Folklori Muzikor - monodia Shqiptare
Kreu� I
Monodia popullore, shikim n� t� kaluar�n
Lidhur me t� dh�nat mbi k�ng�timin dhe struktur�n e nd�rtimit monodik� t� muzik�s popullore shqiptare, duhet t� themi se ato� na vijn� nga drejtime t� ndryshme, por s� pari prej zbulimeve arkeologjike t� b�ra mbi territorin ku sot konstatohet i k�nduari muzikor monodik. Prof. Sokoli, nd�r t� dh�nat p�r ekzistenc�n e kultur�s muzikore monodike t� shqiptar�ve verior�, evidenton at� q� lidhet me zbulimin e nj� vegle muzikore n� vendbanimin parahistorik t� Runikut-Kosov�. Sipas tij, kjo veg�l frymore i p�rket epok�s s� mesme t� neolitit[2]. Kjo �sht� nj� veg�l paramuzikore unitare p�rsa u p�rket p�rhapjes dhe nd�rtimit. Kjo veg�l, e cila m� von� u quajt okarina[3] p�r shkak t� disa ngjashm�rive me k�t� veg�l, e cila �sht� konstatuar edhe n� popuj t� tjer�. Sipas Munishit, okarina �sht� e punuar prej argjile dhe gjat�sia e saj �sht� 6-7cm, gjer�sia rreth 5 cm. Okarina e Runikut ka 2+1 vrima dhe �sht� m� e vog�l sesa okarinat e tjera t� ngjashme t� gjetura n� Kin�, Brazil, n� Afrik� e gjetiu. Dy vrimat q� gjenden p�ranash kan� nje diamet�r 8 mm, kurse ajo q� gjendet n� krye �sht� rreth 10 mm. Ka nj� lidhje t� padukshme t� okarin�s n� nd�rtim me veglat e tjera popullore paramuzikore prej balte, si shtambushka, bardhashka ose g�r�aku, t� p�rdorura p�r t� nxjerr� efekte, si fishk�llima etj. Kjo gj�, gjithashtu, d�shmohet edhe nga autor�t antik� kur thuhet se dardan�t p�rdornin n� festat dhe g�zimet e tyre vegl�n e fyellit[4]. Nga shek. XV para Kishtit, kemi, gjithashtu, edhe nj� unaz� t� gjetur n� nj� kod�rvarr ilir n� �inamik t� Lum�s. N� gurrin e unaz�s �sht� gdhendur figura e Panit brino� me k�mb� dhie duke i r�n� nj� vegla frymore me dy tyta t� big�zuara[5].
Ekzistenca e k�saj tradite t� fuqishme n� muzik�n popullore t� Shqip�ris� Veriore ka b�r� q�, qysh her�t, studiuesit t� ven� re ndikimin e k�saj tradite n� veprat e muzik�s s� kultit. Konkretisht, n� himnin �Te Deum�[6], t� krijuar nga prifti shqiptar i shek. IV, Niket� Dardani, �sht� v�n� n� dukje n�nshtresa e elementeve t� tradit�s vendase[7]. Sipas prof. �abejt, n� nj� tjet�r dokument t� vitit 1285 p�r ekzistenc�n e gjuh�s shqipe t� gjendur n� arkivat e Dubrovnikut (Raguz�s) thuhet: �� d�gjova nj� z� q� th�rriste n� mal n� gjuh�n shqipe�[8]. K�tu besojm� se d�gjuesi n� fjal� ka pasur parasysh aktin e k�ng�timit n� distanc� t� k�ng�ve maje-kraje. Prof. Sokoli[9] p�rmend, gjithashtu, edhe nj� fakt historik t� vitit 1395, fakt i cili lidhet me pjes�marrjen e disa muziktar�ve popullor� n� panairin e manastirit t� Rotezit (n� Veri t� Shqip�ris�) etj.
