Folklori Muzikor - monodia Shqiptare

 

Kreu IV

Monodia me shoq�rim me vegla tradicionale.
Llojet e veglave tradicionale q� marrin pjes� n� shoq�rim. Mbi ep-rapsodit� e ciklit t� kreshnik�ve, k�ng�t mal�sor�e dhe gj�m�n.

N� pik�pamje gjeografike, muzika modalo-diatonike �sht� tipar themelor i muzik�s e cila b�n jet�n e saj t� gjall� n� fshatin shqiptar verior duke filluar prej veriut t� lumit Shkumbin, duke shkuar deri n� thell�si t� Kosov�s si dhe n� gjith� territorin ku banojn� shqiptar�t n� Maqedoni me p�rjashtim t� zon�s s� njohur me emrin �Maqedonia toske�, ku k�ndohet n� iso-polifoni mb�shtetur mbi shkall�t muzikore pentatonike. Muzika modalo-diatonike shfaqet kryesisht si monodi vokale, me ose pa shoq�rim me vegla muzikore. Veglat muzikore m� t� p�rdorura jan� lahuta, �iftelia, sharkia etj.

Tek krijimet muzika popullore m� origjinale, paraprakisht, do t� shquanim disa ve�ori t� cilat jan� me mjaft interes p�r t� njohur k�t� muzik�. K�tu do t� theksonim faktin se edhe n� k�t� pjes� t� folklorit muzikor shqiptar, tendenca e drejtimit t� melodis� �sht� zbrit�se. Me k�t� duhet t� kuptojm� se pik�risht drejtimi zbrit�s, luan rol nj�sues edhe me pjes�n tjet�r t� folklorit muzikor shqiptar (pjes�n isopolifonike), q� n� dukje t� par� p�r shkak t� tipologjive t� ndryshme apo edhe parap�lqimeve t� tjera n� nd�rtimin e shkall�ve t� krijojn� iden� e ndarjes. Nd�r krijimet muzikore modalo-diatonike t� k�saj treve do t� evidentonim eposin e kreshnik�ve, gj�m�n apo dram�n e v�rtet� muzikore popullore dhe k�ng�t maje-kraje, krijime t� cilat paraqiten mjaft autoktone dhe me lidhje t� ngushta midis tyre.

Cikli i kreshnik�ve

Nd�r krijimet muzikore m� interesante t� bazuara mbi modalo-diatonik�n veriore jan� k�ng�t e kreshnik�ve[21]. N� vetvete ato p�rfaq�sojn� nj� cik�l k�ng�sh legjendare t� shoq�ruara me lahut�, me n� qend�r dy v�llez�rit Mujin dhe Halilin. Sipas prof. Supanit, eposi nuk ekziston pa muzik�. Cikli i kreshnik�v� apo eposi, si� thirret r�ndom, konstatohet t� k�ndohet n� Mal�sin� e Madhe, Rranzat, Postrib�, Shllaku e Dukagjini, Nikaj M�rtur, Krasniqja e Gashi, Byty�i, Berish�, Has si dhe n� Kosov� n� rrafshin e Dukagjinit me qendrat: Pej�, Gjakov�, Prizren, Rahovec, De�an, Istog e Suharek� etj. Deri diku aty nga mesi i shek. XX, eposi �sht� k�nduar vet�m n� odat e miqve, kuvendet e burrave si dhe n� festa t� ndryshme, pa stimuj material� p�r rapsod�t.

Koha e formimit t� tij lokalizohet p�rpara dyndjes sllave n� Ballkan, pra �sht� parasllav dhe vet�kuptohet paraturk. Sipas Lambertzit, elementet p�rrallore t� mo�me me burim shqiptaro-ilir, figurat e besimit popullor shqiptar, q� jan� te gjalla n� k�to epe t� shkurtra, dhe arm�t e vjetra jan� d�shmi kujtimesh t� nj� date fort t� lasht�. ��shtja e p�rkat�sis� s� burimit t� eposit (n� �sht� shqiptar apo serb) �sht� ende tez� diskutimesh, megjith�se primati shqiptar n� m� t� shumt�n e pikave t� nxehta t� debatit �sht� i padiskutuesh�m[22]. Gjithashtu, shum� studiues kan� v�n� re edhe ngjashm�rit� e eposit ton� me poemat homerike. Nd�r ta p�rmendim Lambertzin, Shmausin, Min Skafte Jensenin, etj. Shum� studiues t� eposit t� kreshnik�ve, vler�n e tij e krahasojn� me eposin homerik, sagat e Skandinavis�, kaleval�n, nilinat ruse etj. Sipas prof. U�it: eposi i kreshnik�ve p�rfaq�son nj� kompleks poetik dhe etnokulturor.

