20. yüzyıla kadar öne çıkan 'ders verici' ve 'ıslah edici' ceza adaleti anlayışı artık yerini onarıcı adalete bırakıyor. Meclis'teki CMUK tasarısında bu anlayışa yer verilmemesi ciddi bir eksiklik

29/07/2003 (306 kişi okudu)

VAHİT BIÇAK
Ceza Muhakemeleri Usul Kanunu'nun (CMUK) yerini almak üzere hazırlanan yeni CMUK tasarısı TBMM'nin gündeminde. Tasarı 21. yüzyılda kaleme alınmış bir metin olmakla birlikte bu yüzyılın adalet anlayışını yansıtmamaktadır.
Onarıcı Ceza Adalet Yaklaşımı (restorative justice) Benimsenmemiştir: Onarıcı adalet, suça yönelik özgün bir tepki olmakla birlikte 'ders verici' ve 'ıslah edici' ceza adaleti anlayışlarından farklıdır. 'Ders verici' adalet anlayışı, suç sayılan davranış üstünde yoğunlaşır. Odak noktası faile acı vermektir, mağdur ihmal edilmiştir. Demokratik toplumların bu anlayışı geride bıraktığı varsayılır.

ABD'deki deneyim
'Islah edici' ceza adaleti anlayışı ise suçlu üzerinde yoğunlaşmakta, suçluyu tedavi ederek toplumla uyumlu yaşamasını sağlayacak davranış modelini kazanmasını amaçlamaktadır.
Ancak, bu yaklaşımda da mağdur önemli ölçüde ihmal edilmiştir. Bu yaklaşım 20. yüzyılda en geçerli yaklaşım idi. Ancak bir çok araştırmacı ıslah fonksiyonunun ifa edildiği konusunda son yıllarda kuşkularını dile getirmeye başladı.
1974'te Amerikalı Martinson'un ıslah işlevinin beklendiği gibi gerçekleşmediğini ortaya koyması ile birçok ülkede ceza adaleti sisteminde
ıslah edici yaklaşımın sonunun başlangıcı sayılabilecek gelişmeler oldu. Yeni bir anlayış, onarıcı adalet (restorative justice) anlayışı, mekanizmaları ile birlikte hızla yaygınlık kazanmaya başladı.
'Onarıcı' ceza adaleti yaklaşımı, suç fiilinin yol açtığı kayıplar üzerinde yoğunlaşmaktadır. Suç işlenmesi neticesi ortaya çıkan zararın giderilmesi, suç fiili öncesi durumun tekrar oluşturmaya çalışılması, suç fiilinin taraflarının uzlaştırılması amaçlanmaktadır. Ceza adalet sistemi mekanizmaları mağdur eksenli düşünülmektedir.
Bu yaklaşımda katılım ve arabuluculuk anahtar kelimelerdir. Suç sayılan davranışın tüm taraflarının ceza yargılamasına katılımını öngören mekanizmaların uygulanması ve geliştirilmesi temel amaçtır. Mevcut tasarı, onarıcı ceza adalet anlayışını yok saymıştır.
Mecburi Yargılama İlkesi Yeterince Yumuşatılmamıştır: Mevcut ceza adalet sisteminde kamu davasına konu olan suçlar açısından, suçun işlendiğini öğrenen, kamu davası açmakla görevli makam olayı mahkemenin önüne getirmeye mecburdur.
Dünyadaki gelişme mecburi yargılama ilkesinin yumuşatılması yönündedir.
Bir suç işlendiğini öğrenen polis, jandarma veya savcılık olayı mahkemeye götürmek gibi tek bir seçeneğe sahip olmak yerine çeşitli seçeneklere sahip olmalıdır. Ancak bu şekilde mahkemelerdeki yığılmadan kaynaklanan davaların zamanında bitirilememesi sorununun önüne geçilebilir. Bir suçla karşılaşan soruşturma ve kovuşturma organlarının sahip olması gereken seçenekler birkaç başlık altında toplanabilir. İlk olarak, hiçbir işlem yapmamak: Bu seçeneğe özellikle suçlunun çok genç olduğu veya suçun ehemmiyetsiz olduğu durumlarda başvurulmamalıdır.
İkinci olarak, gayriresmi ikaz: Genelde araç sürücülerine uygulanabilecek bir seçenektir. Üçüncü olarak, resmi ikaz: İkaz edilen kişinin resmen
ikaz edildiğinin kayıt edilmesi ve ileride bu ikazın sanığın karşısına çıkabilmesi durumudur. Bu tür ikaz sanığın suçu işlediğine ilişkin yeterli delil olduğunda yapılmalıdır. Bu ikaz üst düzey kolluk görevlileri tarafından sanığa yapılmalıdır. Bu mekanizmayı ayrıntılı olarak düzenleyen normlar yürürlüğe konulmalıdır. Resmi ikaz çok önemli fonksiyonlar ifa edebilecek bir mekanizmadır. Şöyle ki, hafif suçlarla çabuk, ucuz ve basit bir şekilde uğraşılmasını sağlar. Ceza mahkemelerinin yükünü hafifletir.

