Folklori Muzikor - monodia Shqiptare
Hyrje
V�shtrim i p�rgjithsh�m mbi termin monodi
S� pari: � do t� kuptojm� me monodi[1]?
Etimologjia e k�saj fjale rrjedh nga greqishtja monos=nj� dhe ode=k�ng�. Me monodi do t� kuptojm� t� k�nduarin (t� interpretuarin) e nj� linje t� vetme melodike, nga nj� ose edhe nga nj� grup k�ng�tar�sh-instrumentist�sh. E r�nd�sishme n� k�t� rast �sht� t� jet� vet�m nj� linj� melodike. K�t� kuptim i jepnin edhe grek�t e vjet�r monodis�, me t� cil�n kishin parasysh pik�risht k�ng�timin vet�m t� nj� linje muzikore nga nj� k�ng�tar. Me sa dim�, p�r her� t� par� termi monodi �u p�rdor kur format e t� shprehurit t� poezive lirike t� fiseve greke t� eol�ve dhe t� dorian�ve u klasifikuan n� monodike dhe korale. Lirika monodike u quajt k�shtu, sepse poeti k�ndon vete, duke e shoq�ruar k�ng�n me nj� veg�l muzikore, kryesisht me lir�. Nga ujdhesa e Lesb�s ku edhe u lind, poezia monodike u b� mjaft e njohur tej e mban� Greqis� nga emrat e Alqeut nga Mitilena (shek. VII p.Krishtit), Safos nga Lesba, e konsideruar si �muza e dhjet� dhe Anakreontit nga Teja e Azis� s� Vog�l (~580~500 p.Krishtit). Ky koncept u p�rdor nga antikiteti deri n� mesjet�.
Deri m� sot, shpeshher� jan� krijuar konfuzione, n� m�nyr� t� ve�ant� kur na duhet t� p�rcaktojm� m�nyr�n e shprehjes muzikore t� k�ng�ve apo t� melodive t� caktuara n� muzik�n popullore shqiptare. N� t� gjitha ato raste kur p�rdoret termi homofoni, duhet t� kuptojm� se, t� thuash muzik� homofonike apo muzik� monodike �sht� e nj�jta gj�. N�
homofoni, q� do t� thot� �nj� z�, p�rdoret vet�m n� rastet kur shprehesh p�r t� kund�rt�n e fjal�s polifoni, fjal� q� rrjedh po nga greqishtja, me kuptimin �shum� z�ra�. Pra, n� m�nyr� korrekte, mund t� shprehemi se n� Veri kemi muzik� homofonike dhe n� Jug kemi muzik� polifonike.
N� rastet kur kemi nj� k�ng�tar-instrumentist ose nj� grup k�ng�tar�sh-instrumentist�sh q� k�ndojn� nj� linj� melodike dhe q�, nj�koh�sisht, k�ta shoq�rohen nga nj� veg�l ose grup veglash muzikore, do ta quajm� monodi me shoq�rim. Vet�kuptohet q� shoq�rimi duhet t� jet� i tipit ritmik, harmonik dhe melodik.
[1] Rreth k�tij termi shiko dhe �The international Cyclopaedia of music and musicians�, New York, 1958; �Nuovo dizionario Ricordi della musica e dei musicisti�, Milano 1976; �Everyman�s dictionary of music�, Great Britain 1954;� �Larousse de la musique�, Vol. 2, 1982;� �Dizionario Ricordi dela musica e dei musicisti�, 1959, 1976; Horst Leuchtmann, �Dictionary of terms in music�,� Paris, 1992; �Enciclopedia della musica�,� 1964 etj.