16. Gulińscy herbu Bończa.

Poza Bonieckim (1), Gulińskich herbu Bończa wymienia Leszczyc (2), a za nim Bobrowicz (3). Leszczyc uważa, że początkowo nazywali się Goliński i Góliński. Niestety źródła nie wymieniają Gólińskich, a jedynie Golińskich, pochodzących z Goliny w pow. konińskim. Co prawda w kościele z pierwszej połowy XIV w. w Gosławicach k. Konina na wsporniku znajduje się herb Janina nieznanego pochodzenia, ale w związku z brakiem jakichkolwiek źródeł czy przesłanek łączących Golińskich z rodem Janinów hipotezę Leszczyca należy odrzucić. Leszczyc wymienia Gulińskich z 1500 r. z Wielkopolski i woj. sandomierskiego, a także z Mazowsza z roku 1630, ale bez podania źródeł.

Według Leszczyca jedna z linii Gulińskich utraciła szlachectwo, i dopiero na sejmie 17. III.1595 w Krakowie w obecności króla Zygmunta II Augusta i zgromadzenia poselskiego szlachectwo tej linii zostało odnowione. Nastąpiło to poprzez przyjęcie zasłużonego dla kraju Kaspra Gulińskiego, kasjera ze Lwowa i jego żony Doroty do stanu szlacheckiego i herbu Bończa przez Jana Dymitra Solikowskiego, arcybiskupa lwowskiego (4,3). Kasper h. Bończa jest synem Stanisława Gulińskiego h. Janina, omówionym w poprzednim rozdziale.

Nie wiadomo, od kiedy Kasper urodzony około 1560 r. przebywał we Lwowie. Znana jest wzmianka polecenia sprawy przez króla Zygmunta II Augusta do urzędu starościńskiego lwowskiego pomiędzy Janem Niepszyckim a mieszczaninem lwowskim Kasprem Gulińskim. (5) Więcej światła na życie Kaspra rzuca natomiast nieprzychylna mu nota z pamiętnika Alembeka. Dowiadujemy się z niej, że Kasper był bogatym kupcem i rajcą miasta Lwowa. Mieszczanin Jan Ambelek, późniejszy rajca miejski dłuższy czas procesował się z członkami "arystokratycznego" systemu rajców miejskich. Po uwięzieniu i pozbawieniu go praw miejskich przez rajców, Ambelek bezskutecznie odwoływał się do króla. Czując się pokrzywdzony opisywał, w jaki sposób opatrzność zemściła się na jego wrogach. Przy okazji dowiadujemy się, że do nich zaliczał Kaspra. Alembek pisze: "P. Kasper Guliński był kupcem znacznym przy mieście tem, potem wydał córkę za szlachcica, potem syna ożenił z szlachcianką, czem dalej tem bardziej na majętności szwankował; mieszkał czas niemały, przed kredytory się kryjąc u ojców dominikanów; wpadł w apoplexyą. Syna Tatarowie wzięli, drugi młodszy został mnichem." (6)

Spójrzmy teraz w dokumenty. Wojciech u.~1580 r., syn Kaspra i Doroty poślubił Annę z Zalesia, z którą miał syna Jana (3,7) i córki: Reginę, Dorotę, Annę i Katarzynę (8). Jan Guliński od 1615 r. był właścicielem części Ostrowia i Mędowa (9). Wojciech (syn Jana?) podczas napadu mongolskiego na Lwów w 1695 r. dostał się do niewoli, w której zmarł. O drugim synu i o córce Kaspra dokumenty milczą.

Synem Jana Gulińskiego był Krzysztof, tzw. towarzysz pancerny, uczestnik wojen tureckich. Jego syn, Antoni, miał syna Wojciecha, a ten syna Franciszka. Syn Franciszka, Sebastian Guliński poślubił Agnieszkę Komorowską, z którą miał synów: Stanisława, urzędnika leśnego, i Marcelego, obu legitymujących się szlachectwem w Królestwie Polskim w 1848 r. (10,11) i herbem Bończa.

