• Traàn Hoaøi Thö
• Traàn Q. Thoaïi
• Thö Quaùn Baûn Thaûo
• Phaïm Vaên Nhaøn
• Cao Vò Khanh

• Töø Theá Moäng
• Toâ Duy Thaïch
• Traàn Hoaøi Thö
• Phaïm Vaên Nhaøn
• Nguyeãn Baéc Sôn

---

Thö Quaùn Baûn Thaûo Taäp Ba

Nguyeân Nhung

           Giöõa luùc aáy thaày toâi boãng döng trôû beänh, chöùng ñau bao töû cuûa oâng laàn naøy naëng hôn, heát thuoác chöõa. Bieát khoù qua khoûi, tröôùc khi cheát, thaày toâi daën doø meï toâi heã ma chay xong phaûi tìm ñöôøng ñöa caùc con vaøo Nam, ñoù laø quyeát ñònh cuoái cuøng cuûa oâng , duø tröôùc ñoù thaày toâi khoâng heà coù yù ñònh boû taát caû cô nghieäp ñeå ra ñi.

           Thaày toâi qua ñôøi giöõa côn hoãn loaïn cuûa ngaøy ñaát nöôùc chia hai. Coøn moät chuùt söùc taøn vaø minh maãn, thoi thoùp nhö ngoïn ñeøn luø muø saép heát daàu, loùe leân moät laàn choùt roài taét, thaày toâi ñaõ hieåu theá naøo laø söï thay ñoåi cuûa thôøi cuoäc. Lyù do thaày toâi baûo vôï ñöa caùc con ñi Nam, coù leõ chæ thaày meï toâi hieåu vôùi nhau, caû moät söï nghieäp gaày döïng gaàn hai möôi naêm ñaõ vöõng vaøng laém, vaäy maø thaày toâi khoâng tieác. Chæ ba hoâm sau ñaùm ma thaày toâi, moät buoåi saùng gaàn cuoái naêm, trôøi muøa Ñoâng coù möa phuøn vaø gioù baác, meï toâi daën doø ngöôøi boõ giaø, roài gaàn nhö leùn luùt, daãn ba ñöùa con nhoû ñi tröôùc, ñeå anh toâi ôû laïi ñi sau vôùi ngöôøi boõ giaø, vì moïi ngöôøi khoâng daùm ñi cuøng moät luùc. Anh toâi khi aáy môùi möôøi laêm tuoåi, coøn ngöôøi anh lôùn ñaõ ñi theo ngöôøi baùc vaøo Nam trong chuyeán taøu tröôùc.

            Meï con daãn nhau ra Haûi Döông truù nguï ôû nhaø ngöôøi chò hoï, ñònh quay veà ñoùn anh toâi thì moät ngöôøi chaùu hoï cuõng vöøa thoaùt ñöôïc, gaëp meï toâi vôùi lôøi nhaén cuûa anh :-" Meï ñöøng veà nöõa, con seõ tìm caùch ñi sau". Neáu ôû laïi chöøng vaøi hoâm,  chaéc meï toâi  chaúng bao giôø coøn ñi ñaâu nöõa.

             Chôø ñôïi maõi maø khoâng thaáy anh toâi ñeán, chæ coøn chuyeán taøu choùt vaøo Nam , khoâng coøn caùch naøo hôn, meï toâi khoâng theå quay veà maø cuõng khoâng chôø ñôïi theâm ñöôïc, ñaønh gaït nöôùc maét ra ñi. Cuoái cuøng thì anh toâi ôû laïi, chæ beân naøy vôùi beân kia gioøng Beán Haûi maø töôûng chöøng vaïn daëm, meï toâi vaøo Nam mang theo trong loøng bao  ñau ñôùn, khaéc khoaûi vì boû laïi moät ñöùa con. Noãi ñau cuûa ngöôøi meï coù moät ñöùa con ñaõ cheát, coù ñau ñôùn nhöng cuõng coù nguoâi ngoai, nhöng noãi ñau cuûa moät ngöôøi meï phaûi chia lìa moät ñöùa con coøn soáng, maø baát löïc khoâng bieát con mình soáng ra sao, löu laïc phöông naøo, ôû vôùi ai khi khoâng coøn cha meï, söôùng hay khoå, noù cöù aùm aûnh meï toâi suoát moät ñôøi, maõi cho ñeán hai möôi sau chieán tranh, meï con gaëp laïi nhau möøng möøng tuûi tuûi.

              Luùc aáy toâi coøn beù, chæ bieát laø treân maûnh ñaát mieàn queâ nhöõng ngaøy môùi vaøo Nam, moãi buoåi chieàu, khi ñôït khoùi lam chieàu toûa töø maùi nhaø tranh boác leân trôøi, theo gioù chieàu bay veà moät phöông trôøi xa, meï toâi nhìn luõ con beù daïi maø rôi nöôùc maét, roài laïi xoùt xa nhaéc tôùi anh toâi coøn ôû laïi ngoaøi kia. 