Nd�r eposet e ve�anta t� ciklit p�rmendim: �Martesa e Mujit�, �Fuqia e Mujit�, �Or�t e Mujit�, �Vaji i Ajkun�s�, �Martesa e Halilit�, �Muji e tri zanat e malit�, �Halili pret Pajo Harambashin�, �Or�t e Bjeshk�s� etj.

Shembulli muzikor nr. 28. �Fuqia e Mujit�

Shembulli muzikor nr 29. ��ka kish ba Muja me Halilin�

Mbi melodik�n, shkall�t muzikore dhe ritmik�n e eposit:

Melodika e eposit t� kreshnik�ve �sht� nj� nga parametrat muzikor� m� t� duksh�m dhe shpreh�s s� tij. Realisht n� t� nuk kemi nj� laryshi t� madhe kombinimesh, por m�nyra e nd�rtimit t� melodik�s s� eposit[23] shfaq interes p�r etnomuzikologjin�. Sipas F.Daj�s[24]: k�ng�t e epik�s legjendare kan� n� taban t� tyre nj� varg melodik t� thjesht�, pak a shum� n� form�n e nj� fjalie muzikore, e cila zhvillohet mbi parimin e p�rs�ritjes me an� t� nj� far� variacioni. P�rsa i p�rket melodis� s� k�ng�ve legjendare, edhe n� punimet e etnomuzikologjis� son� �sht� v�n� re se karakteristika dalluese p�r melodit� e k�ng�ve legjendare �sht� renditja graduale e tingujve, fillimisht p�rmes intervaleve t� vogla. Nga sa kemi v�n� re deri m� tani, n� p�rcjelljet me veg�l-lahut� p�rdoren kombinimet e 3,4 dhe 5 tingujve. Sasia e tingujve q� marrin pjes� n� melodi fillon e zgjerohet gradualisht n� momentin kur lahutari k�ndon tekstin e eposit. N� k�t� moment muzikor vihet re zgjerimi i ambitusit sipas kombinimit t� 5, 6, 7 dhe 8 tingujve n� melodin� vokale.

M�nyra sesi strukturohet forma dhe melodia e nj� krijimi stereotip n� epos, paraqitet si m� posht�:

-si rregull, kemi� gjithmon� nj� hyrje me lahut� dhe pas-pas saj kemi intonimin e nj� tingulli vokal, i cili shfaqet si� nj� vler� e mbajtur

Shembulli muzikor nr 30.K�nga e Sali Dac Serdarit�

-m� pas kemi krijimin e nj� intervali kap�rcyes (3,4,5) gjithmon� n� ngjitje

Shembulli muzikor nr 31. �Kur ish kan krajli n`kotorr�

-pas k�saj vijojm� me zbritjen graduale t� lart�sis� s� kapur n�p�rmjet tingujve kalues, t� shk�mbyer dhe zbrit�s, t� cil�t jan� n� kontrast me fillimin e melodis� p�r shkak se parap�lqejn� vlera t� vogla meloritimike

Shembulli muzikor nr 32. �Imeri qet bab`� e axh` prej burgut�

-n� secilin mbarim fjalie kemi gjithmon� nj� cezur� relativisht t� gjat�

Skema meloritmike priret drejt l�vizjeve 2 dhe trepjes�tuese dhe kombinimeve t� thjeshta mes tyre. (2/8, 3/8, 2/4, �, 5/8, 9/8), etj. P�rgjith�sisht, skema e nd�rtimit t� vargjeve t� ciklit �sht� e mb�shtetur n� vargjet 6, 8, kryesisht 10-rrok�she (kjo sipas ritmit muzikor), por gjejm� edhe 14 dhe 16-rrok�sha, k�ta mb�shtetur mbi shkall�t muzikore modale diatonike t� tipit eolian, dorian, frigjian dhe miksolidian. N� mjaft raste gjejm� edhe intervale muzikore m� t� vogla sesa gjysm� toni, �ka e b�n t� v�shtir� klasifikimin e shkall�ve t� tilla.