Do Gulińskich herbu Bończa należała także Aniela, wdowa po zmarłym w 1755 r. Kazimierzu Szymanowskim (12).

Schemat genealogiczny Gulińskich linii lwowskiej jest przedstawiony na tej stronie.

Paszkiewicz (13) przypisuje Gulińskich także do herbu Junosza. Niestety nie podaje źródeł.

Wygląd typowych dworków szlacheckich przedstawiają następujące ilustracje: E, F, G i H.

17. Inni Gulińscy.

Postacią nieco enigmatyczną jest Guliński Jan (14,15), podpisujący się najczęściej Guliński, "a Gulin", ale niekiedy ze Śniatowa. Najprawdopodobniej był synem Maurycego, z Ostrowia, pochodzącym z radomskiej linii Gulińskich. Trudno dziś rozwinąć wątek Śniatowa. Jedyne źródło odnoszące się do Śniatowa, to podanie Jana Łaskiego (15a) o Janie ze Śniatowa właścicielu w początkach wieku XVI Śniatowa i Siemoni w ziemi łęczyckiej, położonych obok terenu posiadłości potomków Adama z Tura rodu Janinów. Nie wiadomo gdzie się kształcił Jan Guliński, posiadał jednak znaczne oczytanie w literaturze kościelnej i klasycznej prawdopodobnie wyniesione ze studiów w jakimś ośrodku luterańskim lub ariańskim. Trudno jest dziś odgadnąć, czy była to Akademia Rakowska (założona w roku 1602), Akademia Zamojskich (założona w roku 1593), czy też gimnazja w Lubartowie, Toruniu, Pińczowie, a może inna szkoła na Litwie, Wołyniu czy w Prusach. W 1633 r. jako "młody" teolog ewangelicki został lektorem języka polskiego w Gimnazjum Akademickim w Gdańsku (16), gdzie rozwinął swą żywą działalność pedagogiczną i literacką. Uczył publicznie i prywatnie polskiej wymowy, ortografii i epistolografii, oraz historii Polski. W kaplicy św. Anny przy kościele św. Trójcy zastępując kaznodzieję Jana Dorsza, wygłaszał polskie kazania. Jan Guliński był autorem kazań, wierszy, przekładów, utworów patriotycznych i innych (17,18). Jego sztuka grana była na ratuszu staromiejskim w 1638 r. Mimo licznych publikacji dedykowanych władzom Gdańska i możnym patrycjuszom, nie awansował społecznie i materialnie. Być może zniechęcony lub powołany na korzystniejsze stanowisko w 1644 r. opuścił Gdańsk. Wg. Grossa (18), powołującego się na A. Jochera (19), zmarł w tym samym roku, lecz Joher w ogóle nie wypowiada się na ten temat. Jeśli Jan był rzeczywiście synem Maurycego, to jak podają "Zapisy i wyroki trybunału lubelskiego" zginął w czasie wojen szwedzkich 1655-1655.

Guliński Andrzej, archiwista. Pracę rozpoczął w 1838 r. jako adiunkt w Archiwum Ogólnokrajowym w Warszawie, przemianowanym na Archiwum Główne Królestwa. Pracował nad inwentaryzacją dokumentów Archiwum Koronnego. Wyrazem głębszego zamiłowania i ambicji naukowych jest jego Historia Metryki Koronnej i Litewskiej, ukończona w 1853 r. Druk tego dzieła, mimo uprzednich zapowiedzi w "Bibliotece Warszawskiej", nie doszedł nigdy do skutku, choć praca została zakończona. Rękopis bez załączników źródłowych, wędrując nieznanymi drogami, znalazł się w r. 1902 w Archiwum Akt Dawnych miasta Krakowa jako dar L. Hoszowskiego. Praca ta jest cenna jako dobór materiału i pierwsze historyczne podejście do przedmiotu. Guliński miał dostateczne oczytanie, trafne wyczucie metody archiwalnej, własne zdanie w niejednej kwestii teoretycznej, dużo zrozumienia dla spraw konserwacji i wielką cześć dla zabytków przeszłości. W latach 1853-58 przejmował dawne akta skarbowe i wojskowe. Z latami awansował na drugie po naczelniku miejsce w hierarchi urzędniczej Archiwum. Do tytułu "Archiwariusz" późniejsza ręka dodała w ocalałym rękopisie Historii Metryki określenie "koronny", co niewątpliwie charakteryzuje trafną pozycję, jaką Guliński sam sobie przyznawał. Zmarł 10.X.1870 r. (18,20)