             Noãi buoàn cuûa meï toâi hình nhö cuõng aûnh höôûng ñeán ñaùm con coâi. Chò em toâi tha thaån chôi vôùi nhau, luøi maáy cuû khoai trong beáp löûa, hình dung ñeán ngöôøi anh coøn ôû laïi ngoaøi Baéc, ñöùa naøo cuõng ngaäm nguøi . Ít laâu sau, ngöôøi ta tìm caùch lieân laïc vôùi ngöôøi nhaø coøn keït laïi mieàn Baéc, qua ngaû Cao Mieân, meï toâi nhaän ñöôïc taám Böu thieáp cuûa anh toâi  göûi vaøo, coù moät ñoaïn vieát cho meï toâi: " Meï ñi roài, gia ñình vaãn vui veû, bình an. Hai oâng chaùu vaãn taêng gia saûn xuaát, ñôøi soáng no ñuû nhö xöa. Ai cuõng mong ngaøy gia ñình ñoaøn tuï...".  Laù thö vieát baèng möïc tím, ngaén nguûi chæ maáy haøng ñaõ laøm  meï toâi khoùc roøng raõ. Laøm sao maø vui veû, bình an khi gia ñình tan taùc, moät oâng giaø vôùi moät ñöùa treû con möôøi laêm tuoåi laøm gì coù söùc lao ñoäng maø taêng gia saûn xuaát? Khoâng phaûi chæ mình gia ñình toâi môùi tan taùc nhö theá, thænh thoaûng laïi coù ngöôøi nhaän tin töø mieàn Baéc, ñöa cho nhau xem roài maét ai naáy ñoû hoe. Chæ vaøi naêm sau, ñaát nöôùc ñaõ chia hai laïi tieáp tuïc chieán tranh, nhöõng ngöôøi taäp keát vaøo muøa thu ra Baéc khoâng coù ngaøy trôû veà, vaø nhöõng ngöôøi di cö vaøo Nam chôø ngaøy xum hoïp, cuõng chaúng hy voïng ñoaøn tuï. Ngöôøi ta khoâng hình dung noåi vaän meänh cuûa ñaát nöôùc laïi chæ laø moät chuoãi chia lìa ñaèng ñaüng, nhö  khi xöa naêm möôi con theo meï leân non, naêm möôi con theo cha xuoáng bieån, nhö laø moät ñònh meänh oan nghieät cho luõ chaùu con, ñeo ñaúng leân soá phaän nghieät ngaõ cuûa moät daân toäc, cöù maõi maõi phaân ly.
                

             Hôn hai möôi naêm sau, ngaøy chieán tranh chaám döùt, may maén laø bom ñaïn khoâng cöôùp ñi cuûa meï toâi ñöùa con naøo, nhaø nhaø hai mieàn Nam Baéc ñoå xoâ ñi tìm nhau, qua nhöõng thoâng tin lieân laïc veà ñòa chæ cuõ. Meï toâi baûo ngöôøi anh lôùn vieát thö veà tìm em, chæ ít laâu sau thì nhaän ñöôïc thö anh toâi göûi vaøo, keøm theo moät taám hình chuïp caû nhaø ñöùng döôùi caây baøng tröôùc cöûa. Anh ñaõ coù theâm boán ñöùa con, chaùu lôùn ñoä möôøi hai tuoåi, maët muõi ñöùa naøo cuõng buoàn teû vaø gaày guoäc, ñöùa beù nhaát anh boàng treân tay, beõn leõn neùp ñaàu vaøo ngöïc boá.

               Caû nhaø möøng, thôû phaøo. Theá laø coøn soáng caû, chæ tröø chò toâi ñi nöôùc ngoaøi vaøo nhöõng ngaøy cuoái khi mieàn Nam thaát traän. Vaäy laø thoaùt, vì trong nhaø ñaõ coù ngöôøi laøm vieäc cho cheá ñoä tröôùc phaûi khaên goùi ñi tuø, chò toâi thaät laø may maén.

              Nhaän laù thö vôùi taám hình anh toâi göûi vaøo Nam cho gia ñình, ñoâi maét meï toâi ñaõ lôø môø, ngaém nghía maõi hình aûnh ñöùa con trai hai möôi naêm xa caùch, vôùi luõ chaùu nhoû maø cöù chaûy nöôùc maét. Theá naøo roài meï con cuõng gaëp nhau, toâi hieåu noãi vui trong loøng meï toâi, roài khi nhìn meï ngoài traàm ngaâm nhai traàu trong boùng toái ngoaøi haøng hieân, toâi hieåu meï toâi ñang nghó ñeán chò toâi, caùi buoàn trong loøng baø meï Vieät Nam, tìm laïi ñöôïc moät ñöùa con sau hai möôi naêm ñaát nöôùc chieán tranh, roài ñeán luùc hoøa bình, laïi theâm moät ñöùa con ra ñi, maø trong thôøi buoåi aáy, khoâng ai nghó coù ngaøy coøn gaëp laïi.

              Maõi naêm sau anh toâi môùi thu xeáp ñem ñöùa con ñaàu loøng vaøo Nam gaëp meï vaø gia ñình, keøm theo nhöõng moùn quaø ñôn sô cuûa mieàn Baéc. Khuùc luïa ñen Nam Ñònh ñeå meï may quaàn, anh nghe noùi mieàn Nam khoâng ñuû vaûi voùc, caân boät saén ñeå meï uoáng cho maùt, traø maïn Phuù Thoï, vaøi quaû hoàng gioøn xöù Laïng, khi vaøo ñeán mieàn Nam ñaõ chín nhuõn.

               Böõa côm xum hoïp trong nhaø thaät caûm ñoäng, chuùng toâi nhaéc nhöõng chuyeän ngaøy thô aáu, duø baây giôø khoâng ai coøn beù daïi. Coù bao nhieâu chuyeän ñeå hoûi ñeå nghe, meï con baø chaùu quaây quaàn treân chieác chieáu traûi treân neàn gaïch boâng, meï toâi boõm beõm nhai traàu, nhìn ñöùa con trai nay ñaõ tröôûng thaønh trong ñau khoå , sau bao naêm ôû laïi moät mình nôi queâ nhaø, ñang keå laïi cho gia ñình nghe noãi ñoaïn tröôøng cuûa anh. Hoï haøng ai coøn ai maát, haøng xoùm laùng gieàng naêm xöa, nhöõng naêm luõ luït ñoùi keùm, nhöõng traän möa bom, gia ñình boàng beá nhau di taûn leân maïn ngöôïc. Chieán tranh laø vaäy, nhôø phuùc ñöùc toå tieân maø gia ñình coøn ñaày ñuû, daãu chöa goïi laø troïn veïn nieàm vui xum hoïp.

