Folklori Muzikor - monodia Shqiptare
Kreu IX
Muzika
popullore qytetare� post-aheng
(gjysma e dyt� e shek. XIX e deri m� sot)
N� fund t� shek.XIX dhe n� fillim t� shek. XX, krahas l�vizjes p�rparimtare shqiptare p�r liri dhe zhvillim shoq�ror, n� fush�n e muzik�s u vu re tendenca p�r t� evidentuar nga trash�gimia muzikore popullore t� gjitha ato vlera q� deri m� at�her�, p�r arsye nga m� t� ndryshmet, ishin penguar, denatyruar ose nxjerr� nga qarkullimi artistik muzikor. Nj� nd�r k�to ishte edhe l�vizja p�r �lirimin e repertorit muzikor popullor qytetar prej t� gjitha atyre ndikimeve muzikore, kryesisht t� dhunshme t� cilat gjendeshin n� t�. �sht� nj� fakt i pranuar se n� muzik�n popullore shqiptare, nga faza e p�rplasjes s� saj me kulturat e tjera muzikore, ve�an�risht nd�rmjet shek. XVI-XIX, jan� mbishtresuar duksh�m, rreth 100 turqizma[66]. Ato p�rfshijn� em�rtime shkall�sh muzikore, pjes�sh t� ahengut qytetar si dhe em�rtime t� veglave muzikore, duke ngelur si d�shmi e qart� e p�rplasjes s� dy kulturave.
Ve�oria kryesore e ahengut lidhet me nj� v�shtrim po aq specifik t� kromatik�s q� ai mbart. Kromatika e huazuar n� disa prej grupimeve t� ahengut �sht� mjaft e pranishme. N� at� repertor k�ng�sh, n� t� cilat ajo �sht� e pranishme vihet re edhe nj� frym� tep�r sentimentale e k�ng�ve q�, n� ndonj� rast, kalon edhe n� shp�rthime erotike t� ekzaltuara. [67] K�t� e ka theksuar qysh her�t edhe prof. �abej kur thot� se tingulli themelor i idh�t e monoton i melodive t� popujvet ballkanik� �sht� i ndrysh�m prej karakterit eksatik-sensual t� melodive orientale, ay tingull lidhet m� shum� me karakterin e vendit dhe t� banor�ve t� k�tij Gadishulli[68].
Muziktar�t q� u p�rfshin� n� k�t� l�vizje emancipuese u p�rkitnin si muziktar�ve popullor�, ashtu dhe atyre profesionist�, t� cil�t sapo kishin hedhur hapat e par� n� k�t� fush�. K�shtu, nd�r pionier�t e par� p�rmendim muziktar�t popullor� shkodran� t� cil�suar si �reformator� t� ahengut�: Kasem Xhuri, Mark Kranjani, Kol� Gurashi (1880-1971); n� Elbasan Usta Isuf Myzuri; n� Berat Riza Nebati; n� Gjakov� Ymer Riza etj. Si kulminacion i k�saj l�vizjeje mund t� konsiderohet ngritja n� Shkod�r, diku aty nga mesi i shek. XIX, i shoq�ris� p�r pastrimin e ahengut nga orientalizmat. V�mendja e k�tyre muziktar�ve reformator� (krahas tjerrjes s� repertorit t� ahengut n� pik�pamje t� zhveshjes s� tij nga fjal�t e huaja dhe kromatizmit i sforcuar), u p�rqendrua kryesisht mbi dhe n� evidentimin e atij repertori t� muzik�s popullore qytetare i cili, tradicionalisht, nuk ka qen� p�rcjell� me vegla muzikore, por vet�m �sht� k�nduar a capela.