Mbi lahutar�t e eposit:

Muziktari popullor q� luan dhe k�ndon me lahut�, r�ndom e gjejm� me p�rcaktimin lahutar, por edhe aed ose rapsod. Sipas G�rcaliut: t�r� rapsod�t e eposit, mjesht�rin� e ekzekutimit t� k�ng�ve dhe t� interpretuarit n� veg�l e marrin n� mosha mjaft t� reja. Lidhur me rapsod�t m� t� shquar, Pater Anton Harapi, n� vitin 1937,� p�rshkruan n� dor�shkrimet e tij q� gjenden pran� AQSH-s�, takimin n� Theth me rapsodin-lahutar shum� t� njohur n� ato vite-Gjergj P�llumbi[25]. Ka rapsod� q� mbajn� mend dhe interpretojn� deri n� 10-15 mij� vargje nga eposi.

�����������

Foto: �Lahutari popullor�

K�ng�t mal�sor�e[26]:

����������� Nd�r krijimet muzikore m� interesante t� bazuara mbi modolo-diatonik�n veriore jan� edhe k�ng�t mal�sor�e[27]. K�ng�t mal�sor�e jan� k�ng� kushtrimi t� mal�sor�ve n� Veri t� Shqip�ris�, t� cilat kryejn� funksionin e z�dh�nies, t� pashoq�ruara me ndonj�lloj vegle muzikore. Ka p�rcaktime t� ndryshme p�r k�ng�t mal�sor�e. Ato njihen n� popull edhe me em�rtimet: k�ng� majekrahi, k�ng� p�rmajekrahi, k�ng� p�rkryekrahi, k�ng� termal�e, k�ng� pisk�, k�ng� me gisht n� vesh, k�ng� p�rpjet�, k�ng� asqer�e. K�to em�rtime nisen kryesisht nga dy pozicione: ose ai i m�nyr�s s� interpretimit, ose nga q�llimi i kryerjes s� saj. Lidhur me m�nyr�n e interpretimit t� k�tyre k�ng�ve do t� thoshin se jan� dy pozicione kryesore: pozicioni m� k�mb� dhe pozicioni ulur mbi gjunj�. Pozicioni i dyt� �sht� m� tipik p�r barinjt�.

Foto: �Dy mal�sor� n� gjunj� duke k�nduar k�ng� mal�sor�e�

Foto: �Dy mal�sor� m� k�mb� duke k�nduar k�ng� mal�sor�e�

Sipas Munishit, lidhur me p�rhapjen e tyre n� Kosov�, ato i gjejm� m� t� theksuara n� Mal�sin� e Madhe t� Mbishkodr�s, n� trevat e Trieshit, t� Hotit, t� Grud�s, n� rrethin e Plav�s e t� Gucis�, n� Rugov�, Mal�sin� e Gjakov�s dhe n� Podgur t� Pej�s dhe t� Istogut. N� Shqip�rin� e Veriut do t�i hasim n� Has, n� rrethin e Kuk�sit, t� Puk�s, n� disa fshatra t� Mirdit�s, t� bregut t� Matit dhe pjes�risht n� rrethin e Lezh�s. Ka gjurm� t� k�ng�ve mal�sor�e edhe tek shqiptar�t n� Mal t� Zi. Kryesisht njihet si k�ng� barinjsh. Me kalimin e viteve ekziston edhe nj� repertor i k�nduar i k�tyre k�ng�ve t� cilat deri diku �lirohen nga karakteri utilitar i p�rdorimit paraprak t� tyre.

N� pik�pamje t� nd�rtimit t� melodis�, n� k�to k�ng� nuk hasim melodi shum� t� zhvilluara. Ashtu si n� k�ng�t e eposit legjendar, edhe k�tu dallojm� nj� struktur� t� nd�rtimit t� melodis� e cila, fillimisht, aktivizon vlera t� gjata muzikore e, m� pas, melodia shtjellohet n�p�rmjet l�vizjeve meloritmike m� t� shpejta. Pik�risht ky konceptim popullor i melodis� s� bashku me drejtimin zbrit�s t� saj, sjell nj� unitet t� menduari muzikor t� asaj q� ne e kemi quajtur �metod� kompozicionale popullore�. Shkall�t muzikore mbi t� cilat k�to shkall� k�ndohen jan� modale, kryesisht t� tipit diatonik, por edhe kromatik t� mb�shtetura n� nj� sistem tingullor popullor jo t� temperuar, mb�shtetur mbi vargjet 8-rrok�she. Vargjet e k�tyre k�ng�ve jan� shum� t� thjeshta dhe t� qarta n� destinacionin e tyre p�r shkak se vargjet e shumic�s s� tyre jan� njoftime n� distanc�, si p.sh.: �Thuj Gjakov�s , �ou e del�, �Kanga e Rugov�s�, �Ali Pasha fjal ka �ue�, �N�fush� t�Kosov�s u mlodh telalli� etj.