            Hình nhö  taát caû  anh em chuùng toâi , duø lôùn hay beù, ñeàu mô hoà nhôù laïi caên nhaø xöa cuûa thaày meï toâi vôùi khoâng khí  ñaàm aám trong nhöõng ngaøy thô aáu. Caên nhaø naèm beân ngoaøi bôø thaønh Sôn, moät caùi thaønh coå ñöôïc xaây töø ñôøi vua Minh Maïng. Sôn Taây coù hai cöûa chính, cöûa Tieàn vaø cöûa Haäu. Phoá cöûa Haäu ñi thaúng ra bôø soâng Hoàng, coøn nhaø toâi ôû phoá cöûa Tieàn  ñi veà höôùng nuùi Taûn, töø nhaø, coù theå nhìn thaáy daõy nuùi Ba Vì môø môø trong maøn söông, ñöôøng vaøo trong ñaõ nhaáp nhoâ nhöõng ngoïn ñoài thaáp. 

           Thaày toâi xaây moät caùi beå chöùa nöôùc möa ôû goùc saân sau, caïnh beå nöôùc coù  troàng  caây hoa ngaâu ñeå thaày toâi öôùp traø,  phía sau nhaø beáp laø  maûnh vöôøn  coù caùi ao vuoâng, xung quanh troàng raát nhieàu tre truùc vaø chuoái ngöï, thuôû aáy meï toâi coøn  troàng theâm  rau caûi hay rau muoáng. Anh toâi keå raèng sau ngaøy boá cheát, meï vaø caùc em ñi Nam, anh  soáng vôùi ngöôøi boõ giaø trong caên nhaø gaïch hai gian vaéng laëng, taát caû taøi saûn cuûa thaày toâi ñaõ bò tòch bieân, chæ coøn caên nhaø troáng traûi laøm choå ôû cho hai oâng chaùu. Nhöõng buoåi chieàu muøa Ñoâng coâ quaïnh, thui thuûi hai ngöôøi trong caên nhaø thieáu beáp löûa hoàng vaø tieáng cöôøi ñuøa cuûa luõ em, anh toâi roáng leân khoùc trong khi oâng boõ giaø ngoài rì raàm ñoïc kinh. Roài chöøng nhö caùm caûnh noãi tan taùc, phaân ly, moät giaø moät treû nhìn nhau roài cuøng oøa leân khoùc.

             Sau ñoù ít laâu, anh toâi nhaët nhaïnh taát caû nhöõng gì cuûa cha meï ñeå laïi roài moät hoâm boû nhaø ra ñi, chöa ñaày möôøi saùu tuoåi . Anh chæ nung naáu moät ñieàu, vöôït qua soâng Beán Haûi laø coøn hy voïng gaëp laïi gia ñình. Chuyeán ñi khoâng thaønh coâng, caàu Hieàn Löông khoâng daøi bao nhieâu nhòp maø khoaûng caùch khoù loøng vöôït qua noåi, nhöõng hoïng suùng ñen ngoøm chæ chöïc nhaû ñaïn vaøo baát cöù ngöôøi daân hai mieàn Nam Baéc, khi ñieân roà vì nhôù thöông maø ñi qua phía beân naøy hoaëc phía beân kia.Anh toâi khoâng ñi ñeán ñaâu thì bò baét, khoâng coù toäi gì , chæ laø toäi moät ñöùa treû con ñi tìm meï vaø anh em. Anh bò hai naêm tuø, luùc ñöôïc thaû anh vöøa möôøi taùm tuoåi, hai naêm tuø ñaõ khieán anh thaønh ngöôøi lôùn ñeå chòu ñöïng ñöôïc noãi coâ ñôn daèng daëc suoát hai möôi naêm sau.

             Luùc aáy ôû mieàn Nam, meï toâi cuõng vaát vaû ngöôïc xuoâi ñeå nuoâi luõ con thô aên hoïc, loøng vaãn ngoån ngang , nghó ngôïi  thöông ñöùa con coâi cuùt choán queâ nhaø, chaúng coøn hy voïng gì coøn nhìn laïi con, vì chieán tranh giöõa hai mieàn hình nhö khoâng coù daáu hieäu chaám döùt. Anh toâi tuy chöa ñuû lôùn, nhöng ñaõ sôùm tröôûng thaønh ñeå tìm caùch töï löïc caùnh sinh. Anh laøm ñuû moïi ngheà. Hai caùi loø gaïch ngaøy xöa thaày toâi laøm chuû, nay anh toâi  vaøo laøm coâng cho nhaø nöôùc nhö bao nhieâu ngöôøi khaùc. Roài laøm thôï thoåi thuûy tinh, ñeå saûn xuaát boùng ñeøn vaø chai loï, ñaát nöôùc laïc haäu, maùy moùc thoâ sô, con ngöôøi phaûi duøng chính söùc ngöôøi ñeå saûn xuaát. Côm gaïo thieáu, may thì ñöôïc ngaøy moät böõa côm, coøn aên ñoän theâm khoai luoäc vaø ngoâ bung.