Antoni Guliński u. 1824 r., zarządca 1571 morgowych dóbr (21) Łaskich Januszewice-Kliny-Świerczyn k. Opoczna poślubił Katarzynę Karpińską. Ich synem był Hipolit Guliński ur. w 1855 r. (22), mąż Józefy z Robakowskich ur. 19.III.1863 r. Hipolit był pisarzem gminy Opoczno i mieszkańcem miasta Opoczna. Z małżeństwa Hipolita i Józefy pochodzi Aleksander ur. 8.VIII.1889 r. i Marian ur. 10.XII.1892 r. w Bukowcu k. Opoczna. Po poślubieniu Lucyny z d. Szmitt Marian przeniósł się do Koła, gdzie 28.VIII.1918 urodził się mój ojciec Józef , a następnie do Poznania, gdzie urodził się Kazimierz, brat ojca. W Poznaniu Marian posiadał sklep z artykułami spożywczymi. Obaj synowie Mariana po ukończeniu studiów ożenili się w Poznaniu. W 1945 r. Józef z żoną Emilią przenieśli się do Gdańska, gdzie urodzili się moi trzej bracia i siostra.

Stanisław Guliński urodzony 18.III.1894 w Warszawie, syn Józefa i Jadwigi z Lewickich ukończył szkołę handlową w Lipsku, a następnie studiował w W.S.H w Warszawie. Od 1914 r. walczył w Legionach polskich, gdzie odbył kampanię karpacką i wołyńską. Od 1917 r. odkomenderowany do P.O.W., aresztowany za działalność polityczną. Do czasu rozbrojenia okupantów (11.XI.1918) był komendantem okręgu kaliskiego i piotrkowskiego. Od 1927 r. był starostą powiatowym i grodzkim w Radomiu. Ogłosił broszurę "Józef Piłsudski" oraz szereg artykułów publicystycznych w tygodnikach i pismach codziennych na tematy społeczne i polityczne. (23)

Nastepną postacią w mundurze, tym razem z okresu drugiej wojny światowej jest Józef Guliński (Ken), dowódca oddziału AL im. Waleriana Łukasińskiego działającego w rejonie Ostrowca (luty 1944) (24).

18. Zamiast podsumowania.

Z powodu skomplikowanej i niepełnej struktury genealogicznej rodziny Gulińskich nie jest możliwa klasyfikacja całej rodziny. Niewątpliwie tradycje rycerskie począwszy na Sułku z Bidzin przetrwały w rodzinie przez stulecia. Później, Gulińscy jako typowi przedstawiciele szlachty osiadali na swych majątkach, w czasie wojen biorąc udział w pospolitym ruszeniu.

Wydaje się, że szczyt pozycji materialnej linii radomskiej przypadł na okres między XIV i XVI w. W XVII wieku okolice Radomia mocno ucierpiały w czasie wojnen szwedzkich, najazdów tatarskich i kozackich. Może w wyniku zniszczeń wojennych Gulin został sprzedany Brzezińskim, a może tylko zmienił właściceli na Gulińskich z Brzezin, ale i dalsze losy Kaszowa nie są znane. Brak danych można przypisać działalności kontrreformacji starającej wymazać odnowę życia religijnego z kart historii, a co za tym idzie zaangażowanych w ten ruch Kaszowskich i Gulińskich.

Niewątpliwie z czasem w wyniku rozdrobnienia dóbr, Gulińscy przechodzili do mniej zamożnej szlachty. Z braku źródeł nie wiadomo, co się działo z Gulińskimi w XVIII w. Z pewnością przechodzili wtedy losy typowe dla szlachty w Królestwie Polskim: z czasem sprzedawali posiadane dobra ziemskie i zasilali szeregi inteligencji, stając się urzędnikami, zarządcami, rzemieslnikami, itp. Do ostatnich Gulińskich, właścicieli ziemskich należał w XIX w. Jan z Gnojna.

