Folklori Muzikor - monodia Shqiptare

Kreu VIII

Perdet e ahengut

Ahengu organizohet n� �perde�-shkall� muzikore specifike, t� tipit modalo-diatonik ose modalo-kromatik. Matan� kufirit shtet�ror, muzika modalo-kromatike duksh�m konstatohet edhe n� muzik�n e qyteteve shqiptare t� Kosov�s, si: Prizren, Gjakov�, Prishtin�, Pej� etj. E gjejm� edhe n� qytetet e shqiptar�ve n� Maqedoni, si Tetova, Gostivari apo edhe K�r�ova. Gjithsesi nuk duhet t� harrojm� se, p�rgjith�sisht, n� vet� muzik�n popullore veriore ka ekzistuar nj� p�rvoj� e brendshme e kromatik�s, e cila ekziston si form� e bashk�veprimit t� dy modeve diatonike brenda nj� krijimi t� vet�m muzikor, t� quajtur r�ndom bimodale.

Gjasht� nga perdet: Dyqahu, Zyli, Huzami, Nihavendi dhe divani jan� shkall� kromatike; kurse: Raasi, Sergjahi, Nevishi, Hysejni, Sabahi dhe Leva jan� shkall� diatonike. N� �do perde gjejm� nj� repertor muzikor, kryesisht k�ng�, melodi me vegla apo dhe valle. N� pik�pamje t� shtrirjes gjeografike, ky repertor muzikor modalo-kromatik n� total prek gjith� zon�n veriore t� Shqip�ris� duke filluar nga lumi Shkumbin. N� ndryshim nga muzika modalo-diatonike, ajo kromatike �sht� e ngurt�suar vet�m n� muzik�n popullore t� qyteteve shqiptare, si: Shkodra, Elbasani, Kavaja, Durr�si, Tirana, Shijaku etj. K�tu b�n p�rjashtim vet�m muzika popullore e qytetit t� Beratit, e cila klasifikohet dhe luhet brenda konceptit muzikor t� modalo-kromatik�s, por q� n� pik�pamje gjeografike �sht� n� jug t� lumit Shkumbin, n� mes t� zon�s s� madhe t� iso-polifonis� shqiptare dhe shkall�ve pentatonike.

Megjith�k�t�, duhet theksuar fakti se, krahas ngarkes�s duksh�m t� nj� terminologjie t� huazuar (si n� rastin e ahengut shkodran lidhur me em�rtimet e shkall�ve t� tij), muzika jon� popullore e p�rjetoi kromatik�n m� shum� si nj� prirje zhvillimi dhe zgjerimi t� diatonik�s, vendase sesa si nj� marr�dh�nie t� dhunshme me nj� kultur� q� p�rpiqej t� imoponohej. N� k�t� pik�, nj� rol t� dor�s s� par�, kan� luajtur formacionet e v�rteta muzikore popullore qytetare dhe n� ve�anti muziktar�t popullor� t� ahengut qytetar. Qysh n� gjysm�n e par� t� shek. XIX, ahengxhinjt� e qytetit t� Shkodr�s shartuan n� teknik�n e p�rdorimit t� violin�s disa ve�ori t� teknik�s s� kemanxhes duke e mbajtur vegl�n� vertikalisht (n� gjunj�), dhe po ashtu gjet�n nj� sistem origjinal akordimi t� tipit �re-la-re-sol�[53].

I shprehuri melodik i ahengut �sht� monodik si dhe monodi me shoq�rim. Ahengu shoq�rohet me formacionin me vegla popullore dhe t� importuara. Si� e theksuam dhe m� lart, veglat muzikore p�rb�r�se t� ahengut qytetar t� Shqip�ris� Veriore n� shekullin e kaluar ishin klarinet�, saze,violin�, kavall, dajre, �apare; nd�rkoh� q� n� Shqip�rin� e Mesme kemi klarinet�, violin�, llaut�, �yr, qyp, def etj.