M� tej, n� regjistrat osman� t� shek. XVI, gjejm� t� sh�nuar profesionin e muziktarit orkestrant t� Beratit t� quajtur me emrin mehter. M� pas, nj� tjet�r t� dh�n� mbi ekzistenc�n e formacioneve muzikore interpretuese, po n� Berat, e jep Evlia �elepia, m� 1670-�n. K�tu do t� renditim edhe t� dh�nat q� na vijn� tashm� prej veprave t� let�rsis�, si p.sh., informacionet q� jep Marin Barleti p�r t� qar�n e Lek� Dukagjinit mbi vdekjen e Sk�nderbeut, at� p�r veglat muzikore tek �Meshari�-1555 i Gjon Buzukut, Pjet�r Bogdani tek ��eta e Profet�ve� etj. N� proz�n poetike t� Bogdanit (�Vajtimi i n�n�s p�rpara t� birit� dhe �Nx�n�sit p�r m�suesin�), �sht� konstatuar nd�rtimi n� ligj�rat� t� drejt� me apostrofime t� drejtp�rdrejta e t� thekshme, ashtu si� nd�rtohen vajet popullore t� shqiptar�ve[10].
Shtjef�n Gje�ovi, m� 1905-�n, vuri n� pah, n� shtypin e atyre viteve, vlerat e m�dha t� k�ng�ve legjendare. Krahas saj, gjat� pun�s studimore q� b�ri p�r mbledhjen dhe botimin e �Kanunit t� Lek� Dukagjinit�, gjejm� sesa fort ishte nd�rfutur muzika n� jet�n dhe vdekjen e shqiptar�ve. N� kreun IV, pika 46, -Dasma, p�rcaktohet se, n� dasm�: pika �e� dhe �g� legjitimohen �k�nga dhe vallja�[11]. Interesimi m� i plot� n� k�to vite fokusohet n� emrin e Pat�r Bernardin Palajt, i cili prej vitit 1919 filloi mbledhjen dhe sistemimin e eposit verior duke prezantuar m� 1924 tek �Hylli i Drit�s� se k�ng�t e kreshnik�ve jo ve� se s�ishin p�r t�u p�rbuz�, por p�rkundrazi do t� �moheshin si visare literatyre, si monumente t� gjalla fisnikije shpirtnore e si p�rfytyrimet e past�rta t� karakteristikave kombtare[12]. Puna e pat�rve fran�eskan� u finalizua me botimin n� vitin 1937 t� v�llimit �Visaret e kombit-4�, V�ll. II, �Kang� kreshnik�sh dhe legenda� etj.
N� vitet 1933-1934, n� Novipazar, realizohet nj� ekspedit� folklorike e kryer nga ana e Universitetit t� Harvardit e cila p�rb�hej nga punonj�sit shkencor� Milman Peri dhe Albert Lord. Interesi yn� p�r t� lidhet me faktin se kat�r nga pes� rapsod�t e shfryt�zuar p�r k�rkime dhe mbledhje folklorike ishin me origjin� shqiptare. Rapsod�t ishin: Sali Uglanini, Xhemal Zogiqi (Zogu), Sulejman Makiqi dhe Ali Fulanini. Rapsodi i pest� ishte nga Hercegovina me emrin Sulejman Fortiqi. Me materialet e mbledhura prej tyre, n� vitet 1953-54 u botuan dy v�llime folklorike[13]. M� 1934-�n, prof. Eqrem �abej, duke folur p�r k�ng�t epike t� shqiptar�ve, v� re se n� Veri k�to k�ng� p�rcillen me lahut�[14]. M� tej evidenton edhe k�ng�t me tepsi n� t� cilat k�ng�tarja gjat� k�ng�timit rrotullon me t� shpejt� nj� tepsi bakri[15]. Disa vjet m� von�, lidhur me muzik�n qytetare t� Shqip�ris� Veriore, ai, gjithashtu, v�ren magjin� e tyre orientale, nd�rkoh� q�, sipas tij, melodit� q� do t� jen� muzikalisht dhe kronologjikisht m� t� vjetra, rrojn� n� k�ng�t e Mal�sor�ve t� Shqip�ris� Veriore. Kjo k�ng� solo e fort� �sht� shprehja e q�mo�me e mal�sorit t� lir�, gjurma ting�llore e fundit e shtres�s primere t� kultur�s shqiptare[16]. K�tu do t� renditnim edhe kontributet modeste q� dhan� Pjet�r Dungu, m� 1940 me botimin e transkiptimeve me muzik� popullore �Lyra Shqiptare�, si dhe Gjon Kujxhia me �Valle komb�tare�, t� botuar n� Firence m� 1943-shin.