            Ñöôïc  ít laâu, ngöôøi boõ giaø cuõng laên ra cheát, anh bô vô coù moät mình, chæ coøn vaøi ngöôøi haøng xoùm thaân tình chaïy qua chaïy laïi. Caäu Hoaït thôï may laø ngöôøi haøng xoùm toát buïng, khoâng vôï khoâng con, soáng khaéc khoå nhö nhaø tu, daïy cho anh ngheà thôï may, vì ngheà thoåi oáng thuûy tinh vöøa vaát vaû laïi aên uoáng thieáu thoán, deã bò lao phoåi. Hôn hai möôi  tuoåi anh ñaõ laáy vôï, vì khoâng chòu noåi noãi ñôn ñoäc, ñaùm cöôùi chæ ñôn sô nhö moät böõa côm trong nhaø , goàm vaøi ngöôøi haøng xoùm vôùi maáy ngöôøi thaân beân vôï, coâ daâu chæ duy nhaát coù moät chieác aùo daøi ñeå maëc trong ngaøy cöôùi, khoâng coù ñöôïc chieác nhaãn  kyû nieäm.

            Hai ngöôøi haøng xoùm cuûa gia ñình toâi ôû ngoaøi Baéc , laø nhöõng nhaân vaät ñaëc bieät coøn rôi rôùt laïi töø thaønh phaàn tieåu tö saûn. Caäu Hoaït soáng moät mình, aån daät vôùi môù kinh keä vaø coâ ñôn, suoát ngaøy chæ nghó ñeán chuyeän tu thaân, leân trôøi laøm thaùnh. Caäu chaùn ñôøi, sinh yeám theá, moät laàn ñoå vôõ caäu nhìn ñaøn baø nhö  taø ma, daïo tröôùc coù ngöôøi ruû caäu ñi Nam, nhöng vôùi caäu heã  ñaõ buoàn thì ôû ñaâu cuõng vaäy. Coâ Haï coù cöûa haøng ñan len vaø haøng xeùn, baùn ñaày kim chæ vaø que ñan, coâ coøn nhaän ñan aùo cho khaùch , luùc raûnh roãi vaãn hay ñoïc tieåu thuyeát vaø ngaâm thô. Coâ Haï thuoäc gia ñình trí thöùc tieåu tö saûn, thích vaên chöông, gaàn ba möôi tuoåi maø chöa choàng, coâ chôø ngöôøi yeâu laø moät sinh vieân Haø Noäi, ñi theo nhoùm Caùch Maïng choáng Phaùp maõi chaúng thaáy veà. Thænh thoaûng, trong kyù öùc cuûa chò toâi khi nhôù veà coâ haøng xoùm, coâ vöøa ñan aùo vöøa ngaâm thô, coù hai caâu hay laém maø chò toâi coøn nhôù:

                   " Cheát ñi laø heát söï ñôøi,
          Cheát ñi laø heát moïi muøi ñaéng cay."

        Coâ Haï mang moät moái saàu laõng maïn , tay ñan nhanh thoaên thoaét maø thænh thoaûng laïi mô maøng nhìn cuïm maây bay veà moät phöông trôøi xa. Coù leõ noãi saàu aáy noù vaän vaøo ñôøi coâ, cho neân nghe anh toâi noùi, coâ soáng thieáu thoán caû veà vaät chaát laãn tinh thaàn, sau bò lao phoåi roài cheát. Caäu Hoaït sau cuõng laån thaån, ñaâm maéc beänh dôû hôi, gaøn gaøn, dôû dôû. . . 

           Toaøn nhöõng chuyeän buoàn khieán nghe xong ai cuõng chaûy nöôùc maét. . .
                                   

           Anh toâi coøn keå nhieàu chuyeän nöõa, roài thôû daøi keát luaän, thaày toâi cheát ñi laø moät ñieàu may maén cho oâng, neáu soáng, nhìn thaáy söï nghieäp vaø cuûa caûi cuûa mình taïo döïng baèng moà hoâi nöôùc maét, boãng moät saùng moät chieàu bò cöôùp giaät ñi moät caùch töùc töôûi nhö theá, chaéc oâng cuõng ñieân leân maø cheát.

            Luùc anh toâi keå ñeán cô nguoàn chaïy luït vaø chaïy bom, caû nhaø ñeàu ñoû hoe ñoâi maét. Rieâng anh, ñoâi maét raùo hoaûnh, cöù môû to khoâng chôùp, nhìn ñau ñaùu vaøo khoaûng khoâng nhö nhìn vaøo thaêm thaúm cuûa dó vaõng, coù nhöõng noãi khoå toät cuøng maø ngöôøi lôùn coøn khoâng chòu noåi, huoáng gì vôùi moät ñöùa treû chöa thaønh nieân.

             Coù laàn luït lôùn, nöôùc daâng leân maáp meù nhaø, vôï choàng con caùi boàng beá nhau chaïy luït, haønh trang chæ laø maáy caùi tay naûi ñöïng ít quaàn aùo vaø löông khoâ. Khi veà, nhaø cöûa coøn moác meo, aåm öôùt, maáy taám aûnh cuûa thaày meï vaø caùc em bò loang loå khoâng coøn hình daïng, anh ñau khoå nhìn taám aûnh cuoái cuøng, moät laàn nöõa, nhöõng traän luït lôùn, nhöõng côn möa bom, ñaùnh baït luoân trong anh chuùt kyû nieäm cuûa ngöôøi thaân.

             Bom ñaïn giaêng giaêng treân queâ höông, taïo neân nhöõng veát seïo loài loõm treân thaân theå moät toå quoác bò ñaäu muøa. Luùc mieàn Baéc toaøn daân bò ñaåy vaøo cuoäc chieán tranh, thanh nieân, thanh nöõ hoà hôûi leân ñöôøng ñi giaûi phoùng mieàn Nam, anh toâi cuõng tình nguyeän ñi B, nhöng khoâng ñöôïc chaáp thuaän , vì caùi lyù lòch coù gia ñình ôû mieàn Nam. Vaäy maø ôû mieàn Nam, nhöõng gia ñình coù cha , anh taäp keát ra Baéc, con em vaãn ñöôïc ñi hoïc vaø nhaän vaøo quaân ñoäi, coù nhöõng ngöôøi coøn ñöôïc hoïc haønh ñeå trôû thaønh nhöõng nhaân taøi cho ñaát nöôùc. 