Perdet-makamet jan� gjithsej 12-dymb�dhjet�. Kemi edhe nj� k�ng� popullore shkodrane t� k�nduar nga Shuk Prifti, q� titullohet � Me dymb�dhjet� mekame qi jan�[54]. Megjith�se ka shpjegime t� ndryshme mbi fjal�n makam, ne do t�i referohemi asaj n� kontekstin i cili e evidenton dhe e p�rcakton at� si shkall� muzikore orientale. Ky duket se �sht� edhe kuptimi m� i plot� q� i referohet k�saj fjale edhe n� bot�n muzikore arabe, e cila e p�rdori e para k�t� fjal� n� shek. XV, koh� e cila p�rkon me Perandorin� e fuqishme t� Abassidit, me qend�r n� Bagdad. Kemi, gjithashtu, edhe nj� p�rdorim tjet�r t� k�saj fjale n� kuptimin e nj� forme t� ngjashme me suit�n, kjo e mb�shtetur n� rregulla t� caktuara. K�t� tip e gjejm� t� p�rdorur n� format: makam-Turqi; makam-Irak; mugam-Azerbaxhan; dastgah-Iran dhe p�rs�ri makam n� Uzbekistan. Shum� nga makamet n� muzik�n popullore t� Irakut jan� mikrotonale. Njihen rreth 53 prej tyre, t� cilat jan� t� prejardhura prej 20 makameve baz� t� k�saj muzike etj.

Perdet e ahengut popullor qytetar shkodran

P�rsa m� sip�r, lidhur me perdet e ahengut dhe k�ng�t p�rkat�se� q� k�ndoheshin n� to, do t� na duhet t� shprehemi rreth konceptit q� ahengxhinjt� kishin mbi perdet-makamet. �sht� e v�rtet� q� nj� pjes� e madhe e terminologjis� s� ahengut �sht� e prejardhur. Po kaq i v�rtet� �sht� edhe fakti se perdet e ahengut n� konceptin e organizimit t� ahengut prej muziktar�ve popullor� nuk p�rfaq�sonin nj� renditje graduale t� tingujve, sesa vet�m lart�sin� e par� nga ku kjo shkall� fillonte. N� ndihm� t� k�tij arsyetimi vjen edhe fakti se edhe k�ng� q�, p.sh., klasifikohen n� nj� perde t� caktuar, n� t� v�rtet� jan� t� nd�rtuara dhe t� mb�shtetura n� dy-tri perde t� ndryshme, madje ndonj�her� t� kombinuara diatonike+kromatike.

Duke qen� se shumica e muziktar�ve t� ahengut ishin muziktar� popullor� dhe jo profesionist� sipas konceptit per�ndimor, ata e konceptuan k�t� organizim formal t� ahengut sipas m�nyr�s s� tyre. Kjo u vu re m� pas edhe gjat� krijimit t� k�ng�ve t� reja prej tyre, k�ng� t� cilat k�ndoheshin n� nj� HENG dhe mb�shteteshin n� nj� perde t� caktuar, duke u nisur vet�m n� lart�sin� e not�s s� par� t� tij. M� pas, gjith�ka ndiqte nj� rrjedhim melodik t� �papritur�, rrjedhim i cili kishte t� b�nte me lirin� krijuese t� muziktarit t� ahengut.

N� krahasim me sa m� sip�r, duhet theksuar fakti se, n� p�rgjith�si, muzika popullore shqiptare monodike e ka t� kufizuar p�rdorimin e kromatik�s. Kromatika jon� popullore nuk nd�rtohet mbi parimin e l�vizjes ngjit�se apo zbrit�se t� sekundave t� vogla. Kromatika popullore vendase nuk gjendet n� gjith� gjat�sin� e shkall�s, por shfaqet si dukuri e alterimit t� nj� note t� caktuar. Si e till� ajo nuk �sht� nj� kromatike e ndjeshme dhe e menj�hershme.

����������� N� ahengun muzikor qytetar do t� v�rejm� edhe dukurin� q� lidhet ngusht� me nj� st�rhollim t� gjuh�s muzikore, e cila duket se �sht� karakteristike p�r gjith� folklorin e atyre popujve q� shprehen n� monodi. N� rastin e ahengut, shohim se kemi nj� larmi melodike e cila ka p�r baz� variacionin e parametrit melodik t� shprehjes kjo e shoq�ruar edhe me ngjyra tingullore specifike t� veglave q� marrin pjes� n� shoq�rimin e tij. N� k�t� logjik� do t� p�rfshinim edhe thyerjet e shpeshta ritmike, t� cilat mund t�i konsideronim si nj� shfaqje e ve�ant� e variacionit, por tani n� parametrin ritmik.

[53]Po aty, fq.224.