Realisht, vet�m pas �lirimit u b� e mundur t� thelloheshin studimet edhe n� folklorin muzikor, q� p�rfshinte kryesisht monodin� popullore. Punimi i par� i plot� mbi t� gjendet n� vepr�n e prof. R.Sokolit �Folklori muzikor shqiptar�-morfologjia, Tiran�, 1965. Pas k�saj vepre, punime t� tjera shkencore me pesh�, si �K�ng�t mal�sor�e shqiptare� i dr. Rexhep Munishit, Prishtin�, 1987; �Veglat muzikore t� popullit shqiptar� i autor�ve Sokoli, Miso etj, soll�n nj� zgjerim t� informacionit dhe t� klasifikimit shkencor mbi k�t� pjes� t� r�nd�sishme t� folklorit muzikor shqiptar.
[2] Ramadan Sokoli, Piro Miso, �Veglat muzikore t� popullit shqiptar�, Tiran�, 1991, fq. 26. Studim i cit.
[3]Sokoli Ramadan, Miso Piro, �Veglat muzikore t� popullit shqiptar�, Tiran�, 1991; Munishi Rexhep, �Njoftime organologjike p�r okarin�n�, �Gjurmime albanologjike�, Prishtin� 26/1996
[4] Shiko dhe Ceka Neritan, �ILIR�T�, Tiran�, 2000, fq. 224
[5] Po aty, fq. 27.
[6]Sipas Emanuel P: �Te Deum-i i pakrahasuesh�m �sht� nj� himn m� vete, organizimi i t� cilit p�rmban nj�her�sh-duke gjykuar vet�m nga format e jashtme-psalmen dhe sekuenc�n. Ve�se ai u �sht� n�nshtruar ripunimit dhe shtesave. Sado e bukur qoft� kjo form� bastarde, n� gjendjen e sotme ajo nuk mund t� hedh� asnj�lloj drite mbi nd�rtimin e vet primitiv. Shqyrtimi i v�mendsh�m i pjes�ve t� tij t� mrekullueshme �sht� i mjaftuesh�m p�r t� zbuluar se me �far� arti �sht� b�r� organizimi ekonomik i tyre. Fatkeq�sisht, leximi do t� ishte m� i mir� sesa d�gjimi i tyre! Sepse, n� t� gjitha kishat, ato �natyrohen n�p�rmjet ekzekutimit�.
[7]R.Sokoli.�16 shekuj�, fq. 27, Tiran�. Studim i cit.
[8]Eqrem �abej, �Studime gjuh�sore�, V�ll. IV, Prishtin�, 1977, fq. 164. Teksti n� latinisht: �audivi�unam vocem clamantem in monte in lingua albanesca�.
[9]Ramadan Sokoli, �Figura e Sk�nderbeut n� muzik�, Tiran�, 1978,� fq. 33.
[10] Androkli Kostallari, �Pjet�r Bogdani dhe gjuha letrare shqipe�, fq. 44, tek �Pjeter Bogdani dhe vepra e tij�, Tiran�, 1991. Studim i cit.
[11] �Kanuni i Lek� Dukagjinit�, Prishtin�, 1972,� fq. 15. Shiko gjithashtu dhe Alois Schmaus, �Syzhet ballkanik n� epik�n popullore arb�reshe�, tek �Gjurmime albanologjike�, 1,/968, fq. 9-21.
[12] Cituar sipas �Visaret e kombit-4�, Hymje, Tiran� 1937, fq. XIII.
[13]�Serbocroatian heroic songs�, Volume I, Beograd & Cambridge 1954; �Srpskohorvatske junacke pjesme�, Knjiga II, Beograd i Kembrixh, 1953. N� fillim t� teksteve t� �do rapsodi jan� vendosur t� dh�nat rreth jet�s dhe origjin�s s� tyre.
[14]Eqrem �abej, � Nj� v�shtrim mbi folklorin shqiptar�, tek �Studime gjuh�sore�, v�ll. V, Prishtin�, 1975,� fq. 346.
[15]Po aty,� fq. 346.
[16]Eqrem �abej, �P�r gjenez�n e literatur�s shqipe�, tek �Studime gjuh�sore�, V�ll, V, Prishtin�, 1975, fq. 129, studim i cit.