Ky orientim p�r nga kjo pjes� e kultur�s muzikore qytetare shqiptare ishte nj� kthim n� origjin�n e vjet�r t� k�ng�s qytetare shqiptare, n� at� muzik� e cila nd�rtohej mbi diatonik�n e past�r dhe jo mbi kromatik�n, q� �sht� mbizot�rues n� ahengun qytetar me vegla. N� k�t� pjes� t� repertorit muzikor qytetar, mund t� v�sh re fare mir� edhe lidhjet e tij gjenetike me pjes�n tjet�r t� folklorit muzikor fshatar, i cili natyrsh�m e ka ushqyer qytetin shqiptar n� t� gjitha koh�t me l�nd� muzikore vendase. Nd�r k�to lidhje p�rmendim k�ndimin n� grup t� k�ng�ve, aspektin e p�rbashk�t diatonik t� tyre si dhe shtrirjen intervalore brenda oktav�s. Kjo p�r arsyen e thjesht�, pasi ky repertor i hersh�m i qyteteve tona ngeli jasht� ndikimit t� mir�fillt� t� muzik�s s� importuar. Kjo gj� ishte v�n� re edhe vet� nga muziktar�t e ahengut, t� cil�t n� dasmat q� merrnin pjes�, v�renin me v�mendje se pjesa m� e madhe e qytetar�ve shkodran� k�ndonin mjaft k�ng� dhe valle t� tjera popullore pa shoq�rim orkestral. Kjo pjes� e r�nd�sishme e muzik�n qytetare shkodrane[69] �sht� nj� repertor diatonik i t�r�, i cili p�rfshin kryesisht k�ng�t e ceremonialit t� dasm�s shkodrane, k�ng�t e f�mij�ve, k�ng�t mitunore-ninullat, vallet e k�nduara si dhe k�ng�t e shtregullave. Pik�risht ky repertor ka luajtur nj� rol par�sor, shum� te r�nd�sish�m, si p�r referimin paraprak t� konceptit t� origjinalitetit, po aq t� muzikimit gradual t� tij dhe shoq�rimit me vegla, p�r t�u b�r� m� pas pjes� e reformuar e ahengut shkodran n� shekullin e ri.
Me t� drejt� �sht� pohuar se n� fillimet e zgjimit ton� komb�tar, Rilindjes son� Komb�tare, kemi nj� evoluim t� nd�rgjegjsh�m, si t� p�rmbajtjes, ashtu dhe t� form�s n� k�ng�t e ahengut shkodran[70]. Shtjef�n Jakova (1862-1928) synoi p�rafrimin tingullor t� k�ng�s shkodrane me at� t� Tiran�s; Zef Buba (1830-1890) � shtini n� ahengun shkodran t� gjitha ato k�ng� nga Shqip�ria e Mesme, q� p�rcillen me jaranina[71]; Kasem Xhuri u dha me shpirt me p�rmir�sue ahengun shkodran tue i sjell� melodit� bizantine n� trajt�n e valleve shkodrane[72]; Mark Kranjani (1840-1902), mund t� njehet si reformator i ahengut shkodran pse kang�ve u hoqi t� fshamen n� form�n e dervish�ve dhe u dha nj� l�kundje t� amb�l melodive[73]; Shan Hila, si kryetar i shoqnis� p�r pastrimin e ahengut nga kang�t e dylberave[74] etj.