             Cuoäc chieán tranh ôû Vieät Nam raát ngoä nghónh. Ngöôøi Vieät ôû mieàn Baéc ñöôïc nhoài nheùt loøng caêm thuø cao ñoä, laïi thieáu thoán veà ñôøi soáng vaät chaát, cho neân hoï cöông quyeát chieán ñaáu vôùi mieàn Nam ñeå ñoaït ñöôïc Thieân Ñaøng taïi theá. Ngöôøi Vieät mieàn Nam vöøa choáng giaëc, vöøa toø moø nhìn xem keû thuø laø ai, roài khi bieát " giaëc" cuõng chæ laø ngöôøi Vieät  Nam nhö mình, thì hoï raát bao dung ñeå ñôn giaûn nghó raèng: " Khoân ngoan ñoái ñaùp ngöôøi ngoaøi, gaø cuøng moät meï chôù hoaøi ñaù nhau.". Ñoù coù phaûi laø nguyeân nhaân maø mieàn Nam thua, khi moät nöûa beân kia coá tình chieám ñoaït, moät nöûa beân naøy chæ hoøa hoaõn choáng ñôõ ñeå duy trì hoøa bình, söï töông taøn chæ vì hoaøn caûnh baát ñaéc dó maø baén gieát nhau, chöù ai laïi muoán gaïch nhöõng veát möïc ñen leân böùc tranh queâ höông ñeïp ñeõ.

         Anh toâi vaãn nung naáu yù ñònh ñi vaøo Nam tìm gia ñình baèng con ñöôøng ñi B, nhöng vaãn khoâng toaïi nguyeän, neáu ñi loït, laïi theâm moät tieåu gia ñình tan naùt vì chieán tranh. Daán thaân baèng con ñöôøng cheát ñeå mong gaëp laïi meï vaø anh em, nhöng neáu chaúng may anh ñöôïc chaáp nhaän, coù theå boû xaùc treân ñöôøng Tröôøng Sôn, hay treân moät chieán tröôøng mieàn Nam, thì lieäu raèng coù neân ñeám xaùc anh vaøo soá nhöõng keû thuø bò tieâu dieät?

          Chaéc chaén laø khoâng theå, neáu nhìn vaøo saâu thaúm taám loøng ngöôøi daân mieàn Nam cuõng nhö mieàn Baéc, nhöõng con ngöôøi chaân chaát , moäc maïc,  khoâng ai laïi muoán ñaát nöôùc chieán tranh, seõ toäi nghieäp voâ cuøng ngöôøi daân queâ toâi, ñeå hieåu roõ caùi aùp löïc chính trò aùp ñaët leân thaân phaän ngöôøi daân ñoâi mieàn thaät nghieät ngaõ. Sau naøy, khi hai mieàn thoáng nhaát, beân thaéng ñaøn aùp beân thua trong haäm höïc, beân thua cuõng khuaát phuïc trong haäm höïc, höùa heïn moät maøn ñaáu ñaù caån thaän trong töông lai neáu coù dòp, nhöõng laèn ranh nghieät ngaõ khoâng bao giôø maát. Cuõng chæ vì e ngaïi laèn ranh nghieät ngaõ aáy, maø meï toâi chöa daùm thöïc hieân moät laàn trôû veà, thì ñaõ voäi vaõ lìa ñôøi. Roài mæa mai sao, khoâng khí chính trò laøm mieàn Nam ngheït thôû, ñeå söï coù maët cuûa anh toâi trong gia ñình, laïi vaãn laø hieän thaân cho moät tai öông cuûa daân toäc, khieán anh em toâi coù luùc khoâng hieåu nhau, nhö moät caâu haùt nghe raát buoàn cöôøi neáu ñöôïc suy dieãn theo loái  chaâm bieám cuûa ngöôøi nghe: " Vui sao, nöôùc maét laïi traøo..."

           Mieàn Nam voán töø tröôùc ñeán giôø, ñaõ ñöôïc trôøi thöông ban cho moät maûnh ñaát gioù thuaän möa hoøa, kieám mieáng aên khoâng khoù. Nay hoøa bình, ngöôøi daân ñöôïc quaûn lyù chaët cheõ bao töû nhö thôøi kyø chieán tranh choáng Myõ cuûa mieàn Baéc, phaân phoái töøng haït gaïo, lít nöôùc maém, thöôùc vaûi ñeå may quaàn aùo. Ngay caû vaán ñeà tö töôûng, daãu raèng chöa haún ñaõ ñöôïc thöïc söï toân troïng trong thôøi kyø chieán tranh, nhöng cuõng khoâng ñeán noãi bò boùp ngheït kieåu " treân ñe, döôùi buùa, ñít ngoài baøn choâng" nhö luùc naøy. Anh em toâi ñaõ baét ñaàu coù nhöõng laán caán, vì ít nhieàu gì moãi beân ñeàu bò aûnh höôûng cuoäc soáng xaõ hoäi nôi mình lôùn leân, bôûi vaäy maø ñoâi khi vaãn coù nhöõng baát ñoàng tö töôûng khoâng theå traùnh.  Kinh teá ñaõ tuït doác, ngöôøi ta ñoå xoâ ra chôï trôøi baùn buoân nhöõng thöù maø ngoaøi kia goïi laø : " phoàn vinh giaû taïo". Giaû hay thaät thì ai bieát cho ai, chæ thaáy laø mieàn Baéc ñoå xoâ vaøo vô veùt nhöõng thöù " giaû taïo" ñoù ñem veà, ngöôøi mieàn Nam cuõng voäi vaøng toáng khöù nhöõng thöù " giaû taïo", ñeå hoøa mình mau choùng vaø khaéc phuïc söï thieáu thoán cuûa ñaát nöôùc trong thôøi kyø haäu chieán. 