Shembulli� muzikor nr. 33. �K�ng� majekrahe�

Shembulli� muzikor nr. 34.�K�ng� majekrahe�

Zakonisht k�ng�t k�ndohen solo, por ka raste edhe t� k�nduara nga dy k�ng�tar�. Kemi raste kur melodit� e tyre i gjejm� t� interpretuara edhe me vegla popullore tradicionale, si kavall, zumare, fyell dhe gajde. E gjejm� t� p�rdorur si terminologji dhe si struktur� edhe n� let�rsin� shqipe[28].

Vajet dhe gj�ma

Me vaj[29] do t� kuptojm� t� qar�t e nj� t� vdekuri me ligje, t� qar�t p�rgjith�sisht, vajtoj, vajtim. Lidhur me vajtimin shqiptar, si d�shmia e par� e shkruar vler�sohet vajtimi i Lek� Dukagjinit p�r Gjergj Kastriot Sk�nderbeun. K�t� e jep Marlin Barleti n� vepr�n e tij �Histori e Sk�nderbeut� (1508-1510). M� pas, p�r vajtimin shqiptar sjell t� dh�na Demetrio Franko m� 1584-�n; �Rituali Roman� i Budit, m� 1621-shin; Frang Bardhi n� nj� relacion t� vitit 1641, Evla �elebia m� 1660-1664-�n; Vi�enso Dorsa, m� 1847-�n; Johan Georg von Hahn-i n� vepr�n �Studime shqiptare�-1853-1854, Elena Gjika, Zef Jubani, De Rada, Luigj Gurakuqi, Vi�ens Prenushi, Maksimilan Lambertzi, etj. Nj� nga vajtimet m� t� vjetra shqiptare p�rmendet ai i rapsodis� kreshnike me lahut� �Ajkuna qan Omerin�.

N� Veri kemi vajtimin q� quhet �gj�m�[30], i cili �sht� nj� e qar� kolektive. Vajtimi apo gj�ma shqiptare �sht� nj� dram� muzikore e v�rtet� e ngjashme me strukturat e tragjedive antike. N� t� jan� t� p�rcaktuara qart� rolet dhe vendet e pjes�marr�sve si dhe veprimi letrar dhe muzikor. Vend t� r�nd�sish�m gjat� �gj�m�s� luan kori i burrave pjes�marr�s n� t�, t� cil�t vajtojn� melodikisht n� grup duke e shoq�ruar ritualin e qarjes me t� goditura t� gjoksit dhe t� �jerra t� fytyr�s. Kori k�ndon nj� melodi tipike, e cila �sht� di�ka nd�rmjet k�ng�s habertare dhe eposeve me lahut�, e cila, me kalimin e koh�s, shnd�rrohet gjat� �ah-aheve� t� t� gjith� pjes�marr�sve n� nj� heterofoni z�rash dhe ritmesh. Pas korit jan� vajtojcat t� cilat qajn� n� monodi t� vdekurin. Tek vepra e I.Kadares� e gjejm� t� p�rdorur edhe n� trajt�n �e gj�mshme�. Sipas Munishit: n� Podgur t� Kosov�s, vajtimi b�het vet�m tek femrat, me kok� t� ulur dhe �me vaj n� fyt�.

N� Jug kemi vajtimin polifonik. P�rsa i p�rket em�rtimit t� ndrysh�m t� gjinive q� lidhen me qarjen e t� vdekurit v�rejm� disa t� dh�na strukturore mjaft t� vlefshme q� lidhen me diferencat nd�rmjet nj�rit tip dhe tjetrit. K�shtu gjinia e �Vajtimit� lind dhe formohet brenda nj� larg�sie shum� t� vog�l t� interpretuesit popullor me objektin (n� k�t� rast i vdekuri i pavarrosur). P�rgjith�sisht jan� vajtuar trimat e r�n� n� luft�. N� t� dyja rastet rol t� r�nd�sish�m luajn� vajtojcat. Vajtimi[31] �si gjini popullore e gjejm� q� t� luhet edhe me fyell dhe longar. Vaj-in e gjejm� t� p�rdorur si titull edhe n� let�rsin� shqipe. Nj� nd�r poezit� e Fatos Arapit titullohet �Vajet e Ballkanit[32].