Suç tekrarına engel
Sanığın tekrar suç işlemesini önemli ölçüde önleyecektir. Resmi ikaz yoluna ancak sanığın suçu işlediğine dair yeterli delil bulunması durumunda başvurulmalıdır. Sanık suçu kabul etmiyorsa kesinlikle başvurulmamalıdır.
Ayrıca, sanık resmen ikaz edilmesine rıza göstermiyorsa yine bu yola başvurulmamalıdır. Suçun tipi, mahkûm olma durumunda sanığa verilecek ceza, sanığın yaş, sağlık ve sabıka durumu, sanığın suç fiiline karşı tavrı, pişmanlık, mağdurdan özür dilemesi gibi faktörler dikkate alınmalıdır.
Dördüncü olarak, uzlaşma: Mağdura verilen zararın sanık tarafından tazmin edilmesi sağlanarak uzlaşmaya gidilebilir. Kolluk veya savcılık uzlaşma mekanizmasında yer almalı, taraflar anlaşırsa uyuşmazlığa nokta koymalıdırlar. Mahkemeye gitmeden uyuşmazlık çözümü daha ekonomik olduğundan dolayı, mahkeme dışı uzlaşma hukuki uyuşmazlıkların çözüm maliyetini önemli ölçüde düşürmektedir. Beşinci olarak, kovuşturma: İlk dört seçenek olayı ceza muhakemesini mekanizmasının dışına çıkaracaktır. Sadece son olarak belirtilen seçenek ceza muhakemesinin işleme sürecini başlatacaktır. İlk dört seçeneğin kullanılması teşvik edilmelidir. Özellikle 18 yaşının altındakiler için ceza mahkemesi süreci kullanılmamaya gayret gösterilmelidir. Tasarı mecburi yargılama ilkesini yumuşatıcı mekanizmalardan yoksundur.
Sanığa Duruşma Hakkından Feragat Edebilme Hakkı Tanınmamıştır: Kovuşturma başlamış olsa bile ceza muhakemesinin ikinci aşaması olan duruşma safhasından sanığın feragat edebilmesine olanak sağlanmalıdır. İngiltere ve ABD'de sanıkların yüzde 90'dan fazlası 'pleading guilty' (duruşma hakkından feragat) mekanizması ile duruşma haklarından feragat ederek mahkemelerin iş yükünü önemli ölçüde azaltmaktadır.
Ülkemizde de ceza muhakemesinde duruşma sadece uyuşmazlık olan olaylarda yapılmalıdır. Herhangi bir uyuşmazlık içermeyen olaylarda duruşma hakkından feragate olanak sağlanmalı, feragati özendirici düzenlemeler yapılmalıdır. Tasarı sanığa duruşma hakkından feragat edebilme imkânı sağlamamakta.
Duruşma ihtiyacını ortadan kaldıran mekanizmalar, sınırlı da olsa Türk mevzuatında mevcut: Ceza kararnameleri ve ön ödeme. Bu mekanizmalar ile duruşmaya girmeksizin sanığa ceza verilmesi için bir teklifte bulunulmakta, ancak bu teklif sanık tarafından karşı teklifte bulunulmasına açık bulunmamakta. Mahkemelerin iş yükünü önemli ölçüde azaltabilecek olan ceza kararnameleri ve ön ödeme mekanizmalarının kapsam alanlarını tasarı önemli ölçüde genişletmemektedir.
Mağdur Hakları Tam Olarak Tanınmamıştır: Ceza adaleti mekanizması suç eyleminin mağdurunu ikinci kez mağdur edecek şekilde işlememeli. Saygılı ve sempatik muamele görme, suç sonrası destek ve yardım alma, kovuşturma hakkında bilgi sahibi olma, mahkeme salonlarında uygun yer tahsisi gibi uygulamalar mağdurlar için hak olarak değerlendirilmeli. Sanığın kefaletle serbest bırakılıp bırakılmaması, gözaltına alınıp alınmaması, verilecek cezanın miktarı hususlarında tasarı mağdura yeterince söz hakkı tanımamıştır.
Duruşmanın Kaydının Tutanakla Yapılması Uygulaması Devam Ettirilmektedir: Halen Türkiye'de duruşmada ne olup bittiği görevli memurlarca tutanağa yazılmaktadır. Tutanağa sanığın ağzından çıkan her şeyin aynen yazılabilmesi ve duruşma salonunda gerçekleşen olayların ve konuşmaların aynen tutanağa geçirilebilmesi mümkün değildir.

Kayıt sistemi
Dolayısıyla, tutanağa geçirilirken bazı hususlar tutarsız, ilgisiz görüldüğü için atlanabilir, hâkim kendi yorumunu katabilir, veya sanığın kullandığı kelimeler yerine başka anlamlara da gelebilecek benzer kelimeler yazılabilir.
Duruşmada ne olup bittiği, ancak duruşma işleminin teyp veya video kaydının yapılmasıyla ortadan kaldırılabilir. Tasarı duruşma sürecinin elektronik kaydını öngörmemektedir. Elektronik kayıt sistemi, sadece mahkemelerde değil, aynı zamanda karakollarda da ifade alma esnasında kullanılmalıdır.
Tasarı mevcut kayıt sisteminde herhangi bir iyileştirme getirmemektedir.
Mevcut haliyle CMUK tasarısının ülkemizin ceza adalet sisteminin sorunlarına çözüm sunabilmesi pek mümkün görünmemektedir. Yasalaştığı takdirde bu düzenlemelerin işlevi, sorunları ötelemekten öteye geçemeyecektir.
Doç. Dr. Vahit Bıçak: Polis Akademisi Güvenlik Bilimleri Fakültesi öğretim üyesi

 Haberle ilgili siteler

» http://www.vahitbicak.com/