[54] Botuar tek �K�ng� dhe valle popullore�, Tiran�, 1952, fq. 17.
�������������������������� O! Me dymb�dhet mekame qi jan�
�������������������������� K�ndo o bylbyl k�ndo
�������������������������� O! Kur ban e �il� drandofilli medet
�������������������������� Prej dyzenit k�ndon o bylbili.

[55] Dyqah: sol-lab-si-do-re-mib-fa-sol. Sipas R. Sokolit, dyqahu �sht� perdja e par� e ahengut , perde q� zakonisht hapet me pjes� instrumentale t� tipit �taksim� ose �peshref�. Shiko shembujt muzikor�, nr. 170, 171, 178 n� librin �Folklori� muzikor shqiptar-morfologjia� i R. Sokolit.

[56] Zyli: Shkall� muzikore popullore me origjin� orientale e tipit t� dyqahut, por vet�m nj� kuint� m� lart. Sipas R. Sokolit, zyli �sht� perdja e dyt� e ahengut dhe njihet si perde q� p�rmban k�ng� t� cilat shtjellohen n� regjist�r relativisht t� lart� n� t� k�nduar. Shiko shembujt muzikor�, nr. 180, 181 n� librin �Folklori muzikor shqiptar-morfologjia� i R. Sokolit.

[57] Gjysa: sol-la-sib-do#-re-mi-fa-sol. Sipas R. Sokolit,� gjysa �sht� perdja e tret� e ahengut popullor. Shiko shembujt muzikor�, nr. 182 n� librin �Folklori muzikor shqiptar-morfologjia� i R. Sokolit.

[58] Raasi: sol-la-sib-do-re-mib-fa-sol. Sipas R. Sokolit raasi klasifikohet si perdja e kat�rt e ahengut popullor shqiptar. Shiko sh�mbullin� muzikor nr. 187 n� librin �Folklori� muzikor shqiptar-morfologjia� i R. Sokolit.

[59] Sergjahi: sol-lab-sib-do-re-mib-fa-solb. Sipas R. Sokolit, sergjahi klasifikohet si perdja e pest� e ahengut popullor shqiptar. Shiko shembujt muzikor�, nr. 189, 190 n� librin �Folklori muzikor shqiptar-morfologjia� i R. Sokolit.

[60] Huzam: sol-lab-sib-dob-re-mib-fa. Sipas R. Sokolit, �sht� perdja e gjasht� e ahengut.

[61] Nevish: sol-lab-sib-do-reb-mib. Sipas R. Sokolit,� nevishi klasifikohet si perdja e shtat� e ahengut popullor shqiptar. Shiko shembujt� muzikor� nr. 192, 193� n� librin �Folklori muzikor shqiptar-morfologjia� i R. Sokolit.

[62] Hysejni: sol-la-sib-do-re-mib-fa-sol. Sipas R. Sokolit,� hysejni klasifikohet si perdja e tet� e ahengut popullor shqiptar. Shiko shembujt muzikor�, nr. 194, 195, 196 n� librin �Folklori muzikor shqiptar-morfologjia� i R. Sokolit.

[63] Leva: sol-la-si-do-re-mi-fa-sol. Sipas R. Sokolit,� leva klasifikohet si perdja e dhjet� e ahengut popullor shqiptar. Shiko shembullin muzikor, nr. 200, 201 n� librin �Folklori muzikor shqiptar-morfologjia� i R. Sokolit.

[64] Nihavend: sol-la-sib-do-re-mib-fa#-sol. Sipas R. Sokolit,� nevishi klasifikohet si perdja e nj�mb�dhjet� e ahengut popullor shqiptar. Shiko shembujt muzikor�, nr. 202, 203 n� librin �Folklori muzikor shqiptar-morfologjia� i R. Sokolit.

[65] Divan: Sol-lab-si-do-re-mib-fa#-sol. Shkall� muzikore popullore me origjin� orientale e tipit me dy sekunda t� zmadhuara brenda shkall�s. Sipas R. Sokolit,� divani klasifikohet si� perdja e dymb�dhjet� e ahengut popullor shqiptar. Shiko shembujt� muzikor�, nr. 205, 206, 207 n� librin �Folklori� muzikor shqiptar-morfologjia� i R. Sokolit.

Kthehu tek faqja kryesore

Kthehu tek publikimet

Shko tek "Folklori Muzikor"