           Möøng vui trong moät neàn hoøa bình bi thaûm nhö theá, cuoäc taùi ngoä thaät ngaäm nguøi. Neáu nhö ngöôøi ta hieåu ñöôïc caùi giaù quaù ñaét ñaõ phaûi traû cho cuoäc töông taøn, maø boû ñi hai chöõ haän thuø, cuøng baét tay vaøo xaây döïng ñaát nöôùc thì giôø ñaây toå quoác ñaõ ñeïp ñeõ bieát bao. Söï böïc doïc khieán  ngöôøi mieàn Nam  nhìn anh em mình ôû ngoaøi Baéc vôùi caùi nhìn chung chung trong moät noãi thoáng haän, baát keå laø ai, naêm möôi con theo meï veà trôøi, naêm möôi con theo cha xuoáng nuùi, roõ raøng thì khoù maø hoøa hôïp vôùi nhau töø caùch soáng cho tôùi tö töôûng. Coù nhöõng caùi ñôn giaûn  ñieån hình laøø chieác noùn coái, ngöôøi ta duøng ñeå ñoäi ñaàu , raát goïn vaø nheï, nhöng voán coù thaønh kieán, ngöôøi mieàn Nam nhìn chieác noùn coái nhö bieåu töôïng cuûa caùi " xaáu", vaø vì theá maø sinh bao chuyeän hieåu laàm, khi haàu nhö taát caû ngöôøi daân mieàn Baéc ñeàu ñoäi noùn coái, vì ñôn giaûn noù chæ laø caùi muõ. Vaäy thì laäp luaän " chieác aùo khoâng laøm neân thaày tu" coù veû khoâng ñöôïc lyù giaûi roõ raøng trong tröôøng hôïp naøy, noù chæ ñöôïc suy dieãn bôûi nhöõng tö töôûng leäch laïc.

          Caû nhaø nghó ñeán chuyeän veà thaêm queâ. Ñöôøng boä sau chieán tranh coøn gaäp gheành, ñaày hang oå bom ñaïn, ñöôøng thuûy thì laâu laéc, xa xoâi, chæ chôø ñöôøng  taøu Thoáng Nhaát laøm xong laø theá naøo cuõng coù nhieàu ngöôøi hai mieàn veàâ thaêm nhau. Rieâng ñieàu aáy, vôùi meï toâi thì toâi hieåu ñoù laø ñieàu baø ray röùt haèng ñeâm, noãi saàu xa queâ bao naêm tröôøng töôûng seõ veà ngay ñöôïc, nhöng meï toâi vaãn khoâng veà, lyù do vì coù ngöôøi con boû nöôùc ra ñi, vaãn coù theå bò hoï haøng ngoaøi kia ñaøm tieáu theo quan ñieåm chính trò thuôû ñoù.

           Trong ñeâm khuya, meï toâi boõm beõm ngoài nhai traàu haøng giôø ngoaøi maùi hieân khoâng nguû. Veà. Khoâng veà. Meï toâi quay quaét trong yù töôûng ñöôïc moät laàn veà thaêm maùi nhaø xöa, nôi choán cuõ, thaønh phoá nhoû maø quanh ñi quaån laïi chæ nhöõng ngöôøi quen bieát. Con ñöôøng veà laøng cuõ, coù moà maû oâng baø, coù ngoâi moä cuûa thaày toâi naèm ôû moät nghóa trang caïnh ven ñeâ soâng Hoàng, coù con ñöôøng ra Haø Noäi hai beân raâm maùt boùng caây baïch ñaøn. Nhöõng hình aûnh naêm cuõ, nay nhö cuoän phim laàn löôït trôû veà trong trí nhôù. Ít ra thì meï toâi vaãn öôùc ao veà xaây laïi naám moà cuûa thaày toâi cho töû teá, ñöôïc trôû veà laøng queâ cuõ, noùi laïi ngoân ngöõ queâ muøa vôùi anh em, hoï haøng treân maûnh ñaát queâ nhaø. 

           Toâi ñaõ nhìn thaáy bao ñieàu nghòch lyù sau nhöõng ngaøy hoøa bình. Coù xum hoïp roài vaãn thaáy phaân ly, coù thöông yeâu roài vaãn coù haän thuø. Ngöôøi meï mieàn Nam voäi vaõ haï taám hình ñöùa con ñi lính ñaõ töû traän  xuoáng , chæ vì anh ta maëc boä quaân phuïc lính mieàn Nam, coù gaén   chieác  huy chöông treân ngöïc  aùo. Söï maát ñi cuûa ngöôøi con ñaõ laø moät ñau xoùt cho ngöôøi meï, ngay caû sau khi cheát, taám hình kia cuõng khoâng ñöôïc moät choã ñöùng danh döï treân baøn thôøø. Meï toâi cuõng theá, daãu hai möôi naêm tröôùc boû laïi moät ñöùa con, chæ laø caùi oaùi oaêm cuûa ñònh meänh, thì hai möôi naêm sau, moät ñöùa con laïi ra ñi, haù khoâng phaûi laø ñieàu ñau xoùt. Thaät vaäy, cho ñeán cuoái ñôøi, luùc thoi thoùp treân giöôøng beänh, döôøng nhö meï toâi vaãn bò aùm aûnh veà söï maát maùt naøy. Ngaøy meï cheát, anh toâi töø Baéc khoâng vaøo ñöôïc ñuùng ngaøy choân caát, chò toâi cuõng khoâng veà ñöôïc vì ngöôøi ta vaãn caám chôï ngaên soâng, nhöõng laèn ranh vaãn coøn, tieáp noái töø thôøi kyø naøy sang thôøi kyø khaùc.

