Birbiriyle sıkı ilişkisi bulunan CMUK ve TCK'nın yenilenmesi, tüm bireylerin hayatını derinden etkiler. Adalet Komisyonu'ndaki yeni CMUK tasarısı, değişim ihtiyacını karşılayacak gibi değil

24/06/2003 (2 kişi okudu)

Doç. Dr. VAHİT BIÇAK
Birey ile devlet arasındaki ilişkinin şeklini ortaya koyan ceza hukuku normları, maddi ceza hukuku normları ve ceza usul hukuku normları olarak ikili bir ayrıma tabi tutulabilir. Gerek maddi ceza hukuku normlarını içeren Türk Ceza Kanunu'nun (TCK), gerekse ceza usul hukuku normlarını içeren Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun (CMUK) yerlerini almak
üzere hazırlanan kanun tasarıları TBMM gündeminde bulunmaktadır.

Tartışılması şart
Birbiriyle sıkı ilişkide olan iki temel kanunun, CMUK ve TCK, değiştirilmesi girişimi tüm bireylerin hayatını derinden etkileyebilecek niteliktedir. Bundan dolayı, tasarıların toplumun değişik kesimlerinin tartışma yoluyla yapacakları katkılarla olgunlaşması önemli bir ihtiyaç.
Toplumun çeşitli katman ve kurumları tarafından hiç tartışılmadan Adalet Komisyonu'nun önüne getirilen CMUK tasarısı hakkında yapılabilecek değerlendirmelerden bazıları şu şekilde ifade edilebilir:
74 yıllık uygulama ve değişim ihtiyacı: 426 maddeden oluşan, 1929'dan beri uygulanan ve şu anda Adalet Komisyonu'nda bulunan CMUK tasarısının değişim ihtiyacını karşıladığı söylenemez. Kanunların gittikçe eskimesi ve yetersizleşmesi olgusu, genel olarak tüm dünya için yadsınamaz bir gerçek olmakla birlikte, bu olgu özellikle Türkiye açısından daha açık ve kesin bir şekilde belirmektedir. Gerçekten de Türkiye, dünya koşullarının değişimi dışında kendine özgü çok hızlı çok derin ve keskin bir yapısal değişim ve gelişim yaşamaktadır.
Siyasal, ekonomik ve düşünsel gelişim ve değişimler, eskiye oranla çok daha hızlı olmaktadır. Bu toplumsal değişim ve gelişmelerin ceza hukuku normları ile toplumun yapısı arasında derin çelişkiler doğmasına ve ceza hukuku normlarının değişimine etken olmaması mümkün değildir. Tasarı, mevcut kanunu değiştirmekte, ancak 74 yıllık uygulamanın ortaya çıkardığı değişim ihtiyacını karşılamamaktadır.
Siyasi iktidarın programı ve anlayışı tasarıya yansımamıştır: 3 Kasım 2002 genel seçimleri sonrası yeni bir parlamento yapısı ortaya çıkmış, uzun zamandan sonra tek başına bir siyasi parti hükümet kurabilmiştir. İktidara ilk defa ve tek başına gelen bir siyasi partinin kendine özgü bir suç ve
adalet politikasının olması gerekirdi.
Yeni hükümetin kurulmasından sonra, 3 Aralık 2002'de CMUK Tasarısı, Bakanlar Kurulu tarafından TBMM'ye sunulmuştur. Seçimden önceki üç partili koalisyon hükümeti tarafından hazırlandığı açık olan tasarıya mevcut hükümetin herhangi katkısının olduğu, siyasi iktidarın eğilimlerinin ve önceliklerinin yansıdığı söylenemez.

Norm oluşturma
Hukuk kurallarının belirli bir dönemde, bu dönemin koşullarına göre belirli bir biçimde oluştuğu bilimsel bir gerçek. Siyasal iktidarlar, dönemin ekonomik, sosyal ve siyasal yapısına göre, kendi eğilimleri ve egemen olan otoritenin yarar sistemine uygun hukuk normlarını sistemleştirir.
Bu çaba, toplumsal değişime paralel olmalı ve toplumsal ihtiyaçları karşılamalıdır. Ceza normlarının toplumu korumaktan başka bir de toplumun gelişmesini, ilerlemesini sağlamak gibi bir gayesi de mevcuttur. Ceza usul hukuku normları, devlet-kişi ilişkilerinde, normlara aykırılığı 'müeyyideye
bağlayan bir süreç' olarak doğaldır ki, devlet-kişi ilişkilerinin değişimine göre değişmek zorunda kalacaktır.
Yasaların değişimi, hukukun gelişimini sağlama temel amacı doğrultusunda yapılmalı. Aksi halde, birtakım maddelerin rasgele değişimi söz konusu olur. Yasa tasarılarının belirli sosyal amaçlara hizmet etmesi gerektiği bir olgudur. Her yasa belli nedenlerin etkisiyle, belli sosyal amaçlara ulaşmak için çıkarılır. Bu anlamda hukukun nedeni ile amacı arasında yalın bir ilişki vardır.
Söz konusu edilen Tasarıya mevcut hükümetin herhangi bir katkısı bulunmadığından iktidardaki siyasi parti tarafından seçmene taahhüt edilen hangi sosyal amacın gerçekleştirilmesini bu tasarının amaçladığını sorgulamak gereksiz bir çaba olacaktır.
Tasarı etkin ve verimli ceza adaleti dağıtımını sağlamamaktadır: Ceza adaletinin işleyişini düzenleyen yürürlükteki kurallar, çağdaş dünyanın paylaştığı değerlere uygun olmalı. Etkinliğin, kalitenin ve verimliliğin bugün kazandığı önem görmezlikten gelinemez. Ceza adalet sisteminin etkinliğini, kalitesini ve verimliliğini artırmak konusunda tasarı umut verici değildir.
Tasarının gerekçesinde iddia edildiğinin aksine, diğer gelişmiş ülkelerin tecrübeleri önemli ölçüde ihmal edilmiştir. Ceza adaleti, suç adı verilen ve toplumdaki düzeni bozduğu varsayılan bir eylemin gerçekleşip gerçekleşmediğinin araştırıldığı bir faaliyettir. İşlenmiş olan bir suç varsa, bunun en kısa sürede tespiti ve suçlunun cezalandırılması, toplumdaki düzenin sağlanması için şart. Unutulmamalıdır ki, ceza adaleti mekanizmaları suçlu olmayanlarında karışabileceği, masum kişilerin itibarlarının zarara uğrayabileceği bir süreçtir.

