บทเห่ชมนก

โคลง

รอนรอนสุริยโอ้ อัสดง

เรื่อยเรื่อยลับเมรุลง ค่ำแล้ว

รอนรอนจิตจำนง นุชพี่ เพียงแม่

เรื่อยเรื่อยเรียมคอยแก้ว คลับคล้ายเรียมเหลียว

ช้าลวะเห่

เรื่อยเรื่อยมารอนรอน ทิพากรจะตกต่ำ

สนธยาจะใกล้ค่ำ คำนึงหน้าเจ้าตาตรู

เรื่อยเรื่อยมาเรียงเรียง นกบินเฉียงไปทั้งหมู่

ตัวเดียวมาพลัดคู่ เหมือนพี่อยู่ผู้เดียวดาย

เห็นฝูงยูงรำฟ้อน คิดบังอรร่อนรำกราย

สร้อยทองย่องเยื้องชาย เหมือนสายสวาทนาดนวยจร

สาลิกามาตามคู่ ชมกันอยู่สู่สมสมร

แต่พี่นี้อาวรณ์ ห่อนเห็นเจ้าเศร้าใจครวญ

นางนวลนวลน่ารัก ไม่นวลพักตร์เหมือนทรามสงวน

แก้วพี่นี้สุดนวล ดั่งนางฟ้าหน้าใยยอง

นกแก้วแจ้วแจ่มเสียง จับไม้เรียงเคียงคู่สอง

เหมือนพี่นี้ประคอง รับขวัญน้องต้องมือเบา

มูละเห่

ไก่ฟ้ามาตัวเดียว เดินท่องเที่ยวเลี้ยวเหลี่ยมเขา

เหมือนพรากจากนงเยาว์ เปล่าใจเปลี่ยวเหลียวหานาง

แขกเต้าเคล้าคู่เคียง เรียงจับไม้ไซ้ปีกหาง

เรียมคะนึงถึงเอวบาง เคยแนบข้างร้างแรมนาน

ดุเหว่าเจ่าจับร้อง สนั่นก้องซ้องเสียงหวาน

ไพเราะเพราะกังวาน ปานเสียงน้องร้องสั่งชาย

โนรีสีปานชาด เหมือนช่างฉลาดวาดแต้มลาย

ไม่เท่าเจ้าโฉมฉาย ห่มตาดพรายกรายกรมา

สัตวาน่าเอ็นดู คอยหาคู่อยู่เอกา

เหมือนพี่ที่จากมา ครวญหาเจ้าเศร้าเสียใจ

ปักษีมีหลายพรรณ บ้างชมกันขันเพรียกไพร

ยิ่งฟังวังเวงใจ ล้วนหลายหลากมากภาษา

ถอดคำประพันธ์

แดดรอนๆตอนตะวันตกดิน ดวงอาทิตย์กำลังเลื่อยลับไปใกล้ค่ำแล้วพระอาทิตย์กำลังจะตกดิน

เวลาจะใกล้ค่ำพี่ก็คิดถึงแต่หน้าน้องนกบินสูงเฉียงไปทั้งฝูงแต่มีอยู่ตัวหนึ่งต้องพลัดจากคู่เหมือนกับพี่ที่ต้องอยู่คนเดียว

เห็นนกยูงแพนขนอยู่ก็นึกถึงน้องตอนท่าเคลื่อนไหวที่มีลีลาเหมือนกับไม้เถาชนิดหนึ่งที่กำลังเยื้องกราย

นกสาลิกามาตามคู่ชมกันเหมือนกับนางงามแต่พี่นี้ก็คิดกังวลถึงน้องแล้วเศร้าใจ

นกนางนวลงามผุดผ่องแต่หน้านั้นงามผุดผ่องเหมือนกับหน้าน้องที่งามผุดผ่องเหมือนกับนางฟ้าที่หน้าผุดผ่องเป็นยองใย