Llojet e veglave tradicionale q� marrin pjes� n� shoq�rim:

�ifteli:��

e.f., veg�l muzikore kordofone me dy tela q� gjendet n� Veri t� Shqip�ris�.
Etim. Sokoli: nga fjala turke ��ift� dhe nga fjala arabe �tel�. N� greqishte �kitelis� n� maqedonishte �kitelija�.
Enci. Vegla e �iftelis� ka nj� p�rhapje n� Veri t� Shqip�ris� dhe n� Kosov�. E gjejm� t� p�rdorur edhe n� fshatrat e �Maqedonis� toske�. Kemi disa lloje �iftelish. �iftelia e vog�l quhet ndryshe edhe �ifteli dukagjini, sepse kjo �ifteli p�rdoret n� regjistrin e lart�. �iftelia mesatare quhet ndryshe edhe �ifteli tirane, n� nonj� rast edhe �ifteli elbasani. �ifteli e madhe quhet �iftelia e Dibr�s, �ifteli e cila nuk kombinohet me sharki p�r shkak t� regjistrit t� saj t� posht�m q� �sht� i ngjash�m me sharkin�. Dy telat e �iftelis� akordohen n� m�nyra t� ndryshme dhe mbi tela luhet me pend�. E gjejm� t� p�rdorur kryesisht n� funksion t� vokalit, si veg�l solistike, por edhe si veg�l p�rb�r�s� n� ansamble me vegla kordofone dhe membranofone. Zakonisht interpreti n� �ifteli �sht� edhe k�ng�tar. Vegl�n e �iftelis� e gjejm� t� p�rmendur edhe n� krijime t� ndryshme t� folklorit gojor:

�� �������������������� �iftelia me dy tela,
�� �������������������� fort po vishen grat e veja,

������������������������������������ ���������� Qerret i Madh-Puk�.

Me emrin qyteli dhe qiteli e gjejm� t� p�rdorur n� Kosov�. N� vitin 1966, n� qytetin e Lezh�s formohet ansambli folklorik me emrin ��iftelia� , pjes�marr�s n� t� gjitha festivalet folklorike komb�tare dhe lokale, vler�suar me �mime dhe medalje. Ansambli mban urdhrin �Naim Frash�ri� t� klasit t� dyt�.

Lit:Melodi dhe valle popullore instrumentale�, Tiran�, 1969; Sokoli R, �Gjurmime folklorike�, Tiran�, 1981; Miso P, �Muzik� popullore instrumentale�, Tiran�, 1990, Sokoli R. Miso P. �Veglat muzikore t� popullit shqiptar�, Tiran�, 1991 etj.

�ifteli me dy bishta:

Tip i ri �iftelie i gjendur dhe p�rdorur n� muzik�n popullore t� Lezh�s.
Enci. Ky tip �iftelie nd�rtohet n� nj� bllok druri t� vet�m me nj� kas� rezonance, me kat�r tela t� vendosur dy e nga dy n� secilin prej bishtave. Arsyeja e nd�rtimit t� k�saj dub�l�iftelie lidhet me futjen n� nj� instrument t� dy m�nyrave t� ndryshme t� akordimit t� �iftelis�. Dalja dhe interpretimi i par� publik me k�t� �ifteli u b� n� FFK-Gjirokast�r 2000, nga grupi popullor i prefektur�s Lezh�. N� k�t� tip �iftelia ka interpretuar muziktari popullor Gjergj Froku.

