Vừa mấy độ thu đi đông lại
Đã xuân tàn héo dải nắng hanh.
Hiến Tông từ kiếp phù sinh,
Dụ Tông: Trần Hạo thay anh trị vì.
Phường mũ áo thôi thì gặp lúc,
Kẻ hạ lưu có phúc cũng nên.
Triều đình bầy cuộc đảo điên,
Vua tôi hoan lạc bon chen một tuồng.
Trên xã tắc còn không chẳng thiết,
Dưới dân lành rên xiết nào hay.
Cuộc cờ, canh bạc mê say,
Triều cung hoang lọan thế này thì thôi !
Nghề hát bội tới thời thịnh đạt,
Tử tôn nhà Nguyên Cát vẻ vang.
Nhà giàu chiếu bạc chung sàng,
Công danh, hai trật trăm thăng đua tài !
Bọn hầu cận ra oai chiếm đất,
Kẻ quan trên mỏi cật bon chen.
Dân cùng uất ức nổi lên,
Kìa như Ngô Bệ ở miền Hải Dương.
Năm Đại Trí (dl. 1358) Thượng Hoàng khuất núi,
Các lương thần tiếp nối ra đi.
Trong triều ngoài cõi suy vi,
Quan thì mọt nước, lại thì sâu dân,
Riêng có bậc chính nhân triều trước,
Vốn toan vì vận nước trừ gian,
Họ Chu, tên gọi Văn An,
Sớ dâng xin chém bảy quan đại thần.
Lời chính khí bàn quân vô đạo,
Khéo nghịch duyên đàn gảy tai trâu !
Non xanh hẹn với bạc đầu
Cúc tùng, phong nguyệt vui câu thanh bần.

Nay lại nói phương lân Bác thổ,
Lúc Trần tàn, Nguyên đã phai hương;
Có người tên gọi Nguyên Chương
Từ Châu khởi nghĩa, Kim Lăng tiến vào.
Mười lăm năm gian lao phục quốc
Chu Nguyên Chương giành được sơn hà,
Lập nhà Minh ở Trung Hoa,
Bắc triều niên lịch chép là Mậu Thân (dl. 1368).
Minh Thái Tổ xuất thân chinh chiến,
Tuy nhiên còn lo chuyện tề gia,
Cho nên vó ngựa Trường Sa
Chưa xâm phạm tới cõi nhà Thăng Long.
Sứ phương Bắc ruổi dong xuống dụ,
Quan triều Nam áo mũ lên mừng;
Gọi là cống vật minh trưng,
Tránh loài lang sói vẫy vùng một khi.

Dời cõi Bắc quay về Chiêm Quốc,
Chế A Nam bạc phước lìa trần,
Con trai, con rễ tranh phần,
Triều cung hỗn loạn, quần thần láo lơ !
Chế Mộ qua kinh đô Đại Việt
Xin giúp quân tiễu diệt Bồ Đề;
Quan quân gươm giáo sáng lòe,
Lệnh vua đưa họ Chế về Chiêm kinh.
Binh Đại Việt vào ranh Cổ Lũy
Gặp Bồ Đề bộ, kỵ trào ra;
Than ôi ! Hùng khí Đông A
Đành chôn dưới ngọn tháp ngà không tên.
Chế Mộ nuốt ưu phiền mà chết,
Giải biên thùy Chiêm Việt khói bay;
Đồ Bàn sóng dậy từ đây
Mười ba năm lẻ mấy ngày bình yên.
Chiếu Thăng Long lệnh truyền chinh phạt
Cõi Nam thùy gió cát cuốn mây
Tử Bình men rặng núi Tây,
Thế Hưng thẳng lối chim bay tiến vào.
Miền Chiêm Động gió gào lửa hận
Quân Đồ Bàn say trận tràn lên,
Bãi hoãng, đồi núi, lâm tuyền,
Rợn nghe tiếng hú oan khiên vọng về.
Quân Chiêm Thành bốn bề vây chặt,
Trần Thế Hưng vỡ mật sa cơ;
Hậu quân trơ giáo cuốn cờ,
Đỗ Tử Bình kéo quân thua chạy về.
Quân thế đã muôn bề bạc nhược,
Dân tình càng sa sút héo hon,
Vua thì mải giấc Vu sơn
Hại thay thác xuống không con nối dòng.
Nhật Lễ vốn con người kép hát
Tên Dương - Khương lưu lạc kinh kỳ
Vợ thời cũng kẻ ca nhi,
Mặt hoa da phấn, dung nghi diễm kiều.
Cung Túc Vương mến yêu nhan sắc
Đem về cung hoan lạc vui vầy;
Ong kia trước đã đậu đài
Kết thành Nhật Lễ xinh trai, tốt lời.
Dụ Tông mất, không người thừa kế
Di chiếu cho Nhật Lễ nối ngôi;
Huệ Từ cũng khéo nực cười,
Bò dòng Tôn Thất lập người tha phương !
Cuộc hí hữu, hí trường chưa hết,
Nhật Lễ lên Đại Việt Quốc Vương
Bèn toan đổi lại họ Dương,
Giết ngay Thái Hậu, Tông Vương họ Trần.
Các cung vương xa gần tạm lánh
Đem quân về vây đánh hoàng cung,
Diệt xong được đứa gian hùng,
Mẹ thời lẩn tránh sang vùng Chiêm kinh.
Chiêm vương rõ tình hình Đại Việt,
Bèn quyết sang tiễu diệt Thăng Long !
Bấy giờ triều đã định xong
Cung Định Vương, Phủ, nối dòng lại lên.

Nghệ Tông vốn tính người nhu nhược
Việc tề gia, trị quốc chẳng nên,
Triều đình chưa hết rối ren,
Cõi trong giặc đã kéo lên biên thùy.
Lúc ấy người trị vì Chiêm Quốc,
Chế Bồng Nga dũng lược kiêm toàn,
Vắn dài một mảnh giang san,
Thớt voi chưa thỏa dọc ngang vẩy vùng.
Nuôi chí lớn kiếm cung dựng nghiệp,
Gan anh hùng sống chết coi khinh;
Rèn quân đợi lúc chiến chinh,
Luyện voi dàn trận tượng binh lạ thường.
Chế Bồng Nga tỏ tường tình thế,
Bèn đem quân qua bể Đại An;
Chiến thuyền vượt giải Hoàng Giang
Vào Thăng Long tựa đất hoang không người.
Quân Đại Việt rụng rời tháo chạy,
Giặc Chiêm Thành đốt cháy kinh đô,
Phá cung vét sạch báu kho,
Bắt người, cướp của đem về Chiêm kinh.
Vua Nghệ Tông bỏ thành lánh nạn
Chạy về làng Đông ngạn nương thân !
Trách gì bạc bẽo là dân,
Bá dân ngôi báu nhà Trần lung lay.
Chuyện thời thế xưa nay vẫn thế,
Cuộc cờ tàn tốt thí sang sông.
Ngựa què, pháo liệt, xe cùng,
Cao cờ ai biết anh hùng là ai.
Bởi ngôi báu đến ngày đổi chủ
Khiến xui nên nước nhỏ khinh khi;
Bấy giờ triều chính suy vi,
Nhân tài riêng có Quý Ly lẫy lừng.

                                                Vũ Nam Tân