, chính phủ Bảo Hộ chưa hề cấp thông hành, mà chỉ cấp cho một tờ giấy chứng nhận làm công cho chủ nhân người Pháp. Thầy Nghị là người nổi tiếng cương trực và sắt đá, nên sau này được Bộ Giáo Dục rất tín nhiệm trong chức vụ Chánh Chủ Khảo các kỳ thi Tú Tài. Ngày 01-10-1945 trường CVA được hồi cư về Việt Nam Học Xá (phía Nam Hà Nội), vì trường sở cũ tại làng Bưởi bị quân đội VIỄN CHINH Pháp chiếm đóng, lúc này thầy Nguyễn Gia Tường đã thay thầy Nghị làm Hiệu Trưởng.

Chừng một năm sau, 1946, trường CVA dọn về trường Tiểu học Félix Faure. Ngày 14-12-1946 thầy Dương Quảng Hàm, vị giáo sư Quốc Văn nổi tiếng lên làm Hiệu Trưởng. Nhưng chẳng may, đến ngày 26-12-1946 thầy Hàm bị bắn chết trên sông bởi Cách mạng Mùa Thu.

Ngày 26-01-1948 trường được mở lại tại trường Nữ Tiểu Học Hàng Cót với Hiệu Trưởng là thầy Mai Phương, giáo sư Sử Địa.

Sang niên khóa 1949 - 50 trường CVA dời về trường Nữ Trung Học Đồng Khánh trên đường Đồng Khánh, nay là đường Hàng Bài, với thầy Đỗ Văn Hoán giữ chức Hiệu Trưởng.

Niên khóa 1950-51 trường CVA được chia đôi, một nửa ở lại Đồng Khánh hợp với một số học sinh mới tuyển trở thành trường Trung Học Nguyễn Trãi. Nửa còn lại dọn về trường Tiểu học Đỗ Hữu Vị, gần cửa Bắc Hà Nội, nơi còn lưu dấu vết phát đạn đại bác của Francis Garnier bắn vào, với danh xưng trường Trung Học Chu Văn An. Vị Hiệu Trưởng đầu tiên của trường CVA tại địa phương này là thầy Phạm Xuân Độ.

Năm 1952 thầy Vũ Ngô Xán lên làm Hiệu Trưởng. Đến tháng 08-1954 trường CVA cùng toàn ban Giám Hiệu di cư vào Nam cùng với hai triệu đồng bào miền Bắc để tỵ nạn Cộng Sản theo Hiệp Định Genève

II. Thời kỳ thứ 2: Trường Chu Văn An ở trong Nam.

Theo lệnh của Bộ Quốc Gia Giáo Dục, vào thượng tuần tháng 09-1954, trường CVA được di chuyển từ Hà Nội vào Saigon với hơn nửa số nhân viên nhà trường và phần lớn học sinh của trường.

Cuối năm 1954 trường CVA được học nhờ trường Trung Học Petrus Ký Saigon vào buổi chiều. Vì số phòng lớp có hạn nên trường chỉ thu nhận các học sinh từ Đệ Tứ trở lên gồm năm lớp Đệ Tứ và 14 lớp Đệ Nhị cấp.

Năm 1955 nhờ sự can thiệp của Bộ Quốc Gia Giáo Dục trường CVA được đặt trụ sở tại tòa nhà ba tầng, một trong những dẫy nhà nội trú của trường Petrus Ký mà trước đó Công An Bình Xuyên chiếm đóng. Ban Giám Hiệu đã phải biến dãy hành lang thành bốn phòng học và dùng carton cứng làm vách ngăn, trông rất có vẻ dã chiến.

Năm 1956 thầy Vũ Ngô Xán về hưu, thầy Trần Văn Việt nguyên là Hiệu Trưởng trường Ngô Quyền Hải Phòng và Nguyễn Trãi Saigon đổi sang làm Hiệu Trưởng.

Niên khóa 1957-58 sĩ số tăng vọt, nhất là các lớp Đệ Nhất, vì trường Trưng Vương thiếu giáo sư nên các học sinh lớp Đệ Nhất phải sang học ở CVA. Do nhu cầu phòng ốc, trường lại được cấp thêm khu nhà in phía sau trường Petrus Ký, còn gọi là chuồng ngựa bên cạnh sân đá banh.

Năm 1960, do sự vận động của thầy Việt, Bộ Giáo Dục quyết định cấp cho trường một khu đất ở góc đường Minh Mạng và Triệu Đà, bên cạnh Đại học xá Minh Mạng, để xây trường sở mới.

Tháng 6-1961 các lớp được di chuyển về trường mới. Riêng một số lớp Đệ Nhất cấp đến tháng 07-1962 mới hoàn toàn được dọn về.

Dưới mái trường mới này, trường CVA vẫn giữ được truyền thống cũ qua sự dẫn dắt của các vị Hiệu Trưởng Trần Văn Việt, Nguyễn Hữu Văn, Đàm Xuân Thiều, Bùi Đình Tuấn, Dương Minh Kính, Nguyễn Xuân Quế cho đến khi Cộng Sản cưỡng chiếm miền Nam thì danh xưng CVA không còn nữa., thay vào đó là Trường Huấn Nghệ Phổ thông Lao động. Việc đổi tên và chế độ giáo dục này có nhiều dư luận khác nhau. Mới đây năm 1996 nghe nói trường lại được mang tên CVA trở lại, nhưng không biết các thầy cũ có còn ai trở lại trường để dạy cho các đàn em tinh thần bất khuất của tổ sư CVA không?

Trong gần một thế kỷ, trường CVA đã đào tạo ra không ít nhân tài đóng góp cho sự tiến bộ của nước Việt Nam. Có thể nói Trường Bưởi - CVA cũng khóc cười theo mệnh nước nổi trôi nên mang một số phận rất long đong, di chuyển nhiều và tan hợp cũng lắm. Tuy nhiên danh xưng CVA càng đi xa càng bất diệt, để bây giờ hầu hết các thành phố lớn trên thế giới đều biết đến ngôi trường thân yêu mang danh tiếng của vị đại nho Việt Nam Chu Văn An.

NGUYỄN BÁT TUẤN