Lahut�:

e.f. Veg�l popullore me nj� tel, mbi t� cilin luhet me hark me qime t� p�rkulur q� p�rdoret kryesisht n� Shqip�rin� Veriore dhe n� Kosov�. Etim. Sokoli: nga arab=dru (aloes); sipas Tagliavinit: �Al�ud�. N� fr�ngj=leut dhe n� italishte=liuto. Nga italishtja �sht� p�rhapur edhe n� gjuh� t� tjera ballkanike.
Enci. Harku i lahut�s nd�rtohet nga deg�t e drurit t� than�s t� t�rhequra me qime argeci. Trupi i saj p�rb�het nga kasa e drurit dhe l�kura mb�shtjell�se e kas�s e cila zakonisht �sht� l�kur� keci. Nd�rtimet m� t� zakonshme t� kok�s s� lahut�s jan� me kok� dhie, q� sipas prof. Sokolit: koka e dhis� n� bishtin e lahut�s paraqet n� m�nyr� simbolike heroin ton� komb�tar-Sk�nderbeun. K�to quhen ndryshe edhe �lahut� me Sk�nderbeg�. Lahut�s i bihet ulur, k�mb�kryq p�r tok�. Sipas Pater B.Palajt: lahuta asht veg�l primitive dhe e thjesht�. P�rbahet prej nji kupz�s s� drujt� n� trajt� vezake mbulue me lkur�, qi thirret shark, e ka nji bisht jo fort t� gjat�. Sipas Misos: lahuta e mal�sor�ve tan� t� Veriut p�rfaq�son arketipin m� t� lasht� t� veglave kordofone me hark t� kontinentit evropian dhe se sht�pia pa lahut� n� Veri quhet �sht�pi e lanun�. Sipas Fisht�s (i cili ka shkruar edhe vepr�n n� vargje me titull �Lahuta e Malcis�) kemi: lahuta asht nji instrument fort i p�lqyem prej njerzvet t�maleve t�ona, me t�cillen ata kndojn� lavdin a se vajtojn� dhimbjen e tyne. Asdreni ka shkruar se: Zani i amb�l i lahut�s/Ky �sht� kanga e Mal�sis�. E gjejm� t� p�rdorur edhe si em�rtim: �Lahuta e but� e Dukagjinit�, pjesa e dyt� e Vell XI t� �Visareve t� Kombit, Tiran�, 1944, me 22 k�ng� dashurie t� trev�s s� Dukagjinit. N� vendin ton� me lahut� k�ndohet eposi i kreshnik�ve, i cili �sht� edhe repertori m� i gjer� dhe i plot� muzikor i k�tyre trevave. P�rve�se k�ndohet me lahut�, dendur n� vargjet e eposit, lahuta p�rmendet edhe me em�r:

Ia kan� pru lahut�n prej palnet
edhe zharkun prej gomarit
edhe qime t�kalit t�mazit,
edhe at dorz�n e kish prej thanet.

N� vitin 1913, u krijua shoq�ria muzikore teatrale �Lahuta�. E gjejm� t� p�rdorur edhe me emrin gude.

Lit: A.Q.SH., fondi 441, dosja 28, viti 1937; Majer Neogr. �Studien� IV 41, Bogdani P, �Cuneus Prophetarum�; Sokoli. R, �Figura e Sk�nderbeut n� muzik��, Tiran�, 1978; Sokoli. R, �Gjurmime folklorike�, Tiran�, 1981; Kadare I, �Autobiografia e popullit n� vargje�, Tiran�, 1981; Fishta Gjergj, �Estetik� dhe kritik��, Tiran�; �Epika legjendare� II, Tiran�, 1983; Sokoli Ramadan, �Lahuta dhe k�ng�t e kreshnik�ve�, �N�ntori�, 1/1984; Shituni Spiro, �Eposi dhe lahura sot�, gaz. �Drita�, 1988, 1 Maj; Daja F, �Ve�ori themelore t� muzik�s s� Eposit Heroik Legjendar�, tek ���shtje t� folklorit�, nr. 4, Tiran�, 1989; Miso P, �Muzik� popullore instrumentale�, Tiran�, 1990; Sokoli R, Miso P, �Veglat muzikore t� popullit shqiptar�, Tiran�, 1991; Camaj Martin, �Vepra letrare 3�, Tiran� 1996; Dedej Sul�, Balli�i Alfons �Isuf Myzyri�, Onufri 1996 etj.

Lahuri:

e,f., Veg�l muzikore popullore mbi t� cil�n interpretohet me hark.
Enci. Ka nj� p�rdorim relativisht m� t� pak�t n� krahasim me lahut�n. P�rdoret kryesisht n� rrethin e Matit e deri n� Peshkopi. Pjes�risht e gjejm� t� p�rdorur edhe n� rrethin e Kruj�s.