Rol t� ve�ant� n� p�rhapjen e k�ngeve t� reja t� ahengut, k�ng� t� cilat p�rfaq�sonin �lirimin nga ngjyrimi oriental luajti edhe regjistrimi n� disqe gramafoni i k�ngeve t� ahengut. Me sa dim� deri m� tani, n� vitin 1903, muziktar�t e ahengut shkodran Shtjef�n Jakova, Xhoxhi i Pre�it, Gjon Shahiri, Filip Koleka, kan� qen� ata t� cil�t regjistruan t� par�t k�ng�t e ahengut n� pllakat e gramafonit. Ishte vet� populli i cili i mir�priti k�to ndryshime n� struktur�n e k�ng�ve, t� cilat synonin nj� k�ng� edhe m� popullore dhe m� origjinale. N� k�t� vazhd� do t� p�rmendim edhe kontributin e shum� muziktar�ve, t� cil�ve u njihet autor�sia e shum� k�ng�ve popullore t� ahengut shkodran t� k�saj periudhe:
Shkodra:
Hasan Preza: �����Dashtnuer t�u bana�, �T� g�zojm se erdh pranvera�, �Dalin vjzat prej mejtepit�, �Shkoj e vij flutrim si zogu�, �As aman moj zoj� mirane�;
Alush Beqari: ��Moj e vog�l si florini�;
Ndrek� Vogli: �Vaj si kenka ba dyrnjaja�, �K�nga e detit�, �Jargavan me boj� p�r mall�, �Hala emnin s�ta kam xan�, �Edhe nji her� due me kja hallin�;
Shtjef�n Jakova: �ǒmu dhimte , bre �un, se je i pa nan�, �ǒpo shk�lqen lulja n� mur�;
Paulin Pali:��� ��ile at� zem�r plot kujtime�, �F�tyra jote si sheboja�, �Dielli sa t� ket� prendue�, �Ti je krejt si nji ganxhe�, �Sa e kandshme vjollc� ti je�, �N�nji kopsht t�bukur un��e mblodha�, �Kur t� pash� moj lule�, �Drandofilles s��bukur�, �Ja na erdhi sot pranvera�, �Shum�lulet na i qet�pranvera�, �Freski pranvere�;
Karlo Pali: �K�ndon bylbyli posht� te zalli�, �K�ndo bylbyl me t�madhin za�, �Shum� pranvera po kalojn�, �T� kam dasht� edhe t� due�, �N� koh� t�mramjes n� pranver�;
Bejto Halili: �Kenke nur i bukuris��;
Rud Gurashi: �S�ka ma t�bukur se pranvera�;�
Zef Shestani: �Besa-bes� moj t�kam pas� than�, �Karajfil n� kod�r�;
Hysen Dobra�i: �Krisi topi�;
Ramadan Sokoli: �N� gjergjef vasha tue q�ndis�, �Turtullesh�, �Zanushes�;
Marku i Kranjanes: �Sillet moti p�r s� mbari�;
Gjon Kraja:� �Jare, iptida due me fillue�;
Kol� Vjerdha:� �Kur m� shkon si zog n�hava�;
Shefqet Kruja:� �Sa e bukur je natyr�, �N�p�r fusha nd�r kodrina�,��Dasho Shkrelit�;
Preng� Jakova: �Margjelo�, �Synin si qershija� etj.
Ky proces vazhdoi edhe pas viteve 50 t� shek. XX me krijimet e kompozitor�ve �esk Zadeja, Pjet�r Gaci, Simon Gjoni, Tish Daija, Zef �oba etj.
|
|
Foto: �Orkestra popullore shkodrane n� Radio-Tirana, viti 1942�
Si nj� etap� te natyrshme n� k�t� l�vizje e cila synonte ridimensionimin e ahengut qytetar, do t� p�rmendim edhe t� gjitha ato p�rpjekje t� cilat synonin fiksimin n� nota t� tij.� N� vitin 1940 Pjet�r Dungu boton t� �Lyra shqiptare� disa k�ng� t� ahengut; Tonin Harapi nd�rmori n� vitet 1950 nj� nism� p�r transkriptimin n� nota t� ahengut, nism� e cila me sa dim� u realizua pjes�risht; n� vitin 1955, pran� IKP nga muziktar�t Eftim Dheri dhe Abdulla Grimci u synua regjistrimi i gjith� k�ng�ve t� ahengut, nism� e cila nuk arriti t� finalizohej; prof. Ramadan Sokoli, n� studimin e tij �Folklori� muzikor-morfologjia� boton edhe shum� shembuj t� transkiptuar t� ahengut; n� vitin 2000, kemi nj� botim� me �250 k�ng� qytetare shkodrane�, t� transkiptuara nga Tonin Zadeja dhe Tonin Daija. N� k�t� vazhd� do t� renditim edhe p�rpjekjet e atyre autor�ve q� kan� shkruar[75] lidhur me ahengun qytetar, si� �sht� Kol� Gurashi me dor�shkrimin e tij �Ahengu qytetar� apo dhe botimet e tij t� ndryshme n� shtypin periodik.
