Wersja 5.0

Wstęp

"Rodziny Niewodowskich h. Modzele i Suchekomnaty" stanowi drugą część opracowania poświęconego odtworzeniu genealogii i opisu rodzin Gulińskich, Niewodowskich i Góreckich, a także przedstawieniu rodu Janina. Niżej umieszczona praca uaktualniana jest w miarę uzyskiwania nowych danych.

Jak podaje Smoleński (2) planowane zasiedlanie Mazowsza przez książąt mazowieckich rozpoczęło się w XIII wieku, kiedy to rozległe tereny puszczy znajdujące się w Ziemii Łomżyńskiej, Różańskiej i Nurskiej zaczęto dzielić na parcele 10 do 40 łanowe i sprzedawać lub darować rycerstwu jako nagrodę za waleczność. Pod koniec XIV wieku (1) książę Janusz kontynuował zasiedlenie Mazowsza. Częścią tego planu było odkupienie w roku 1402 Ziemii Wiskiej i części Ziemii Lomżyńskiej od zakonu krzyżackiego. W tym samym roku w Nowogrodzie książę Janusz Starszy nadał 40 łanów boru Sokolałąka w okolicy Łomży Mikołajowi Modzelowi, który na tym terenie założył wieś Modzele. Jego brat lub syn Ścibor z Modzel w tym samym roku otrzymał następne dziesięć łanów tego boru (2). Następnego roku Mikołaj Modzel otrzymał inne 20 łanow boru Sokolałąka. Tak więc protoplaści Modzelewskich i jak się okaże później Niewodowskich ciężko pracowali karczując swe siedemdziesiąt łanów. Bratem lub synem Mikołaja czy Ścibora był Szymon z Modzeli.

Wspomniany Szymon z Modzel jest bezpośrednim protoplastą domu Niewodowskich (3). Razem ze swoim bratankiem, Sunisławem z Zakliczewa (4) w 1417 r. otrzymali od księciaJanusza 60 włók (5) ziemi położonej w okolicy Niewodowa i Drozdowa na terenie Ziemi Wizneńskiej, w okolicach Łomży (6,7). Nie wiadaomo, czy ta darowizna była dalszą częścią zasiedlania okolic Łomży, czy Szymon i Sunisław otrzymali tą ziemię w nagrodę za zasługi rycerskie z pod Grunwaldu, gdzie mężnie walczył książę Janusz. Z powodu wątpliwości tego nadania, w 1420 r. przywilej ten został potwierdzony w stosunku do Sunisława i synów Szymona: Adama, Mikołaja, i Jana przez Ziemowita IV , księcia mazowieckiego . Po otrzymaniu ziemi, około 1420 r. Sunisław z Zakliczewa fundował kościół parafialny w Drozdowie. Kościół ten, który przetrwał do 1737 r. wystawił w 1436 roku biskup Stanisław (1). W wyniku podziału dóbr właściciele Drozdowa którzy utrzymali herb Modzele zaczęli nazywać się Drozdowscy, a Sunisław od wsi Niewodowo przybrał nazwisko Niewodowski. Syn Sulislawa i jego potomkowie przeszli do rodu i herbu Suchekomnaty (6,8,9). Starykoń podaje również Niewodowskich herbu Pilawa, a Uruski (6) Niewodowskich herbu Lubicz. Niestety, obaj nie podają źródeł.

Jak z powyższego wynika Modzelewscy, Zakliczewscy, Niewodowscy i Drozdowscy posiadają wspólne korzenie rodowe.

Jak podaje Smoleński, skutkiem rozmnażania się rodzin szlacheckich, dobra ich ulegały rozdrobnieniu. W XVI wieku w Niewodowie zamieszkiwała wyłącznie drobna szlachta (2).

Jan Niewodowski herbu Suchekomnaty, zapewne brat lub syn Sunisława wymieniany jest w Aktach Łomżyńskich w roku 1427(10). Jan i Piotr brali udział w wyprawie wołoskiej roku 1497 (11). Jednym z rzadko występujących na Mazowszu dokumentów potwierdzenia szlachectwa jest dokument z 1510 wydany w Łomży, w którym przedstawiciele czterech spokrewnionych rodów swiadczą o pochodzeniu Bernarda Niewodowskiego. Stąd wiadomym jest, że jego ojciec Andrzej, po swym ojcu legitymuje się herbem Suchekomnaty, a po matce herbem Jasyona, natomiast matka Bernarda, po ojcu herbem Modzele, a po matce herbem Prusy (12,13). W tym samym roku Małgorzata, wdowa po Andrzeju wyszła za Stanisława Kozaka, prokuratora z Siemienia (13). Dorota w roku 1590 była żoną Jakuba Budziszowskiego.