นกแก้วเสียงแจ่มแจ้วอยู่บนต้นไม้เคียงคู่กันเหมือนกับพี่นั้นประคองและรับขวัญน้องต้องมือเบา

ไก่ฟ้ามาตัวเดียวเดินท่องเยวอยู่ตามเขาเหมือนพี่พรากจากน้องที่เป็นที่รักพี่นั้นก็รู้สึกเปล่าเปลี่ยวใจคิดถึงน้อง

นกแขกเต้าอยู่กันเป็นคู่อยู่บนต้นไม้ไซ้ปีกไซ้หางให้กันพี่นั้นก็คิดถึงตอนที่พี่นั้นได้กอดน้องแบบแนบชิดเป็นเวลานาน

นกดุเหว่าก็ร้องกันเสียงหวานสนั่นก้องไพเราะกังวานปานเสียงน้องที่พูดกับพี่นกโนรีสีปานชาดนั้นมีลวดลายที่สวยงาม

แต่ก็สวยไม่เท่าน้องที่ห่มตาด(ชื่อผ้าชนิดหนึ่งทอด้วยไหมควบกับเงินแล่งหรือทองแล่ง)ที่สวยงามมาหาพี่นกสัตวา
น่าเอ็นดูคอยหาคู่อยู่ทุกเวลาเหมือนพี่นั้นที่ต้องจากน้องมาพี่ก็คิดถึงน้องจึงเศร้าเสียใจนกปักษีนั้นมีหลายพรรณต่าง
ก็ชมกันขันเสียงในป่าพิ่ยิ่งฟังก็รู้สึกวังเวงใจด้วยความหลายหลากมากภาษาที่ทำให้พี่นั้นเศร้าใจ

 

นกยูง

เห็นฝูงยูงรำฟ้อน                        คิดบังอรร่อนรำกราย

สร้อยทองย่องเยื้องชาย                         เหมือนสายสวาทนาดนวยจร

คำแปล - เห็นนกยูงรำแพน ก็คิดถึงเมื่อตอนที่นางฟ้อนรำให้ดูเห็นนกสร้อยทองกำลังเดินบนดินก็นึกถึงนางตอนเดิน

นกสร้อยทอง

เห็นฝูงยูงรำฟ้อน                        คิดบังอรร่อนรำกราย

สร้อยทองย่องเยื้องชาย                         เหมือนสายสวาทนาดนวยจร

คำแปล - เห็นนกยูงรำแพน  ก็คิดถึงเมื่อตอนที่นางฟ้อนรำให้ดู  เห็นนกสร้อยทองกำลังเดินบนดินก็นึกถึงนางตอนเดิน

รายละเอียด - ทั้งตัวผู้และตัวเมียเหมือนกัน ขนทั้งตัวดำเหลือบเขียวและม่วงเงา ๆ

ยกเว้นแถบขาวที่โคนขน ปีกด้านล่าง นัยน์ตาสีน้ำตาล ปากสีแดงส้มปลายปากเหลือง ขาและเท้าเหลืองส้มมีเหนียงสีเหลืองสดที่ด้านข้างของใบหน้าใต้ตาและมีเหนียงขนาดใหญ่สีเหลืองสดเช่นกันคุมท้ายทอย

 

นกสาลิกา

สาลิกามาตามคู่    ชมกันอยู่สู่สมสมร

แต่พี่นี้อาวรณ์            ห่อนเห็นเจ้าเศร้าใจครวญ

คำแปล - นกสาลิกามาตามคู่ชมกันเหมือนกับนางงามแต่พี่นี้ก็คิดกังวลถึงน้องแล้วเศร้าใจ

รายละเอียด - นกสาลิกามาตามคู่ชมกันเหมือนกับนางงามแต่พี่นี้ก็คิดกังวลถึงน้องแล้วเศร้าใจ