Berati:
Edhe n�muzik�n popullore t� qytetit t� Beratit t� fillimit t� shek. XX, gjejm� nj� rast shum� sinjifikativ t� kalimit nga muzika e formacioneve muzikore t� importuara, drejt atyre origjinale vendase. N� fillim t� shek. XX, ashtu si n� t� gjitha qytetet kryesore t� Tosk�ris�, filloi n� Berat edhe formimi si nj� reaksion nga brenda i muzik�s popullore, i formacionit origjinal t� sazeve apo, si� njihet ndryshe, formacioni polifonik i sazeve.
Sazet e para n� Berat i gjejm� qysh n� fillim t� shek. XX.� Lindja e sazeve ishte si nj� rikthim n� tradit�n iso-polifonike t� t� k�nduarit t� qytetit t� Beratit p�rpara pushtimit turk. Nj� formacion i d�gjuar sazesh ka ekzistuar n� Berat n� vitin 1915, i drejtuar nga violinisti i shquar Riza Nebati (t� cilin populli n� nj� k�ng� e ka vler�suar si Paganinin e qytetit), nj� tjet�r nga Isuf Meko P�rmetari e m� von� v�llez�rit Qamili, t� ardhur po nga P�rmeti. Po ashtu p�rmendim edhe sazet e Usta Halit Beratit me g�rnet� (rreth 1910-1920), ato t� drejtuara nga Riza Jevi me qemane, e ve�an�risht ndihmes�n e sazeve t� Sybi Sadushit me g�rnet�. �sht� fakt i pamohuesh�m q� nj� pjes� e r�nd�sishme e muziktar�ve t� shquar popullor� beratas u shp�rngul�n n� qytetet e tjera t� Shqip�ris� p�r t� interpretuar muzik�n popullore. Kjo gj� solli nj� transferim dhe komunikim t� vlerave t� krijuara nga njeri qytet n� tjetrin.
Me shembjen e Perandoris� Osmane, n� Berat gradualisht u rrudh roli i tajfave t� muziktar�ve, nd�rkoh� q� u popullarizua repertori i k�ng�ve origjinale t� sazeve popullore beratase. Duhet theksuar se sot, n� muzik�n popullore qytetare t� Beratit do t� konstatojm� si gjuh�n muzikore-monodike, por dhe at� iso-polifonike, tipar i kahersh�m i Beratit t� vjet�r, rrethinave t� tij edhe i muzik�s s� qyteteve jugore n� p�rgjith�si. P�r shkak t� pozicionit gjeografik, por dhe t� lidhjeve historike, tek sazet e reja t� Beratit, u shkri natyrsh�m repertori monodik i k�ng�ve (q� deri para lindjes s� sazeve luhej nga tajfat e muziktar�ve) me at� iso-polifonik t� Beratit t� vjet�r. K�shtu, p�rve� repertorit tradicional t� qytetit, sazet zot�ronin edhe numrat m� t� njohur t� muzik�s qytetare shqiptare, si t� qytetit t� Vlor�s, P�rmetit, Elbasanit, Shkodr�s, Tiran�s etj. Sazet e Beratit p�rb�heshin nga 1 g�rnet�, 1 violin�, nj� ose dy llauta dhe 1 def.
N� rinovimin e repertorit muzikor popullor qytetar, nj� rol t� r�nd�sish�m luajt�n edhe krijimet e reja t� muziktar�ve popullor� t� k�saj periudhe. Me emrin e muziktarit popullor Shyqyri Fuga (Berat 1883- Berat � 1962), njihen k�ng�t �Mora mandolin�n�, �N� fush� t� Uznov�s� etj.; me emrin e Sulejman Naibit n� popull njihen k�ng�t:� �Jelekun kadife veshur�, �K�shtu e k�shtu m� than�, �Aman , o im at�; me emrin e Qerim Fug�s njihen k�ng�t:� �Mblodh�m nj� tuf� lule�, �Shaja me shami t� kuqe�, �Ma g�zofsh shamin� jeshile�, �Dit�n e xhuma po b�hesh xhuluzi� etj.