Andrzej Guliński

Literatura i źródła

(1) Adam Boniecki, Herbarz Polski, wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich, Warszawa 1899 - 1914, (dalej: Bon), t.7 s.186, 187
(2) Zbigniew Leszczyc, Herby szlachty polskiej, Wrocław-Warszawa-Kielce, Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1995 s.36
(3) Jan Bobrowicz, Dodatek do Herbarza polskiego ks. Kaspra Niesieckiego t.10 s.153, 154, 155
(4) Metryka Koronna, 139 k.111 (3.I-31.XII-1595) (mikrofilm 164)
(5) Stanisław Łoza, Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczpospolitej Polskiej z Archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie , t.10, s.167, dokument 2596
(6) Władysław Łoziński, Patrycjat i mieszczaństwo lwowskie w XVI i XVII w. s.141, Gubrynowicz i Szmidt, Lwów, 1892
(7) Seweryn Uruski i Adam Kosiński , Rodzina, herbarz szlachty polskiej, Warszawa, 1904 - 1917 t.5 s.57
(8) Zapisy i wyroki trybunału lubelskiego, zapisy z 1628 i 1631 r. (wg. Bobrowicza s.154)
(9) Akta grodzkie warszawskie zwane Donationum 44 s.313 i 45 s.304 (wg. Bonieckiego t.1 s.186)
(10) Seweryn Uruski i Adam Kosiński , Rodzina, herbarz szlachty polskiej, Warszawa, 1904 - 1917 t.5 s.57
(11) Spis szlachty Królestwa Polskiego z dodaniem krótkiej informacji o dowodach szlachectwa, Warszawa 1851, s.74, nr.809 i 810
(12) Akta grodzkie czerskie zwane Perpetuitatis 30 s.227 (wg. Bonieckiego t.I s.186)
(13) Paszkiewicz, Kulczyński, Herby rodów polskich, Londyn, 1990 r.
(14) Literatura polska, przewodnik encyklopedyczny, P.W.N., Warszawa 1985 r. t.1 s.295
(15) K.Eistreicher, Bibliografia polska, Kraków, 1896. t.17 s.465
(15a) wyd. Jan Łukowski Jana Łaskiego arcybiskupa gnieźnieńskiego, prymasa, legata urodzonego Liber Beneficiorum archidiecezji gnieźnieńskiej, Gniezno 1881, t.2 s.253
(16) Literatura polska, przewodnik encyklopedyczny, P.W.N., Warszawa 1985 r. t.1 s.297. Gdańskie Gimnazjum Akademickie zlokalizowane w budynkach byłego zakonu franciszkańskiego, założone w 1558 roku przez protestanckie władze miasta, było pierwszą świecką w Gdańsku czteroletnią szkołą średnią o profilu humanistycznym, z klasami przeduniwersyteckimi. Zlikwidowana została w roku 1817 przez władze pruskie. Obecnie kompleks zajmuje kościół św. Trójcy oraz Muzeum Narodowe.
(17) Piśmiennictwo staropolskie, Instytut Badań Literackich, s.245,246
(18) Adolf Gross, Polski słownik biograficzny, 1960 t.9 s.144, 45
(19) C.G. Jocher, Allgemaines Gelehrten Lexicon, cz. 4. Leipzig, 1751, szp. 650
(20) Bibliografia polska XIX wieku t.9 s.326
(21) Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska t.3. Mórg to jednostka o długości 30 prętów, szerokości 15 prętów. Odpowiada około 2800 metrom kwadratowym.
(22) Akt chrztu/urodzenia z 1855 r. z parafii rzymsko-kat. w Opocznie
(23) Stanisław Łoza, Czy wiesz, kto to jest?, Gł. Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1938 s.239
(24) Jan Cieślik, Polski czyn zbrojny w II wojnie światowej. Śmierć partyzanta. Żołnierz polski, 1962, nr. 34 s.7