             Coù nhìn vaøo caùi daùng buoàn raàu cuûa ngöôøi meï xa con, môùi thaáy noãi u uaån trong loøng ngöôøi meï. Buoåi tröa heø, meï toâi ngoài nhaët  gaïo naáu böõa côm chieàu, thænh thoaûng laïi buoät mieäng goïi teân moät ngöôøi con baø nhôù, khi thì anh toâi, luùc laïi chò toâi. Döôøng nhö luùc aáy trong loøng meï toâi vaãn laø hình aûnh caên nhaø lôïp ngoùi hai gian ôû phoá Cöûa Tieàn naêm xöa, anh toâi ñoä aáy hôn möôøi tuoåi, coõng em chaïy long nhong ngoaøi heø ñöôøng, hay laø hình aûnh chò toâi , luõn cuõn ñi nhoå heát nhöõng caây caûi non trong vöôøn sau cuûa meï.

             Hai ñöùa con maø cuoäc chieán Vieät Nam ñaõ thay nhau ñaåy ra khoûi traùi tim ngöôøi meï, ñeå meï toâi suoát ñôøi naëng tróu nhöõng nhôù thöông, ñau khoå.

             Anh toâi tính hôi baát thöôøng, con ngöôøi ñaày tình caûm tha thieát nhö theá, boãng döng nhieàu khi laïnh luøng, hoaøi nghi taát caû. Söï maâu thuaãn noäi taâm naøy laø keát quaû cuûa nhöõng thaùng ngaøy anh coâ ñôn choáng choûi vôùi ñuû moïi thöù baát traéc trong cuoäc soáng, noù aûnh höôûng leân taâm hoàn anh khieán anh ngôø vöïc ngay caû loøng thaønh thaät cuûa ngöôøi khaùc. Caøng suy nghó, toâi thaáy anh toâi ñaùng thöông hôn ñaùng traùch, chính cheá ñoä ñaõ nhaøo naën anh thaønh keû ña nghi vaø ñaùnh maát nieàm tin nôi con ngöôøi, bò löøa doái, bò haét huûi, bò caùi ñoùi caùi khoå daèn vaät khieán ngöôøi ta luùc naøo cuõng thaéc thoûm lo aâu. Khoâng tin caû Trôøi, khoâng tin caû Ngöôøi, khoâng coøn nieàm tin thì ñôøi soáng laøm gì coøn yù nghóa. Chaúng phaûi mình anh toâi, sau naøy coù dòp veà laïi mieàn Baéc, toâi môùi thaät ñau xoùt nhaän ra raèng, ngay caû loøng nhaân aùi cuõng khoâng ñöôïc töï do baøy toû, thaät gôùm gheâ cho caùi taøn nhaãn cuûa chính trò.

            Naêm moät chín taùm möôi , toâi ñi Baéc thaêm ngöôøi thaân trong traïi Caûi Taïo, saün dòp veà thaêm anh chò vaø caùc chaùu. Chuyeán xe töø mieàn Nam ñoå chuùng toâi xuoáng væa heø moät con ñöôøng cuûa thò xaõ Thanh Hoùa, luùc aáy tuy ban ngaøy maø phoá xaù thaät vaéng veû, khoâng nhìn thaáy moät chieác xích loâ naøo laøm phöông tieän di chuyeån nhö ôû mieàn Nam. 

             Ñang ngô ngaùc tìm ngöôøi ñeå hoûi thaêm ñöôøng ra beán xe ñi Baõi Traønh, nhö ñòa chæ trong thö daën doø, moät ñoáng haønh lyù ngoån ngang toaøn nhöõng thöïc phaåm tieáp teá, chuùng toâi  luùng tuùng chöa bieát laøm sao ñeå chuyeån ñöôïc ngaàn aáy thöù ra beán xe, thì ñuùng luùc aáy chuû nhaân cuûa caên nhaø choã chuùng toâi ñöùng taïm ñi laøm veà, ñaèng sau chieác xe ñaïp coøn chôû theo moät boù rau muoáng thaät to, coù leõ anh môùi gheù qua chôï.

             Nhìn boä ñieäu ngô ngaùc cuûa chò em toâi, anh ñoaùn ngay laø daân mieàn Nam ra thaêm tuø ôû mieàn Baéc. Thaønh phoá nhoû, ngöôøi qua keû laïi nhìn chaèm chaèm vaøo nhöõng ngöôøi laï doï daãm khieán chuùng toâi thaät khoù chòu. May quaù, ñuùng luùc aáy, ngöôøi chuû nhaø chaïy ra, anh noùi:

" Caùc em cöù mang heát haønh lyù vaøo trong naøy, ñöùng maõi ngoaøi ñöôøng ngöôøi ta doøm ngoù. Vaøo ñaây roài tính sau, ñi thaêm ngöôøi nhaø caûi taïo phaûi khoâng?"

           Chaúng caàn anh phaûi noùi theâm, chuùng toâi voäi vaõ khuaân haønh lyù vaøo nhaø ngay, luùc naøy toâi môùi chuù yù ñeán anh, chieác noùn coái ñoäi ñaàu, aùo sô mi traéng, ñuùng laø moät caùn boä nhaø nöôùc. Toâi cuõng khoâng hieåu sao anh laïi coù veû töû teá vôùi chuùng toâi nhö vaäy, sau anh môùi keå, ñaõ coù hai laàn vaøo mieàn Nam, anh coù ngöôøi anh laøm nhaø giaùo ôû trong aáy, baûo anh ñöa vôï con gia ñình vaøo coù nhaø cöûa vaø cô sôû laøm aên, nhöng anh khoâng vaøo, vì vôï anh voán ngöôøi chaân queâ, gia ñình chò laïi ôû caû Thanh Hoùa, chò sôï ñi xa khoâng gaàn guõi cha meï anh em, neân duø thaáy mieàn Nam phoàn thònh vaø ñoâng ñaûo, vaãn khoâng ñi.

