HOA GẠO

Có lần tôi súyt phì cười, nhưng lại vội làm nghiêm để giữ tác phong của một giáo sư hướng dẫn sinh viên đi thực tập giờ giảng văn – Cô, cứ gọi là cô giáo đi vì họ cũng sắp thi mãn khóa, đã đọc rất truyền cảm bài giảng văn, và rồi cô giảng hoa gạo có màu trắng như những hạt gạo rưng rưng.

Tôi không đính chính ngay vì sợ mất uy tín cô giáo. Nhưng khi về nhà tôi lại ân hận vì đã có đền hơn 60 học sinh nghe cô giảng ,đã để vào tâm trí non nớt của chúng hình ảnh hoa gạo màu trắng. Ai mà chẳng có sự liên tưởng về màu sắc. Nói đến gạo là y như phải hình dung ra màu trắng, trừ gạo đỏ vốn dành cho nhà nghèo vì rẻ tiền. Nhưng gạo, nhất là gạo nếp, nếp quýt có màu trắng như giấy của tây, thổi xôi lên lại trong , dẻo và thơm. Xưa, làng tôi vào hội đình phải kén trai tân mới được vo gạo nếp để thổi xôi, đóng oản và giã bánh dày để cúng Thành Hoàng. Chiếc bánh dày lớn như cái đấu đong gạo. Không nghe nói đến giò chả, dường như bánh dày phải ăn mộc mới thưởng thức hết cái vị thơm, ngọt , dẻo của những hạt ngọc Trời cho là nếp quýt. Nếp quýt là sản phẩm nông nghiệp của làng Quất Động, tên nôm là làng Quýt, cũng như tên làng quê ngoại tôi cạnh làng Quýt có tên nôm là làng Lợ; ở gần đấy có chợ Tía, chợ Cầu. Làng Quýt và làng Lợ chia nhau một con đường đất đắp khá cao gần bằng mặt đường cái. Ngay ở chỗ rẽ từ đường cái vào – đường cái đây là quốc lộ 1 nối liền Nam Bắc – có hai cây gạo to đến hai người ôm. So sánh vậy chớ có ai dám ôm cây gạo vì ở gố gai nhọn tua tủa (sau này tôi mới thấy gai nó nhọn và khỏe như gai của vỏ trái sầu riêng trong Nam). Thuở nhỏ tôi cũng bắt chước mấy anh lớp lớn, lấy gai cây gạo, mài nhẵn rồi khắc triện , bảo rằng để áp triện như ông lý.

Ngày nhỏ theo mẹ ở Thường Tín về ông ngoại, đi qua cây gao, mẹ tôi lại chỉ cái nhà màu đỏ xa xa ẩn hiện trong lùm cây bên làng Quýt bảo rằng đấy là nhà Huyện Mẫu. Sau này tôi mới biết Huyện Mẫu là giáo sư Vũ văn Mẫu, đã có thời làm Thủ Tướng và Tổng Trưởng Ngoại Giao của VNCH.

Anh về hỏi mảnh trăng tà

Gối chăn xưa đã đổi hoa mất rồi

Cái triện bằng gai cây gạo tôi lấy ở gốc cây mọc nơi hàng rào trường phủ Thường Tín. Bên ngoài trường là cánh đồng, mùa đông đi trên mặt ruộng có nhữngđường nứt nẻ tôi đã thấy nó rất giống những nét vẽ trên bản đồ nước Pháp của năm lớp Nhất mà chị tôi đang theo học.
Dọc theo đường lên Thường Tín, có cái quán trạm, nóc đã rêu phong dưới bóng hai cây gạo lớn. Mùa hoa gạo, đi từ xa đã nhìn thấy màu đỏ rực rỡ treo trên những cành khẳng khiu đen đủi. Cả tuổi thơ của tôi dường như được nuôi nấng bằng màu hoa gạo đỏ. Tuy tôi cũng đã lớn lên nơi quê nội vốn là một chốn mà tên chữ gọi là Kim Liên, còn tên nôm là Làng Đồng Lầm, nơi có hồ Bảy mẫu người ta lấy nhụy sen để ướp trà, nhưng tôi vẫn không thấy rung cảm lắm với hoa sen. Có lẽ vì hoa sen có tuổi thọ cao đối với cuộc đời của tôi. Nói thế hơi tối nghĩa. Khi tôi còn thơ ấu đã nằm trên đống cánh hoa sen, đã theo người lớn ngồi thuyền thúng ra hồ hái sen, và bây giờ tuổi đã sắp hoàng hôn cũng vẫn thấy hoa sen, còn hoa gạo đỏ, tôi chợt nhớ câu thơ của Lưu trọng Lư “mộng nở trong lòng sắc đỏ hoe”đã ghi đậm trong tâm hồn tôi, thì ngày nay đã gần tuyệt chủng.