Lit: Sokoli. R, �Gjurmime folklorike�, Tiran�, 1981 etj.

Sharkia:

Veg�l popullore kordofone nga familja e tamburas�.
Enci. N� pamje t� jashtme �sht� si �iftelia, por m� e madhe n� form�. Numri i telave ndryshon sipas llojeve. Prof. Sokoli thot� se ka sharki me 4, 6, 9 dhe 12 tela. Tipi m� i r�ndomt� �sht� me tre tela n� raporte kuintash. Po sipas prof. Sokolit: sharkia p�rdoret vetmas p�r jone k�ng�sh dhe vallesh si dhe p�r t� shoq�ruar k�ng�tar�. Sipas �et�s: n� vitet e fundit, kur lahuta �sht� kah zhduket fare, nj� instrument tjet�r, sharkia, �sht� b�r� veg�l muzikore shum� e parap�lqyeshme dhe po p�rdoret m� s� shumti. Sharkin� e gjejm� t� nd�rfutur edh� n� formacione popullore me vegla. P�rdoret kryesisht n� Has dhe n� disa zona t� Kosov�s. N� Gjakov� gjejm� edhe sharki t� pajisura me zilka t� vogla, q� nxjerrin tinguj sipas l�vizjeve ritmike t� vegl�s. Nj� muziktar shum� i njohur n� sharki ka pas� qen� edhe Bajram Sharkia nga Landovica e Prizrenit.

Lit: Miso Piro, �Sharkia dhe funksionet muzikore t� saj�, �Kultura Popullore�, 2/1980; �eta Anton, �Disa t� dh�na mbi zhvillimin struktural t� balad�s shqipe�, �Gjurmime albanologjike�, Prishtin� 25/1995 etj.


[21] P�r literatur� shtes� shiko dhe� �Visaret e kombit-4�, Tiran�, 1937; G�rcaliu M, �Tipi i rapsodit t� k�ng�ve t� kreshnik�ve�, tek ���shtje t� folklorit�, nr. 2, Tiran�, 1986;
Arapi F, �K�nga popullore shqiptare mbi luft�n e Kosov�s�, tek ���shtje t� folklorit�, nr. 2, Tiran�, 1986; U�i A, �Epika heroike dhe roli i saj n� folklorin shqiptar�, tek ���shtje t� folklorit�, nr. 2, Tiran�, 1986; Lambertz. M, �Die Volksepik der Albaner�, Halle, 1958; �K�ng� popullore legjendare�, Tiran�, 1965; �Epik� legjendare�, V, Tiran�, 1966; �K�ng� kreshnike�, Prishtin�, 1974; �Rapsodi kreshnike�, Tiran�, 1983; U�i Alfred, �Epika heroike dhe roli i saj n� folklorin shqiptar�, tek ���shtje t� folklorit shqiptar�, V�ll II, Tiran�, 1986; Ramadan Sokoli, �Mbi ritmik�n n� ciklin e kreshnik�v�, tek ���shtje t� folklorit shqiptar�, V�ll II, Tiran�, 1986; ���shtje t� folklorit-4�, Tiran�, 1989.

[22] Rreth k�saj shiko M.Lambertz, �Epika popullore e shqiptar�ve�, tek ���shtje t� folklorit�, nr. 6, Tiran�, 1998.

[23] Lidhur me transkiptimet muzikore t� eposit t� kreshnik�ve, rekomandojm� analizat dhe transkipimet n� librin �Rapsodi kreshnike�, tekste e melodi, Tiran�, 1983.

[24] Ferial Daja, �Ve�ori themelore t� muzik�s s� eposit heroik legjendar�, tek ���shtje t� folklorit-4�, Tiran�, 1989.

[25] Nd�r muziktar�t e tjer� t� shquar n� k�ng�timin dhe interpretimin n� lahut� t� viteve �20-�40 p�rmendim: Pal Buli, Dod� Nikoll� Loshi, Palok Ujka,� n� Mal�si t� Madhe; Gjergj P�llumbi, Marash Nikaj n� Dukagjin; Sokol Martini n� M�rtur; Mirash Gjoni n� Curraj t� Ep�r etj. Pas viteve �40 kemi: Gjin Bardhoshin-Nikaj M�rtur; Prendush Geg�n-Puk�; Sokol Martini-Tropoj�; Osman Arifi-Tropoj�; Nikoll Sokolaj-Lezh�; Shaban Groshi-Pej�; Gj. Martini-Vermosh, Shkod�r; N.Delia-Totaj-M�rtur, Tropoj�; S. Rushvelaj-Grish�, Shkod�r; Zef Avdia-Curraj, Dukagjin etj. Kemi edhe femra rapsode me lahut�, si: Katrina e Zikut, Dile Gjoni, Frange Curri (1900-1974), Cung� Smajlja, Sabile Fetahu etj.