Wygląd rycerzy z XIV, XV i XVI w. przedstawia ilustracja A i B.
Typowe stroje szlacheckie z XVI w. przedstawia ilustracja C i D.

Jakub i Stanisław podpisali z ziemi wizneńską elekcję króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego w 1669 roku. Agnieszka wraz z Janem Jeziorkowskim, chorążym (14) różańskim wymienieni są w 1700 roku. Tomasz, podpisał z ziemią wizneńską elekcję króla Augusta II (6) w 1697 r.

Ww. Tomasz poślubił Agnieszkę Jeziorkowską, chorążankę różańską, z którą miał syna Antoniego, skarbnika (15) w 1761 r., a w 1762 r. miecznika (16) wizneńskiego. Antoni głosował za wyborem króla Stanisława Augusta w roku 1764. Jego syn Józef, był w 1789 r. komisarzem do zbierania ofiar na odbudowę kraju (17,18).

Wygląd typowych dworków szlacheckich przedstawiają następujące ilustracje: E , F , G i H.

Bazując na wyżej wymienionych danych Niewodowskich można zaliczyć do niezamożnej szlachty mazowieckiej.

Tadeusz Niewodowski, syn Józefa i Brygidy Cywińskiej ur. w 1782 r. we wsi Bokszyszcze, w powiecie augustowskim, rozpoczął w 1799 r. służbę w wojsku pruskim. W 1806 r. wyszedł do dymisji w randze podporucznika. Wstąpił do wojsk Księstwa Warszawskiego, gdzie odbył kampanie 1806 i 1807 roku przeciw Prusom (4). Kirkor (19) na podstawie źródeł farncuskich podaje, że Tadeusz urodził się w Niewodowie, a w 1808 r. wstąpił do przeorganizowywanej wtenczas i walczącej w Hiszpanii Legii Nadwiślańskiej, jako podporucznik drugiego pułku. W 1810 wszedł do kompanii grenadierów, a rok później awansował na porucznika. Odbył kampanie hiszpańską, rosyjską i saską. W roku 1813 został ranny pod Lipskiem, gdzie dostał się do niewoli pruskiej. Tam zastała go kapitulacja Napoleona i powrót Legii do Polski. W 1813 roku Tadeusz awansował na kapitana, a w 1815 wstąpił ponownie do wojska Księstwa Warszawskiego, gdzie umieszczony został w 6 pułku piechoty liniowej. W 1816 r. zakończył służbę, lecz w 1821 r. wrócił, tym razem do 3 pułku strzelców konnych. Tam w 1824 r. awansował na podpułkownika. W latach 1825-1828 był zatrudniony w Delegacji Sądu Sejmowego (20).

Według ustnego przekazu z Niewodowa udokumentowanego przez Stanisława Niewodowskiego w latach pięćdziesiątych tego stulecia, Niewodowscy w czasie powstań narodowych zostali zesłani na Sybir, a następnie wyemigrowali do Galicji. Wiemy, ze dobra Niewodowo przechodziły następnie przez wiele rąk. Posiadali je Burscy, Godlewscy, Trzeszkowscy, Chludniewiczowie i Lutosławscy (21).