Elbasani:
Krijimi i orkestrin�s popullore qytetare n� vitin 1905, nga usta Isuf Myzyrit u konsiderua si nj� reaksion popullor drejtuar kund�r artit t� mejhaneve dhe �ingive. Me k�t� grup, Isuf Myzyri k�ndonte n� sheshet e qytetit t� Elbasanit, n� sh�titje popullore, nd�r g�zimet familjare t� njer�zve t� thjesht�[76]. N� k�t� m�nyr�, ky hap i par�, por dhe krijimtaria e m�pastajme e usta Isufit, heq nj� paralele t� qart� me shoq�rin� shkodrane kund�r orientalizmave t� ahengut si dhe me formimin e sazeve t� para n� qytetin e Beratit. K�shtu b�het e qart� se ishte krijuar� realisht nj� �front� i p�rbashk�t kulturor p�r past�rtin� e muzik�s popullore qytetare. �sht� nj� fakt i pranuar nga t� gjith� se p�rpara se usta Isuf Myzyri t� hynte n� jet�n muzikore popullore t� qytetit t� tij, sipas prof. Shuteriqit: n� Elbasan d�gjoheshin sidomos ato q� i quajn� �k�ng� t� vjetra�, k�ng� qyteti, plot melizma, ku, p�rve� Elbasanit, i p�rdorin edhe pak fshatra veriore pran�, ku melizmat ua shtojn�, si n� krahin�n e Zaranik�s[77]. Si� dihet, si k�nga m� e vjet�r popullore e qytetit t� Elbasanit mbahet ��ohuni djema shaloni atin�, e cila datohet diku aty nga fillimi i shek. XVII. N� fund t� shek XVII, fillimi i shek. XVIII, n� k�ng�n popullore t� qytetit t� Elbasanit ritet mjaft roli i bejtexhinjve, e konkretisht i Nezim Frakull�s. �sht� Nezim Frakulla i cili ka shkruar poezin� e dy k�ng�ve mjaft t� njohura t� Elbasanit, �Mun ke �esmja n� Bobolle� dhe ��illni ju moj lule �ilni�.
Pik�risht n� k�t� klim�, usta Isufi konturoi krijimtarin� e tij t� ardhshme. P�r gati 50 vjet, n� k�ng�t dhe melodit� e tij t� k�saj periudhe v�m� re nd�rtimin e nj� repertori me k�ng� t� reja popullore elbasanase ku spikatin mb�shtetja n� tradit�n e �muar t� k�ng�ve t� vjetra elbasanase paraosmane, �lirimi nga kromatika e drejtp�rdrejt�, bukuria e fraz�s muzikore diatonike, shprehje kjo e orientimit p�r nga vlerat e v�rteta t� kultur�s muzikore t� Elbasanit t� hersh�m etj. Krijimtaria e tij p�rfshin 89 krijime muzikore. Nd�r to p�rmendim k�ng�t:� �N� zabel t� gjeta�, �Iku nata, agun malet�, �Dashunija si rrufe�, �Nj� lulishte me trandafila�, �Midis vetllash m� ke nj� pik�, �Ma mir� n� pyll se n� qytet�, �Si bilbili n� pranver�, �ǒu d�shirush p�r me t� pa�, �Spaske pas� pik� m�shire�) etj. P�r vlerat e tyre, k�to k�ng� jan� p�rcjell� goj� m� goj� n� gjith� Shqip�rin�, n� Kosov� si dhe tek shqiptar�t e Maqedonis�.
