Folklori Muzikor - monodia Shqiptare

 

Kreu III

Melodika monodike vokale shqiptare apo muzika popullore e fshatit.

Melodika dhe shkall�t muzikore diatonike. Melodika dhe drejtimi i l�vizjes. Melodika dhe shtrirja intervalore n� muzik�n vokale dhe at� me vegla. Melodika dhe forma muzikore popullore.

Melodika dhe ritmika

Klasifikimi i modeve diatonike

S� pari, i menduari muzikor monodik si dhe praktika popullore mbi t� ka nj� lidhje gjenetike me shkall�t muzikore modale mbi t� cilat kjo tradit� nd�rtohet. Ajo �ka duhet t� evidentohet m� s� pari lidhet me faktin se struktura e k�tyre shkall�ve muzikore popullore si dhe temperimi muzikor popullor, n� p�rgjith�si, nuk �sht� rezultat i teorive apo sistemeve muzikore t� parakuptuara apo t� importuara. Nisur q� nga m�nyra sesi k�ng�tar�t dhe muziktar�t popullor� n� vegla marrin tingullin nistor t� melodis�, n� m�nyr�n sesi nd�rtohen veglat muzikore popullore autentike, n� problemet e temperimit muzikor popullor, i cili nuk merr parasysh ndarjet klasike, realisht do t� na duhet t� p�rballemi me v�shtir�si t� klasifikimit t� shkall�ve t� muzik�s son� popullore. Me koh� �sht� pohuar se trajta e joneve popullore nuk �sht� e ngurt� sa �paraqitet me shkrim, sepse ato u ngjasin organizmave t� gjall� q� mund t� p�sojn� ndryshime si n� l�vizje, ashtu n� brendin� dhe n� struktur�n e tyre[17]. Megjith�se muzika jon� popullore �sht� lindur dhe �sht� zhvilluar t�r�sisht n� baz� t� praktikave t� brendshme dhe t�r�sisht origjinale, �sht� e nevojshme t�i referohemi nj� sistemi klasifikimi p�r ndarjen dhe em�rtes�n mbi shkall�t q� kjo muzik� mund t� klasifikohet.

S� dyti, nisur nga ky realitet muziko-folklorik, ku bashkekzistojn� t� gjitha llojet e mundshme t� kombinimeve ritmike dhe atyre intervalore (duke filluar nga ato me dy nota e deri tek shkall�t e plota diatonike), shkenca etnomuzikologjike �sht� p�rpjekur t� klasifikoj� melodit� diatonike brenda teorive t� njohura tashm�. Qysh m� 1965-�n, prof. Sokoli ka evidentuar faktin se diatonika �sht� mjaft evidente t� folklorin fshatar verior, duke theksuar se nga shkall�t e lashta modale mjaft t� r�ndomta n� folklorin ton� t� k�saj treve jan� ato q� ngjasin n� klasifikim me shkall�t eoliane, doriane dhe frigjiane. K�tu na duhet t� ritheksojm� mendimin racional t� F. Daj�s, se em�rtimi i shkall�ve t� muzik�s son� popullore me doriane, frigjiane etj. tregon m� tep�r ngjashm�ri midis k�tij apo atij modi, sesa nj� p�rshtatje shabllone q�, n� t� v�rtet�, do t�u humbiste atyre shum� nga vlerat origjinale t� gjuh�s muzikore popullore[18]. Muzika jon� popullore dhe gjith�ka lidhet me t� �sht� nj� reflektim specifik dhe pasqyrim i tipareve origjinale t� popullit shqiptar, i ve�orive t� tij gjenetike dhe etnokulturore e nj�koh�sisht edhe i reflekseve, substrateve dhe adstrateve t� ballafaqimit t� k�saj kulture me kulturat e huaja. Si e till�, duke u nisur nga nj� repertor i q�ndruesh�m, do t� na duhet t� gjejm� nj� t� mesme n� klasifikimin e shkall�v� mbi t� cilat kjo muzik� ngrihet duke iu p�rafruar edhe p�rvoj�s bot�rore etnomuzikologjike n� klasifikime t� ngjashme.

