Folklori Muzikor - monodia Shqiptare

Kreu VII

Mbi ahengun qytetar

����������� �far� �sht� ahengu[41] popullor qytetar:

Ahengu shfaqet si nj� makrostruktur� shum� e r�nd�sishme e cila ka t� p�rfshir� n� t� pothuajse gjith� elementet m� t� r�nd�sishme muzikore q� mor�n pjes� n� formimin dhe konsolidimin e muzik�s son� popullore qytetare n� qend�r dhe n� Veri t� Shqip�ris�. N� p�rgjith�si, p�r ahengun thuhet se �sht� shum� i vjet�r dhe, ashtu si nuk njihen shumica e autor�ve t� k�ng�ve, ashtu nuk dihet me sakt�si edhe koha kur ai ka z�n� fill[42]. Organizimi i tij n� form�n q� na ka ardhur neve sot, mb�shtetur n� t� dh�nat q� na sugjeron vet� ahengu, duket se i p�rket shekujve XVI-XIX. N� nj� fokusim ngusht�sisht muzikor, ahengu p�rfshin nj� repertor muzikor t� caktuar t� k�ng�ve popullore qytetare si dhe t� melodive t� ve�anta orkestrale t� cilat n� struktur�n e tyre organizuese shfaqin:

-        shtres�n e vjet�r origjinale t� parapushtimit turk, t� muzik�s modalo- diatonike t� Shkodr�s dhe t� rrethinave t� saj

-        shtres�n e muzik�s modalo-kromatike, si pjes� e� kultur�s turko-arabe-persiane, t� cilat i p�rhapi dyndja e otoman�ve, si nd�r ne, ashtu dhe n� folklorin e viseve t� tjera t� Ballkanit[43]

-        shtres�n e muzik�s mbar�ballkanike

-        shtres�n q� p�rfshin periudh�n e quajtur �shkodranizimi i ahengut�

Nga d�shmit� q� kemi lidhur me k�ndimin e ahengut, dim� se n� shek. XVIII, k�ng�t e ahengut k�ndoheshin shum� keq �� tuj i p�rcjell� me nj� �hej-hej�, gadi n� gjasim t� ritmit t� k�ng�ve t� vjetra t� Elbasanit�[44], dhe me fjal� as turqisht as shqip[45]. Sipas studiuesve t� ahengut, n� dasm�n tradicionale shkodrane, k�ng�t e ahengut k�ndoheshin t� grupuara n� shtat� grupe, ku secili grup k�ndohej njeri pas tjetrit n� nj�si kohe t� ndryshme. �do nj�ri prej k�tyre grup k�ng�sh hapej e mbyllej me nj� pjes� instrumentale. N� pik�pamjen e organizimit formal, ahengu b�hej kryesisht:

1. Nat�n e dasm�s
2. Dit�n e martes�s
3. Mbr�mjen e kuror�s deri n� m�ngjesin e dit�s tjet�r

N� t�r�si, ahengu n� dasm� fillonte n� mbr�mje dhe mbaronte n� or�t e para t� m�ngjesit. K�shtu, k�ng�t e grupit �sabah� q� p�rfundonte krejt ahengun, k�ndoheshin n� t� gdhir�[46]. Megjith�se n� p�rgjith�si ahengu m�sohej dhe transmetohej goj� m� goj�, kemi edhe raste kur me ahengun jan� marr� k�ng�tar� q� njihnin muzik�n n� rrug� profesionale. Nd�r k�t� kategori k�ng�tar�sh p�rmendim Ndoc Galiga�in, Jak Gurashin, Lec Gjush Ashta, Kol� Vasija, Ndoc Shala, Kol� Plani etj.

Formacioni i muzik�s qytetare shkodrane-ahengu, n� shekullin e kaluar kishte p�rs�ri nj� p�rzierje tiparesh mes bashk�jetes�s s� tamburit-sazes me dhjet� tela, violin�s, kavalli me shtat� vrima, dajres, �apares dhe luges�[47].

N� nj�lloj kuptimi, lindja, formimi dhe konsolidimi i ahengut jan� t� lidhura ngusht� vet� jet�n ekonomike, shoq�rore, politike dhe kulturore t� qytetit t� Shkodr�s n� shek. XV-XX. Duhet t� pohojm� se Shkodra ka qen� epiqend�r e kultur�s shqiptare, n� konceptin m� t� gjer� t� fjal�s. Jo rast�sisht let�rsia e vjeter shqipe zhvillohet kryesisht n� Veri t� Shqip�rise me gravitim n� Shkod�r[48], nga autor� t� cil�t ishin t� lidhur ngusht� me kultur�n latine. Nj� pohim i till� p�rforcohet edhe nga Pashko Vasa kur thot� se kur u nda Perandoria Romake, Shkodra u lidh me fatin e Rom�s, gj� q� shpjegon, me sa duket, ritin latin q� ushtrojn� banor�t e saj[49]. Pjes� p�rb�r�se mjaft e r�nd�sishme e �kultur�s�, ka qen� edhe muzika, qoft� edhe n� kuptimin m� t� pjessh�m. Nj� nga arsyet se pse ahengu qytetar gjendet n� form�n e tij m� t� zhvilluar n� Shkod�r, �sht� pa dyshim e lidhur me specifikat e Shkodr�s, si qyteti m� i zhvilluar shqiptar i mesjet�s, si qyteti m� tipik i bashkekzistenc�s s� tri feve (myslymane, katolike dhe ortodokse) dhe si qyteti m� i hapur p�r nga zhvillimet urbane n� fillim t� shek. XX etj. N� shek. XIX, Shkodra ishte qendra m� e r�nd�sishme e tregtis� dhe e artizanatit n� Shqip�ri dhe nj�koh�sisht kryeqendra administrative dhe politike e Shqip�ris� veriore[50].