[66] �Studime mbi leksikun dhe mbi formimin e fjal�ve n� gjuh�n shqipe�. A.Kostallari, �Rreth dep�rtimit t� turqizmave�, v�ll III, fq.98, Tiran�, 1989. Shiko dhe A.Xhuvani, Vepra II,�� fq.368, Tiran�, 1990; �Historia e muzik�s shqiptare�, 1, fq.10, Tiran�, 1984; Vasil S.Tole, �Enciklopedia e muzik�s popullore�, Tiran�, 2001 etj.
[67] Zadeja Tonin, Daija Tonin, �250 k�ng� qytetare shkodrane�, Shkod�r, 2000, fq. 10. Studim i cit.
[68] Eqrem �abej, �P�r gjenez�n e literatur�s shqipe�, tek �Studime gjuh�sore�, v�ll, V, Prishtin�, 1975, fq. 129. Studim i cit.
[69] Shiko dhe Zadeja Tonin, Daija Tonin, �250 k�ng� qytetare shkodrane�, Shkod�r, 2000, fq. 5.
[70] Zadeja Tonin, Daija Tonin, �250 k�ng� qytetare shkodrane�, Shkod�r, 2000, fq. 12. Studim i cit.
[71] Gurashi Kol�, �T� dhana mbi disa kang�tar� popullor�, almanaku �Shkod�r, 1964, fq. 163. Studim i cit.
[72] Almanaku �Shkodra�-1962, fq. 3. Studim i cit.
[73] Almanaku �Shkodra�-1963, fq. 199. Studim i cit.
[74] Gurashi Kol�, Sheldia Gjush, �Ahengu shkodran�, tek almanaku �Shkodra�, 1/1961, fq. 210.
[75] �T�faluna nder�s�, tek �Taraboshi�, tetor 1913; �Kanuni i shoqnies muzikore ROZAFAT�, Shkod�r 1919; Ndojaj Injac Gj, �Ahengu shqiptar�, gaz. �Illyria�, 1935, 24 dhjetor; �Dasma shkodrane�, gaz. �Bashkimi�, 1949, 24 Shkurt; Hoxha, Sh. �N� festivalin folklorik t� qarkut t� Shkodr�s�, gaz. �Z�ri i Popullit�, 1955,� 24 korrik; Beni, L. �Mbi festivalin e k�ng�ve dhe valleve t� zonave t� rrethit t� Shkodr�s�, gaz. �Bashkimi�, 1956, 20 Qershor; Gurashi Kol�, Sheldia Gjush, �Ahengu shkodran�, almanaku �Shkodra�, nr. 1/1961; Sokoli Ramadan, �Folklori muzikor shqiptar-morfologjia�, Tiran� 1965; Mitko Thimi, �Vepra�, Tiran�, 1981; �Fjalor i gjuh�s s� sotme shqipe�, Tiran�, 1980; Prendushi Robert, �Palok Kurti dhe k�nga qytetare�, �Jeta e Re�, 1988, 30 janar; Prendushi Robert, �K�nga shkodrane: tradita, zhvillimi i m�tejsh�m�, gaz. �Drita�, 1988, 21 shkurt; Sokoli Ramadan, Miso Piro, �Veglat muzikore t� popullit shqiptar�, Tiran�, 1991; Alibali Isa, �N� Shkod�r t� gjith� k�ndojn�, Shkod�r, 1997; Osmani Shefik, �Panteoni iranian dhe iranolog�t shqiptar��, Tiran�, 1998; Lafe Emil, �Persizmat n� kuadrin e orientalizmave t� �Fjalorit t� gjuh�s s� sotme shqipe�, tek �Perla�, 1/1999; Zaja Sami C, �Heti, njeri i urt� i shkodr�s�, Shkod�r, 2000; Daija Tonin, Zadeja Tonin, �250 k�ng� qytetare shkodrane�, Shkod�r, 2000; Murtishi Kaim, �Ladorishti, histori dhe tradita�, Strug�, 2001 etj.
[76] Balli�i Alfons, Dedei Sul�, �Isuf Myzyri�, Onufri, 1996, fq. 14. Studim i cit.
[77] Shuteriqi Dhimit�r, �Nga k�nga e popullit�, Tiran�, 1991. Studim i cit.