Hızlı yargı
Ülkemizde yaşanan ceza adalet yetmezliğinin sebeplerinden birisi de ceza yargılamasının yavaş işlemesidir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne taraf
olan devletler, ceza davalarını makul sürelerde bitirecek şekilde yargı mekanizmalarını geliştirmek, yargı teşkilatlarını örgütlemek ve düzenli olarak çalışmalarını sağlamak yükümlülüğü altında bulunmaktadır. Mevcut tasarı, ceza adalet sisteminin yavaş işlemesi olgusuna çözüm sunmamaktadır.
Tasarıda 'suç olmaktan çıkarma' (dekriminasyon) hareketinin izlerine rastlanmamaktadır: Gelişmiş ülkelerin ceza adalet sistemleri geçtiğimiz yüzyılda suç olduğu varsayılan birçok davranışın suç olmaktan çıkarılması sürecini yaşamıştır ve yaşamaktadır. Ceza müeyyidesine sıkça başvurulması arzu edilen bir durum değildir.
Türk ceza adalet sisteminin ceza tehdidine çok sık başvurduğunu istatistikler açıkça göstermektedir. 1995 verilerine göre bir yılda hakkında ceza yargılaması yapılan kişi sayısı, 2 milyon 500 bin 785'e ulaşmıştır. Bunlardan 1 milyon 490 bin 408 kişiyi yıl içinde açılan davaların sanıkları oluşurken 967 bin 926 kişiyi de önceki yıldan devredilmiş dosyaların sanıkları oluşturmaktadır.

Yakında herkes sanık olacak!
Nüfusu, suç işleme kabiliyeti olmayan çocuklar dahil, yetmiş milyon olan bir ülkede her yıl 1.5 milyon kişi hakkında ceza yargılaması işlemleri yapılması normal olmayan bir durumdur. Ortalama bir yaşam süren, örneğin 60 yıl, bir kişinin hayatı süresince en an 90 milyon kişi sanık olacaktır. Bu durumda toplumu oluşturan her bir bireyin sanık olma riski birden fazladır.
Rakamlar gerekli gereksiz birçok davranışın suç sayıldığını ve bireyler hakkında takibat yapıldığını göstermektedir. O halde, yapılması gereken bir suç olmaktan çıkarma (dekriminazasyon) hareketi başlatmaktır.
Mevcut tasarının suç olmaktan çıkarma felsefesinden esinlendiğini bu doğrultuda mekanizmalar öngördüğünü ifade etmek mümkün bulunmadığı gibi tasarıda yer alan çeşitli maddeler, örneğin Mad. 28, Mad. 60, Mad. 74, Mad. 139, Mad. 159, Mad. 193 yeni suç tipleri ve bu suçlara uygulanacak cezaları içermektedirler. Usul kanunları ile suçlar oluşturulması da hukuk sistematiği açısından doğru değildir.
Tasarı 'hukuka ekonomik yaklaşım' modelinden esinlenmemiştir: Günümüzde toplumlar için bazı suçların gerçekleşmesine izin vermek optimal olabilir.
Bu suçun kendisinin iyi olması ve toplumsal bir işlev yerine getirmesinden dolayı olmayıp, belli bir noktadan sonra suçla mücadelenin birim başına maliyetinin bu mücadelenin topluma sağladığı yarardan daha fazla olmasından dolayıdır. Amerikalı hukukçu Posner'in öncülük ettiği 'hukuka
ekonomik yaklaşım akımı' tasarı hazırlanırken dikkate alınmamış; ceza adaletinde maliyet-fayda analizi yürürlükte olan CMUK da olduğu gibi tasarıda yer almamıştır.
Doç. Dr. Vahit Bıçak: Polis Akademisi Güvenlik Bilimleri Fakültesi öğretim üyesi
http://www.vahitbicak.com/