นกที่ได้ชื่อว่า "นกสาลิกา" หรือ "นกแม็กพาย" นั้นจะเป็นนกขนาดเล็กที่กระจายพันธุ์อยู่ในภาคพื้นยุโรป, ยูเรเชีย และเอเชีย จะอยู่ในสกุล Pica, Urocissa ,

Cissa , Cyanopica

นกแก้ว

นกแก้วแจ้วแจ่มเสียง  จับไม้เรียงเคียงคู่สอง

เหมือนพี่นี้ประคอง            รับขวัญน้องต้องมือเบา

คำแปล: นกแก้วเสียงแจ่มแจ้วอยู่บนต้นไม้เคียงคู่กันเหมือนกับพี่นั้นประคองและรับขวัญน้องต้องมือเบา

รายละเอียด: นกแก้ว หรือ นกปากขอ  ชื่อวิทยาศาสตร์: Psittacus torquata

มีพื้นเพที่อยู่อาศัยตั้งเดิมอยู่ในป่าทึบ ในเขตร้อน มีลักษณะเด่นได้แก่ ปากคมแข็ง จงอยปากงุ้มสามารถใช้เท้าจับกิ่งไม้ได้เหนียวแน่น และในบางโอกาสยังสามารถจับฉีกอาหารได้ด้วย ปาก ส่วนใหญ่เป็นสีแดง ขนเป็นสีเขียว สามารถ นำมาฝึกสอนให้พูดภาษาของมนุษย์ได้แทบทุกชนิด

 

นกไก่ฟ้า

ไก่ฟ้ามาตัวเดียว    เดินท่องเที่ยวเลี้ยวเหลี่ยมเขา 

เหมือนพรากจากนงเยาว์    เปล่าใจเปลี่ยวเหลียวหานาง 

คำแปล: เห็นนกไก่ฟ้าอยู่ตัวเดียวกำลังเดินลับ  ก็นึกถึงตัวว่าต้องจากนางมาไกล

รายละเอียด: ไก่ฟ้า จะมีรูปร่างไล่เลี่ยกับไก่บ้าน มีจะงอยปากและขาแข็งแรงมาก มีลักษณะเด่น คือ ตัวผู้มีหางยาว และสีสันสวยงามกว่าตัวเมีย จัดเป็นความแตกต่างระหว่างเพศเห็นได้ชัดเจน บินได้แต่ในระยะทางสั้น ๆ ทำรังบนพื้นดิน กินเมล็ดพืช, ผลไม้สุก และแมลง เป็นอาหาร

 

นกดุเหว่า

 

ดุเหว่าเจ่าจับร้อง              สนั่นก้องซ้องเสียงหวาน

ไพเราะเพราะกังวาน              ปานเสียงน้องร้องสั่งชาย

คำแปล: นกดุเหว่าร้องกันเสียงหวานสนั่นก้องไพเราะกังวานปานเสียงน้องที่พูดกับพี่

รายละเอียด: นกดุเหว่ามีถิ่นกำเนิดในอินเดีย อันดามันส์ นิโคบารส์ จีน ไต้หวัน ไหหลำ ซุนดาส์ ฟิลิปปินส์ โซโลมอน ออสเตรเลีย และประเทศต่างๆ ทางแถบตะวันออกเฉียงใต้ของทวีปเอเซีย ในประเทศไทยมีทั่วไปทุกภาค

 

นกแขกเต้า

 

แขกเต้าเคล้าคู่เคียง    เรียงจับไม้ไซ้ปีกหาง

เรียมคะนึงถึงเอวบาง    เคยแนบข้างร้างแรมนาน

คำแปล: นกแขกเต้าอยู่กันเป็นคู่อยู่บนต้นไม้ไซ้ปีกไซ้หางให้กัน พี่นั้นก็คิดถึงตอนที่พี่นั้นได้กอดน้องแบบแนบชิดเป็นเวลานาน

รายละเอียด: นกแขกเต้า เป็นนกแก้วชนิดหนึ่ง ถือว่าเป็นนกประจำถิ่นที่พบได้ทุกภาคของประเทศไทย ยกเว้นภาคใต้เท่านั้นที่ไม่พบ