Sipas teorive t� vjetra greke t� klasifikimit t� modeve, kemi tri mode kryesore diatonike:

����������� -doriani= mi-fa-sol-la-si-do-re-mi, me gjys�mtonet=(1-2-5-6)

����������� -frigjiani=re-mi-fa-sol-la-si-do-re, me gjys�mtonet=(2-3-5-6)

����������� -lidiani= do-re-mi-fa-sol-la-si-do, me gjys�mtonet=(3-4-7-8)

����������� T� gjitha modet e tjera q� krijohen jan� t� nd�rvaruara dhe n� marr�dh�nie farefisnie me modet baz�. K�shtu, nj� kuart� posht� dhe sip�r dorianit kemi:

-miksolidiani=si-do-re-mi-fa-sol-la-si, me gjys�mtonet=(1-2-4-5)

-eoliani=� la-si-do-re-mi-fa-sol-la, me gjys�mtonet=(2-3-5-6)

����������� Nj� kuart� posht� dhe sip�r frigjianit kemi:

-eoliani= la-si-do-re-mi-fa-sol-la, me gjys�mtonet=(2-3-5-6)

����������� -joniku=sol-la-si-do-re-mi-fa-sol, me gjys�mtonet=(3-4-7-8)

Nj� kuart� posht� dhe sip�r lidianit kemi:

����������� -joniku=sol-la-si-do-re-mi-fa-sol, me gjys�mtonet=(3-4-7-8)

-hypolidiani=fa-sol-la-si-do-re-mi-fa, me gjys�mtonet=(4-5-7-8)

����������� Ky klasifikim do t� jet� i vlefsh�m edhe p�r ne, p�r ta p�rdorur n� analizat tona t� m�poshtme. N� koh�n kur p�rcaktoheshin em�rtimet e para t� shkall�ve muzikore, n� Greqin� e vjet�r gjejm� edhe tendencat p�r p�rcaktimin e gjinive muzikore t� cilat, sigurisht, q� ishin t� lidhura ngusht� me format e poezive korale.

Gjinia muzikore

Vendi ku k�ndohej

1. Himni

Krijim me karakter fetar

2. Peane

Krijim p�r nder t� Apolonit dhe p�r fitimin e luft�rave

3. Ditiramb

Krijim p�r nder t� Dionizit

4. Hiporkeme

Krijim i p�rcjell� me valle p�r kultin e Apolonit

5. Epitalme-himene

K�ng� dasme

6. Prozodi

K�ng� korale q� k�ndohej n� varrim

7. Trene-epiide

K�ng� solo n� varrim

8. Engoma

K�ng� t� g�zuara t� gostive

9. Partene

K�ng� t� k�nduara nga vajzat

P�r t� vazhduar m� tej me shkall�t diatonike, do t� theksonim se shpeshher� ka pasur konfuzione lidhur me em�rtimin e tyre n� koh� t� ndryshme. Me sa dim�, klasifikimi i tyre ka pasur tri etapa. Etapa e par� �sht� ajo q� lidhet me em�rtimin e shkall�v� sipas grek�ve t� vjet�r. P�r k�t� faz� mund t� themi se em�rtimi i modeve u lidh ngusht� me zhvillimin e let�rsis� s� vjet�r e n� m�nyr� t� ve�ant� me tri dialektet baz� mbi t� cilat ajo nd�rtohej: p�rkat�sisht dialekti jonik, eolik dhe dorik. Etapa e dyt�, rreth mesjet�s i riklasifikoi modet duke u nd�rruar em�rtimet shkall�ve t� vjetra. P�r k�t� faz�, prof. Sokoli thekson se n� shek. IV-V t� er�s son�, u ndryshua edhe drejtimi i shkall�ve modale (nga zbrit�se u b�n� ngjit�se) si dhe u ngat�rrua em�rtimi i tyre me ato t� lasht�sis�. Duke u nisur nga �do grad� e shkall�s diatonike, u p�rftuan tet� shkall� modele, t� cilat dalloheshin n�p�rmjet vendit t� gjysm�toneve si dhe p�r shprehit� psikologjike t� posa�me. Kat�r nga k�to shkall� u cil�suan si autentike:

re-mi-fa-sol-la-si-do-re����������� (shkalla doriane sipas em�rtimit kishtar)

mi-fa-sol-la-si-do-re-mi���������� (shkalla frigjiane sipas em�rtimit kishtar)

fa-sol-la-si-do-re-mi-fa����������� (shkalla lidiane sipas em�rtimit kishtar)

sol-la-si-do-re-mi-fa-sol��������� (shkalla miksolidiane sipas em�rtimit�� kishtar)

Nd�rsa kat�r shkall�t e tjera (d.m.th. hipodoriane, hipofrigjiane, hipolidiane dhe hipomiksolidiane), u cil�suan si plagale�[19]. Etapa e tret� e ndryshimit i p�rket shek. XVI[20].