[26] Fotot dhe shembujt e transkiptuar jan� marr� prej libirt t� Dr. Rexhep Munishit, �K�ng�t mal�sor�e shqiptare�, Prishtin�, 1987.

[27] Rexhep Munishi� �K�ng�t mal�sor�e shqiptare�, Prishtin�, 1987.

[28] Ja nj� fragment nga poezia �K�ng� maj�krahi� e Xhevahir Spahiut:
�������������������������� Burri burrit lajm i �on,
�������������������������� bjeshka bjeshk�s i �on fjal�:
�������������������������� -O, moreee�
�������������������������� -Uo po ku je, moreee�
�������������������������� -Hiq kushtrimin n� shtat� e shtat�dhjet�
�������������������������� Dora-guask� vikamat mbledh.
�������������������������� K�ng� �asqershe� maj�krahi,
�������������������������� rrug�s rrokjet u bien fjal�ve,
�������������������������� fjala mb�rrin n� vesh t� tjetrit;
�������������������������� kulla kull�s po i flet,
�������������������������� po i flet shekulli shekullit.
�������������������������� -Uo po ku je, moreee�
�������������������������� Burri burrit,
�������������������������� mali malit:
�������������������������� -A t�lumt� pushka, more e ia lansh djalit.
�������������������������� K�ng�t tona maj�krahi
�������������������������� tyt� pushk� nderur bjeshk�sh,

�������������������������� morsi yn� i p�rjetsh�m.

[29]Etimologjin� e k�saj fjale� G.Meyeri e jep si� fjal� me burim onomatopeik, duke dal� emri prej pasthirrm�s. Sipas �abejt: formim i vaj-it me sufiksin e agjentit -tor fem. -tore �sht� vajtore �grua q� i b�n vajn� nj� t� vdekuri�; n� Veri edhe vajtojc� nj� postverbal i vajtoj me -ce-n� e atij dialekti. Fjal� e mbar� e gjuh�s, Buzuku (p.sh. XXXVIII/2, Mateu 8, 12) �e aty klen� vaj e sok�llim� n dhamb�sh �ibi erit fletus et stridor dentium�. BUDI (SC 384) me t� nadh e t idhun� vaj.

[30] Etimologjia sipas G.Meyerit 139 v: nga lat gemere , dhe emri gj�m� f. e gj�m n. prej foljes gj�moj; n� dialektet e Greqis� gj�m�tim� f. �bubullim� ( G.Meyer, ASV 79). �abej: fjal� e gjuh�s mbar�. Po sipas �abejt: n� burimet e vjetra ruhet nj� dometh�nie m� e af�r me at� t� lat. Gemere. Khs M y fshanjem�, tue gjimuom e tue klan� mb� k�t� shekull� plot me lot e gjam�n� e atyne qi p�r kamb�sh hiqishnjin� n. lidhun�, te Buzuku ( XIV5, XVII/2, Psalm 107, 21); Budi (DC 36, 215) fort gj�moj nd� z�m�r� t� vet e Idhun� tue gj�muam. Prej Veriu khs. edhe gjamatar m. �ai q� b�n vaje n� nj� mort�, me gjamue me i ba gjam�n� te FR 163.

[31] Shiko, gjithashtu, �Mbi vajtimet shqiptare�, Prishtin�, 1985; Munishi Rexhep, �K�ndimi i femrave t� Podgurit�, Prishtin�, 1979 etj.

[32] Shkrumbojn� nat�n antike vajet e Ballkanit.
�������������������������� Z�ri i par� vjen prej koh�sh t� mo�me
�������������������������� Z�ri i dyt� vjen prej koh�sh bizantine.
�������������������������� Z�ri i tret� ka qen� dhe �sht� p�rher�
�������������������������� ngash�rim i mbytur
�������������������������� i zemr�s s� njom� t� Ballkanit.


Hosted by www.Geocities.ws

1