 

นกนางนวล

นางนวลนวลน่ารัก                         ไม่นวลพักตร์เหมือนทรามสงวน

แก้วพี่นี้สุดนวล                     ดั่งนางฟ้าหน้าใยยอง

คำแปล:นกนางนวลงามผุดผ่องแต่หน้านั้นงามผุดผ่องเหมือนกับหน้าน้องที่งามผุดผ่องเหมือนกับนางฟ้าที่หน้าผุดผ่องเป็นยองใย

รายละเอียด: เป็นนกที่มีขนาดปานกลางจนถึงขนาดใหญ่ มีลักษณะทั่วไป คือ มีขนสีเทาหรือขาว บางชนิดมีสีดำแต้มที่หัวหรือปีก มีปากหนายาว และเท้าเป็นผังพืด เป็นนกที่มีพฤติกรรมอยู่รวมกันเป็นฝูงใหญ่ หากินตามชายฝั่งทะเล และบางชนิดเข้ามาหากินในแหล่งน้ำจืดบ้าง เป็นนกที่ชาวทะเลหรือนักเดินเรือให้ความนับถือ โดยถือว่า หากได้พบนกนางนวลแล้วก็แสดงว่าอยู่ใกล้แผ่นดินมากเท่านั้น

 

นกโนรี

      โนรีสีปานชาด                            เหมือนช่างฉลาดวาดแต้มลาย

ไม่เท่าเจ้าโฉมฉาย                            ห่มตาดพรายกรายกรมา

คำแปล: นกโนรีสีปานชาดนั้นมีลวดลายที่สวยงามแต่ก็สวยไม่เท่าน้องที่ห่มตาด(ชื่อผ้าชนิดหนึ่ง ทอด้วยไหมควบกับเงินแล่งหรือทองแล่ง)ที่สวยงามมาหาพี่

รายละเอียด: เป็นสกุลของนกปากขอสกุลหนึ่ง ใช้ชื่อสกุลว่า Lorius จัดเป็นนกขนาดกลางในอันดับนี้ มีความยาวจากจะงอยปากจรดปลายหาง 30 เซนติเมตร หางสั้น พบกระจายพันธุ์ในแถบประเทศอินโดนีเซีย หมู่เกาะโมลุกกะ ปาปัวนิวกินี และหมู่เกาะโซโลมอน ลำตัวสีสดใสต่างกันไปตามชนิด เช่น แดงเข้มไปหมดทั้งตัว ยกเว้นปลายปีก ปาก และนิ้ว เป็นต้น

 

นกสัตวา

            สัตวาน่าเอ็นดู             คอยหาคู่อยู่เอกา

เหมือนพี่ที่จากมา                    ครวญหาเจ้าเศร้าเสียใจ

คำแปล: นกสัตวาน่าเอ็นดูคอยหาคู่อยู่ทุกเวลาเหมือนพี่นั้นที่ต้องจากน้องมา พี่ก็คิดถึงน้องจึงเศร้าเสียใจ

รายละเอียด: นกตัวเมียมีสีสันแตกต่างจากนกตัวผู้ ราวกับเป็นนกคนละชนิดกัน และนักวิทยาศาสตร์ก็เคยเข้าใจว่าเป็นนกคนละชนิดกัน มีขนเกือบทั่วทั้งตัวเป็นสีแดงเข้ม แต่ขอบปีกและขนปลายปีกเป็นสีน้ำเงิน และยังมีสีม่วงที่หลังคอและที่ท้องอีกด้วย ใต้หางสีเหลือง ปากมีสีดำทั้งปากบนและปากล่าง ยิ่งกว่านั้น ใต้ปีกของมันก็ออกสีม่วง สวยอย่าบอกใครเชียว โดยเฉพาะในขณะที่มันกำลังบินคลอเคลียไปกับนกตัวผู้