Shkall�t muzikore �t� gjymta� n� monodin� popullore veriore

Larmia e organizimeve melodike t� muzik�s popullore veriore �sht� mb�shtetur kryesisht mbi marr�dh�niet intervalore t� tonit me gjysm�tonin dhe m� pak se kaq. Me k�to kombinime, t� cilat krijojn� marr�dh�nie t� thjeshta intervalore kemi edhe shembujt e par� muzikor� t� nd�rtimit t� melodive, p�r t� cilat duhet th�n� se nuk duhen konsideruar si pik�nisje kronologjike e nd�rtimit t� melodive me m� shum� nota dhe intervale. Themi k�shtu, pasi struktura melodike e shqiptarit, nuk pranon konceptin sasior t� notave n� melodi p�r t� garantuar pik�risht variacionin e saj. Logjika muzikore e shqiptarit verior pranon konceptin e angazhimit total t� kombinimeve t� tingujve duke filluar nga ato me 2, 3, 4, 5 nota, t� cilat nuk pengojn� realizimin artistik t� shprehjes muzikore n� kontekstin konkret t� p�rdorimit muzikor. Theksojm� edhe nj� her� se kjo renditje e tingujve n� melodi, nuk duhet kuptuar kurrsesi si nj� shprehje e zhvillimit gradual-historik t� melodive popullore ose pamund�si e zgjerimit t� tyre prej procesit kompozicional popullor. N� k�t� v�shtrim ato kurrsesi nuk duhet konsiderohen �t� gjymta�. P�r arsye t� skedimit dhe t� sistematizimit t� materialit tingullor popullor, m� posht� po ju paraqesim nj� shum�si t� kombinimeve t� tingujve p�rgjat� krijimeve muzikore popullore t� p�rzgjedhura n� gjith� hap�sir�n muzikore veriore.

1. Krijime muzikore mbi nj� tingull

Lidhur me k�t� ndarje, do t� theksonim faktin se mbi nj� not� mund t� luhet nj� skem� ritmike e caktuar, por nuk mund t� b�jm� dot nj� melodi

2. Krijime muzikore me dy tinguj-bikordal�

Me krijimet muzikore me dy tinguj fillojn� kombinimet muzikore. N� muzik�n popullore do t� hasim variante t� ndryshme t� k�tyre dy tingujve t� zgjedhur p�r t� dh�n� nj� emocion t� caktuar.

Shembulli muzikor nr. 1. �Nani nani more djal�

����������� Nani nani, more djal�,��������������������������� t� thot� nana, mor djal�,

����������� t� thot� e bardha nan�,�������������������������� t� thot� nana, moj robin�,�

Shembulli muzikor nr. 2. �Rona rona peperona�

����������� Rona, rona, peperona,��������������������������� t� na b�het mis�rija,

����������� bjer� shi shi n� arat tona����������� ,���������������������� q� t� haj� varf�rija;�

3. Krijime� muzikore me tre tinguj-trikordal�

Ashtu si n� muzik�n e kultivuar, numri tre duket se �sht� nj� num�r i p�rsosur p�r t� filluar kombinimet muzikore t� tingujve.

Shembulli muzikor nr 3. �Luli lul gjepin me than�

Luli lul,1) gjepin2) me than렠������������ luli lul, gjepin me moll�

rrjetma,3) zot, me bab� e me nan�;��� rrejtma, zot, me vllaz�n, me motra

Shembulli muzikor nr 4.Mir�dita p�r kullana�


Shembulli muzikor nr 5.Kur e zum� t� par�n lojne�

����������� Kur e zum� t� par�n lojn�,�������������������� Duel drita, palli murra,

����������� e kem� dit� se do t�u knojm�.���������������� na jan� zan� do cull� me burra.

 

Shembulli muzikor nr. 6. ��`je tuj ba moj �`je tuj ba�

����������� -ǒje tu ba, moj, �je tu ba,�������������������� -Jam tu vu, moj, jam tu vu

����������� n� hie t� manit?������������������������������������ kamcat e mitanit�

 

Shembulli muzikor nr. 7. �Gjith� dit�n �ep pilhure�

����������� Gjith� dit�n �ep1) pilhur�,2)��������������������� Gjith� dit�n �ep p�rpare,

����������� kryet s�e ngrejte����������� 3) kur�!������������������������ sot jam mush� me gale;�

 

4. Krijime muzikore me kat� tinguj-tetrakordal�

Si� dihet, mbi� kombinimet me kat�r tinguj nd�rtohet nj� pjes� e madhe e repertorit muzikor popullor. E r�nd�sishme t� theksojm� �sht� fakti se kat�r notat q� kombinohen, nuk jan� domosdoshm�risht t� renditura nj�ra pas tjetr�s.