W związku z tym, że pierwsze daty urodzeń Niewodowskich w Brzostku koło Jasła pochodzą z lat 1780 - 1790 wynikałoby, że Niewodowscy opuścili Mazowsze już w czasach Konfederacji Barskiej 1768 lub wojny z Rosją 1772 r. Wojciech, Paweł, Antoni i Łukasz prawdopodobnie walczyli pod dowodztwem Kazimierza Pułaskiego, marszałka Konfederacji Łomżyńskiej, którego oddziały walczyły z Rosjanami m.innymi w Galicji, także w okolicach Jasła. Prawdopodobnie cała czwórka ożeniła się w Brzostku, co można wnioskowac z braku występowania nazwisk ich żon w zapisach parafii Drozdowo. Według danych metrykalnych, w późnych latach XVIII wieku pięć rodzin Niewodowskich mieszkało w Brzostku: Wojciech i Regina (Jodłowska), Paweł i Zofia (Pierusiowska), Antoni i Anna (Janicka), Walenty i Zofia, oraz Łukasz i Helena (Jastrzębska) (22). W tamtych latach okolica Brzostku jak i cała Galicja była rejonem niestabilnym ekonomicznie, politycznie i społecznie: po włączeniu Podkarpacia do Austrii, w wyniku dążenia nowych władz do germanizacji, wśród szlachty i mieszczaństwa panował nastroje niechęci, a z czasem przygotowywano powstania narodowe. W latach 1787 - 88 miała miejsce klęska głodu, i wzrastał konflikt pomiędzy opactwem w Tyńcu zarządzajacym okolicznymi gruntami, a chłopstwem i nawet mieszczaństwem na tle nowych powinności pańszczyźnianych. W latach 1840-ych w celu wyeliminowania antyaustriackich nastrojów władze austriackie polecały chłopom rozbrajanie powstanców, a to spowodowało tzw. rabację, czyli liczne grabieńe i mordy okolicznej szlachty przez chłopów (23).

Niewodowscy którzy zamieszkali w Brzostku nie są wymienieni już jako szlachta galicyjska (18a), niewątpliwie utrcili swoje mazowieckie majątki i zasilili mieszczaństwo Brzostka. W późnych latach XIX w wyniku przeludnienia nastąpiła masowa emigracja z Galicji do U.S.A. Wzięły w niej udział rodziny Karola i Jana Niewodowskiego (19).

Niewodowscy po kądzieli autora tej pracy pojawiają się w źródłach w roku 1792, kiedy w Brzostku rodzi się starszy brat prapradziadka Michała. Rodzicami tych dwóch byli wymienieni już powyżej Łukasz i Helena z d. Jastrzębska. Michał ur. 3.IX.1796 r. poślubił Katarzynę z d. Oszkanda. Ich piątym z siedmiu dzieci był Józef Władysław ur. 11.IX.1835 r. w Brzostku. Józef, późniejszy urzędnik pocztowy poślubił Katarzynę Bieniarz, z którą miał również siedmioro dzieci. Jego syn Józef Władysław ur. 16.I.1870 w Rzeszowie, (26) a zmarł 23.II.1921 r. w Niepołomicach. W wieku 24 lat poślubił 19 letnią Katarzynę Sehn, córkę niemieckich osadników. O wielkiej miłości Katarzyny do Józefa świadczy fakt zrzeczenia się jej praw do rodzinnego majątku. Publicznie zobowiązała się również do wychowania przyszłego potomstwa w duchu polskim. Józef, wykształcony jako nauczyciel pracował na kolei krakowsko-lwowskiej jako starszy kontroler. Wszystkie ich dzieci urodziły się w Krakowie. Emilia, najmłodsza z sześciorga dzieci ur. 30.IX.1916 r. była ulubienicą ojca. Po każdej podróży służbowej Józef przywoził dzieciom drobne upominki, które wieszał na guzikach swego munduru. Ten najniżej zawieszony prezent zapewne przeznaczony był dla najmłodszej córki.

Odtwarzanie genealogii Niewodowskich utrudnia fakt spalenia się w roku 1737 drewnianego kościoła parafialnego w Drozdowie i plebanii z trzystuletnią dokumetnacją (27). Ostatnio część tej dokumentacji została odnaleziona i zfilmowana przez ekipę kościoła Mormonów, ale niestety wiele wpisów metrykalnych jest nieczytelnych. Dane metrykalne z Wizny z przed 1808 roku nadal uważane są za zaginione.

Do znanych Niewodowskich ostatnich dwu stuleci należą 1)Konstanty Niewodowski - Furowicz ur. 1898, syn Antoniego, podporucznik rezerwy żandarmerii, sędzia (28), a także 2) naczelny lekarz kpt. Witold Niewodowski członek rezerwowego pułku piechoty (29) poległy na początku września 1939 w walce z Niemcami.

Reasumując Niewodowscy wywodzili się z drobnej szlachty, zajmowali jednak w łomżyńskim aż do XVII w. znaczne lokalne stanowiska. Prawdopodobnie wcześnie stracili swe majątki, a ci którzy emigrowali do Galicji, zasilili lokalne mieszczaństwo. Aktualnie nie wiadomo, czy w XIX byli jeszcze właścicielami ziemskimi. Nie zostali już wymieniani jako szlachta według spisu szlachty (30) z 1848 roku.