Dim� se n� shek. XV Barleti shkruante se pa nj� org� t� prishur n� kalan� e Shkodr�s. Edhe studiues t� tjer�kan� theksuar vendin e

r�nd�sish�m t� Shkodr�s n� zhvillimet e muzik�s profesioniste shqiptare diku aty nga mesi i shek. XIX me Palok Kurtin (1850-1920), Frano Ndoj�n (1860-1925) e Martin Gjok�n, p�r t� vazhduar m� pas me shum� t� shquarit muziktar� shkodran� t� gjysm�s s� dyt� t� shek. XX: �esk Zadeja, Ramadan Sokoli, Tish Daija, Pjet�r Gaci, Tonin Harapi, Gjon Simoni, Simon Gjoni etj, t� cil�t, krahas t� tjerash, pohuan me vepr�n dhe jet�n e tyre nj� fakt t� r�nd�sish�m se terreni nga ata lind�n ishte n� thelb edhe nj� terren krijues muzikor. Poeti i shquar Migjeni, n� nj� poezi t� shkruar n� vitet �30 t� shek. XX shkruan: �Jonet muzikore derdhen, rrkaj derdhen/ l�mojn� tryez�n, gotat, veshjet tona[51]. Ky p�rshkrim, i cili nuk duket se �sht� vet�m letrar, ndoshta �sht� edhe karakterizimi m� interesant p�r� vendin shum� t� r�nd�sish�m� q� ka z�n� gjithmon� muzika n� jet�n e qytetarit shkodran.

�sht� nj� fakt i pamohuesh�m se n� shek. XV-XIX, i vetmi terren muzikor i cili p�rfshinte dhe arg�tonte shtresa t� gjera t� popullat�s qytetare shkodrane ka qen� ahengu popullor. K�tu nuk dua t� p�rmend rolin e muzik�s n� besimet fetare, pasi ajo �sht� nj� dukuri e trajtuar tashm� nga muzikologjia jon�. Nj� tjet�r fakt i �uditsh�m �sht� ai q� lidhet me numrin dhe rolin shum� t� madh t� muziktar�ve popullore t� besimit katolik, n� kultivimin dhe m� pas n� rinovimin e ahengut, krahas muziktar�ve popullor� me besim mysliman. Kjo ndoshta lidhet edhe me aksionin katolik nd�rmjet veprimtarive arg�tuese, p�r t� m�suar dhe p�r�uar ungjillin n� popull[52].

Sot, duke u nisur nga ajo q� ka mbetur, mund t� themi se ahengu ka prishur rregullin e tij formal, pra interpretimin e tij sipas radh�s. N� aheng �sht� prishur balanca nd�rmjet krijimeve popullore anonime me ato me autor; n� aheng po dalin nga p�rdorimi nj� pjes� e madhe e k�ng�ve, tematikat e t� cilave q�ndrojn� jasht� kohe dhe ahengu �sht� shnd�rruar n� nj�lloj t� ri q� n� terma t� p�rgjithsh�m quhet muzika qytetare popullore shkodrane.

[41] Etimologjin� e fjal�s aheng, prof. Sokoli e nxjerr nga persishtja ahenk=ton, akord, muzik�. Tek �FGJSSH� e gjejm� me kuptimet: arg�tim me saze si dhe t�r�sia e k�ng�ve dhe e melodive popullore q� k�ndoheshin e luheshin me raste d�frimesh. Shiko dhe Vasil S. Tole, �Enciklopedia e muzik�s popullore shqiptare�, Tiran�, 2001.

[42] Kol� Gurashi,� �Ahengu shkodran�, dor�shkrim, fq. 1. Arkivi i I.K.P. Studim i cit.

[43] Ramadan Sokoli, �Folklori� muzikor shqiptar�, Tiran�. Studim i cit.

[44] Kol� Gurashi,� �Ahengu shkodran�, dor�shkrim, fq. 1. Arkivi i I.K.P. Studim i cit.

[45] Po aty, fq. 105.

[46] Zadeja Tonin, Daija Tonin, �250 k�ng� qytetare shkodrane�, Shkod�r 2000, fq. 11. Studim i cit. Nj� kompozim n� piktur�, t� titulluar �Dasma Shkodrane�, e ka realizuar Kol� Indromeno.

[47] R.Sokoli, P.Miso, �Veglat muzikore t� popullit shqiptar�, fq.231, Tiran�, 1991. Studim i cit.

[48] Ibrahim Rugova,�Vepra e Bogdanit�, fq. 33, Tiran�, 1990. Studim i cit.

[49] Pashko Vasa, Vepra Letrare 1, nga romani �Bardha e Temalit�, fq. 20, Tiran�, 1987. Studim i cit.

[50] Shiko dhe Jup Kastrati, �Zef Jubani�, Tiran�, 1987, fq. 10; Zija Shkodra, �Zhvillimi i tregtis� n� shek. XIX, tek �Buletini p�r shkencat shoq�rore�, Tiran�, 1955 etj.

[51] Poezia �Mbas tryez�s�, tek Migjeni , �Vepra�, Tiran�, 1988, fq. 79-80.

[52] Shiko dhe Simoni Gjon, �Simfonia e nj� jete�, Napoli, 2001, fq. 50.

Kthehu tek faqja kryesore

Kthehu tek publikimet

Shko tek "Folklori Muzikor"