Shembulli muzikor nr 8. �Ore zogj i ferr�s�

Shembulli muzikor nr 9. �Mori dranofillja e bardh�

����������� Mori dranofillja e bardh�,���������������������� mora dedin-o me ty.

����������� kur mora gjethin me sy�������������������������� N� mjedis t� dedit-o,�

Shembulli muzikor nr 10. �Mori e mira ner do thana�

Shembulli muzikor nr. 11. �Vash�z-o, fil�z-o�

Shembulli muzikor nr. 12. �Ty t� shkofshin darsm�t mare�

����������� Ty t� shkofshin darsm�t mar-o,������������� si urizi qi bij n�ar�,

����������� dhon�rr-o!1)������������������������������������������ qi t�na mushi plot hamart


Shembulli muzikor nr. 13. Po �on dheu mjegull-o�

����������� Po �on dheu njegull-o.��������������������������� Po vjen paj� e nuses-o

����������� Kush po vjen mas njegll�s-o?���������������� Paj� e nusen ku ma le?

Shembulli muzikor nr. 14. �Udh e mar� o gjrishator�

����������� Udh� e mar� o gjrishator-oj�������������������� he, ju pa�i faqen e bardh�!

����������� u kem� gjrish� e keni ardh�,������������������� Udh� e mar�, daxhallar�,�

Shembulli muzikor nr 15. �Mori nuse bij` e nan�s�

����������� Mori nuse, bij� e nan�s,������������������������� Tej, moj nane, kur m� kishe,

����������� ku ma le gjysm�n���������������������������������� tej kimetin nuk ma dishe

 


Shembulli muzikor nr 16. �Hajde dalim n� gjershoje�

����������� Hajde, dalim n� gjershoj,����������������������� mafes t�mejr� t�kam �ou toj,

����������� Lum lulja mos koj,��������������������������������� Hajde dalim n� gjershoj�.

Shembulli muzikor nr 17. �Shkap�rceva dy tri male�

Shembulli muzikor nr 18. �N`nade her�t qyqja kenka �ue�


Shembulli muzikor nr 19. �Ngat�rresa e Mujit me Halilin�

5. Krijime muzikore me pes� tinguj-pentakordal�

 

Krijimet muzikore popullore, n� t� cilat hasim 5 tinguj n� formimin e tyre do t�i konsideronin si t� zakonshme. Kjo p�r faktin se n� muzik�n popullore jugore, mbi pes� tinguj (ose m� pak) pentatonik� nd�rtohet nj� repertor i t�r� i muzik�s popullore jugore.


Shembulli muzikor nr 20. �Kur e nis�m t`par�n lojn-e�

Kur e nis�m t�paren lojn�,���������������� Ty Demush, t�kam than� ni nat�

e kem dit� �i s�kem� ka knojm렠������ kta kapu�a i kem� zanad�;�

Shembulli muzikor nr 21. �Mori Bako, mori bij�

����������������������� Mori Bako, mori bij�,���������������� si ixhija n� kuti

����������������������� t�ka rrit� nana nazeli,���������������� si ixhija nder her�el�.


Shembulli muzikor nr 22. �Do t� mar mori bardhoshe�

����������� - Do t� mor, mori bardhoshe,����������������� Bahem xhal� e hy n� det

����������� mori, do t� mor-e.��������������������������������� e nuk m� mer kur�

Shembulli muzikor nr 23. �Mor Shukri, direk` i shpis�

Mor Shukri, direk� i shpis�,

hiqi petkat e beqaris�,

na i g�zofsh t� dhand�rris�,

Shembulli muzikor nr 24. �U k�put nji buz� e malit�


Shembulli muzikor nr 25. �Ymeri i shkon mrapa Mujit�

Shembulli muzikor nr 26.Gjyliqe Brahimi�


Shembulli muzikor nr 27. �Cetobashe Muji�



[17] Ramadan Sokoli, �Folklori muzikor shqiptar-morfologjia�, Tiran�, 1965. Studim i cit

[18] Ferial Daja, �Ve�ori themelore t� muzik�s s� eposit heroik legjendar�, tek ���shtje t� folklorit-4�, Tiran� 1989. Studim i cit.

[19] Ramadan Sokoli, �16 shekuj�, Tiran�, 1995, fq. 28.

[20] P�r m� gjer� shiko dhe �Everymon�s-dictionary of music�, 1954, fq. 371; �Enciclopedia della musica�, Ricordi, 1964, fq. 190 etj.

1) Fjal� onomatopeike

2) djepin (dj>gj).

3) rritma.

1) qep (�>q).

2) p�lhur�.

3) ngrejte, ngrite (ng>g).

1) P�rs�ritet pas �do vargu.


Hosted by www.Geocities.ws

1