Cây gạo là một cây của quê nghèo , chẳng có gì là quý trọng cả. Gỗ gạo xốp, không dùng đóng đồ mộc được, cho nên chỉ dùng làm cỗ áo quan cho người nghèo, ít ra cũng được an ủi là không phải bó chiếu. Nền văn hóa xưa coi nặng cái chết. Tủi hổ cho con cháu là cha, ông chết không có được cỗ áo . Cho nên có nhiều cụ già cố đòi cho bằng được phải để cỗ áo cạnh giường cho cụ yên chí. Thậm chí có cụ “ sướng muốn chết”khi thấy được cỗ áo vàng tâm có chạm ở hai đầu. Tôi có một ông trẻ, lúc người thợ mộc đóng xong cỗ áo bầy ở gian bên, cụ nhất định đòi vào nằm thử, làm con cháu khóc ầm lên coi như điềm gở. Tôi khi ấy lấy làm một sự khóai trá cười cợt. Bây giờ tôi chợt nghĩ tới sự sửa soạn

Cho cuộc đi về của những con người thuộc nền văn hóa xưa. Người ta ung dung đón nhận cái chết như một quy luật tự nhiên; có sinh thì có tử. Có đâu mà sợ hãi khủng khiếp như Schopenhauer : “kinh hãi lắng tai nghe, tiếng rên xiết của tử / sinh bất đọan” (écoute épouvanté le long rugissement de la vie éternelle).

Bây giờ thi người ta không dung được cây gạo nữa, để lấy đất tăng gia cải thiện. Chẳng lẻ bây giờ xãhội ta không còn người nghèo nên ai cũng được chiếc áo tử tế khi nằm xuống. Như thế thì chuyện chiếc hòm năm tấm là chuyện hư cấu hay sao ? trong khi trước mắt sự nghèo đói của “nhân dân anh hùng” ta vẫn là một thực thể điển hình và sự phát triển văn hóa hạ lưu vẫn là một thăng tiến.
Cứ gì tôi phải bắt chước ông tây Marcel Proust “ đi tìm thời gian đã mất”. Tôi đi tìm màu hoa gạo đỏ hoe như sắc đỏ mộng nở trong lòng.

Bây giờ thì dọc đường từ làng tôi lên Hànội chẳng còn cây gạo nào, mà những đứa trẻ bằng tuổi tôi hồi ấy ngày nay cũng chẳng còn nỗi vui cùng sở thich đối với hoa gạo hay gai cây gạo. Chúng bây giờ có nhiều điều để lo âu vá những thú vui phức tạp với tâm hồn chẳng còn trong sàng như xưa, vì có lẽ phải đối diện quá sớm với sự nghèo đói và tàn bạo. Khi người ta chủ trương bạo lực cách mạng thì con người làm sao tồn tại. Con người vốn là cứu cánh của nền văn hóa nhân bản chẳng còn lý do và khả năng gì tồn tại trong xã hội gọi là xã hội chủ nghĩa; cũng như cây gạo chỉ vì sợ tốn đất đã bị tân diệt.

Nghe người hướng dẫn du lịch nói là đường vào Chùa Hương còn mấy cây gạo mọc trong rừng, đến mùa nở hoa đỏ đẹp. Tôi đã thấy mấy cây gạo ấy mọc chen với các cây rừng theo bờ suối Yến. Cây gạo đặc biệt với cành đen đủi mọc ngang thân trong trời u ám mùa đông. Nhìn cây tôi liên tưởng đến các cụ gìa cao tuổi đã trải qua nhiều thời , đang suy tư về những cuộc tang thương biến đổi. Thôi thì tất cả hãy buông cho giòng suối Yến chảy xuôi, hay theo giòng nước giải oan cho cuộc biển dâu mà đánh thức mầm nhân bản hãy còn tiềm ẩn trong những con người có lúc nào chợt nhận thấy con người cần có lòng nhân để thành con người mà sống với nhau..

Có cái gì tầm thường, có cái gì vĩ đại trong cuộc nhân sinh này !

Ngọc Vân (Lối xưa xe ngựa)