Andrzej Guliński

Literatura i źródła

(1) Dzieje Mazowsza s.350 do 352
(2) Smoleński, Szkice z dziejów szlachty mazowieckiej s.19,29,36, jak podaje Herbarz Kapicy na s.346
(3) Red. F.Sulimowski, B.Chlebowski, W.Walewski Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880-1902 (dalej: SGKP) t.VI s. 575, Modzele, wieś szlachecka nad Narwią pow. makowski, gm. i parafia Sieluń
(4) SGKP t.14 s.296 Zakliczewo, wieś nad rzeką Orzyc, pow. makowski, parafia Maków
(5) Zygmunt Gloger, Encyklopedia Staropolska (dalej ES) t.IV s.456. Jeden włók odpowiadał powierzchni, którą można zaorać parą wołów w ciągu jednego dnia
(6) Seweryn Uruski, Adama Kosiński, Rodzina, herbarz szlachty polskiej, Warszawa 1904 - 1917 r. t.IX s.?
(7) Starykoń - Kasprzycki, Polska encyklopedia szlachecka t.IX s.?
(8) Ignacy Kapica Milewski, Herbarz Ignacego Kapicy Milewskiego, dopełnienie Niesieckiego Kraków, 1870 t.? s.?
(9) Borkowski, Roczniki szlachty polskiej, Spis nazwisk szlachty polskiej, Genealogia żyjących rodów polskich
(10) Akta Łomżyńskie
(11) Baranowski, Spis rycerstwa powiatu wiskiego i wąsoskiego, które uczestniczyło w wyprawie wołoskiej 1497 r. Collectanea Biblioteki Ordynacji hr. Krasińskich IV, Warszawa 1913, s.50
(12) Zbigniew Leszczyc, Herby szlachty polskiej, s.305
(13) Adam Wolff Mazowieckie zapiski herbowe t.1 s.12,13, dokument nr. 877
(14) ES t.I s.240, 241. Starszy rangą rycerz, który w czasie wojen lub uroczystości nosił chorągiew na czele orszaku
(15) ES t.IV s.242 Urzędnik odpowiedzialny za zbieranie podatków, poborów i innych dochodów, a także za ich przechowywanie
(16) Słownik staropolski PAN, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wrocław - Warszawa - Kraków, 1956 - 1959 t.IV s.202, 203. Urzędnik dworski lub ziemski, który w czasie uroczystości nosią miecz przed (w tym przypadku) kasztelanem wizneńskim
(17) Metryka Koronna
(18) wyroki trybunału piotrkowskiego
(19) Stanisław Kirkor, Legia Nadwiślańska 1808 - 1814, Oficyna Poetów i Malarzy, Londyn 1981, s.453 532, 548
(20) Odpisy aktów Delegacji Sądu Sejmowego ( z Katalogów rękopisów Biblioteki PAN w Krakowie, t.2, sygn. 2228)
(21) SGKP t.2 s.162
(22) akta urodzeń i małżeństw parafii rzymsko-katolickiej w Brzostku
(23) Ks. Bogdan Stanaszek, Brzostek i okolice, Towarzystwo Miłośników Ziemii Brzosteckiej, Brzostek, 1997 s.30, 31
(24) Poczet szlachty galicyjskiej i bukowińskiej, Lwów, 1857
(25) Według danych rodziny zamieszkałej w U.S.A.
(26) akt urodzenia z parafii rzymsko-katolickiej w Rzeszowie
(27) Antoni Skiwski, Pięćsetlecie parafii Drozdowo, Łomża, 1935, nakładem ks. Antoniego Mielnickiego s.17
(28) M. Skrzyńska-Pławińska, Rozstrzelani w Charkowie, Ośrodek Karta 1996, t.2 s.138
(29) Stanisław Truszkowski, Przeciw nawale, pamiętnik dowódcy 201 pułku piechoty. WTK Warszawa-Wrocław, Tygodnik katolicki PAX, Nr.18 (920) z 2.V.1971r.
(30) Spis szlachty Królestwa Polskiego z dodaniem krótkiej informacji o dowodach szlachectwa, Warszawa 1851