            Nhaø anh tuy ôû phoá nhöng vaãn theo kieåu nhaø queâ, phía sau coù chuoàng nuoâi lôïn vaø caùi gieáng nöôùc. Sau khi nghæ ngôi, taém giaët saïch seõ, ñuùng vaøo giôø tan taàm buoåi tröa, chò cuõng veà nhaø naáu côm, caùc chaùu göûi ôû nhaø treû. Chò ngaïc nhieân nhìn chuùng toâi, anh vui veû vaén taét vaøi caâu giôùi thieäu chuùng toâi laø ngöôøi nhaø cuûa oâng anh töø mieàn Nam ra. Sau ñoù vôï choàng ruø rì to nhoû, chò cuõng khoâng hoûi theâm, saün coù tuùi gaïo ngon töø mieàn Nam ñem ra, toâi teá nhò thoåi noài côm traéng ñeå caû nhaø cuøng aên, chò baûo chieàu seõ daãn toâi ñi chôï , coù coâng vieân  vôùi khu vöôøn hoa khaù ñeïp.

            Hai chieác  beáp cuûi ñöôïc ñaët treân neàn ñaát, caên beáp beù tyù vaø toái om om. Trong buoàng nguû cuûa anh chò, thaáy coù chieác maùy may , moät chieác maùy truyeàn hình vaø chieác maùy haùt ñaõ cuõ, chaéc cuûa ngöôøi anh trong Nam taëng. Coøn phoøng khaùch laïi troáng trôn, chæ coù chieác phaûn goã vaø boä baøn gheá cuõ laøm nôi tieáp khaùch.

             Côm vöøa chín tôùi thì moät ngöôøi ñaøn baø, chaéc laø haøng xoùm cuûa anh chò , thaáy coù ngöôøi laï chaïy sang , xoàng xoäc ñi vaøo nhaø, anh voäi giôùi thieäu " maáy coâ em baát ñaéc dó" töø mieàn Nam ra. Vôùi veû xoâng xaùo raát töï nhieân, baø ta ñi vaøo beáp, töï tieän nhaác naép  vung noài côm vöøa chín tôùi ôû treân beáp, hít hít maáy hôi , roài noùi vôùi moät veû ñaày chaâm bieám:

" Hoâm nay aên sang nhæ, nguyeân moät noài côm traéng."

            Roài baø ta nhìn lom lom vaøo chuùng toâi nhö doø xeùt, vì luùc naõy baø ñaõ quan saùt chuùng toâi ñöùng ôû leà ñöôøng khaù laâu , cho neân sinh nghi trong buïng. Baø haøng xoùm ra veà, chuùng toâi quaû thaät lo ngaïi vaø buoàn noân cho caùi kieåu nhaûy xoåm vaøo cuoäc soáng cuûa ngöôøi khaùc nhö theá. Böõa côm aên khoâng bieát ngon, phaàn  meät, phaàn  lo, toâi thaáy anh thôû daøi, coøn chò thì ñaêm chieâu, tö löï. Sau böõa aên tröa, anh phaûi ñi laøm, chò caùo oám ôû nhaø ñöa toâi ñi chôï, vaø sau böõa côm toái, anh chuaån bò ñöa chò em toâi  ra beán xe. Anh noùi, gioïng buoàn buoàn:

" Anh phaûi ñöa caùc coâ ra beán xe ngay toái nay, vì moãi ngaøy chæ coù moät chuyeán xe ñi Baõi Traønh, sôï saùng mai khoâng kòp."

           Thaät ra nhìn veû khoå sôû treân neùt maët anh, toâi coù theå hieåu laø anh khoâng daùm cho chuùng toâi nguï laïi nhaø anh ñeâm ñoù, vì nhöõng raéc roái coù theå xaûy ñeán cho gia ñình anh. Chuùng toâi thoâng caûm ngay noãi khoå taâm cuûa anh, moät ngöôøi xa laï khoâng chuùt maùu muû ruoät raø, vaäy laø anh quaù toát, khoâng daùm ñoøi hoûi gì hôn. 

            Göûi gaám chuùng toâi ngoài beân haøng hieân moät quaùn nöôùc, luø muø ngoïn ñeøn daàu treân chieác baøn thaáp coù baøy vaøi naûi chuoái, maáy caùi baùnh in nhaân ñaäu xanh, maáy chai nöôùc chanh pha saün vaø noài nöôùc cheø töôi. Suoát ñeâm hoâm ñoù chuùng toâi naèm treân taám ny loâng traûi döôùi ñaát, goái ñaàu leân ñoáng haønh lyù sôï maát troäm, beán xe caøng veà khuya caøng vaéng ngöôøi, chæ coù moät vaøi ngöôøi lôõ ñöôøng chôø chuyeán xe saùng ngoài uoáng nöôùc vaø huùt thuoác vaët. Loøng toâi nao nao buoàn, nhìn quanh thì chæ nhöõng maûnh ñôøi khoán khoå, ñoùi ngheøo , ñaày nhöõng baát traéc , caøng nghó toâi caøng muoán chaûy nöôùc maét .

             Saùng hoâm sau, trôøi tôø môø saùng vaø chuyeán xe duy nhaát ñaõ vaøo beán, toâi  thaáy anh ñaõ loïc coïc ñaïp xe ra. Quaàn xaén cao, coøn vaùc theâm moät caây ñoøn gaùnh, anh noùi suoát ñeâm cuõng khoâng nguû ñöôïc vì lo, anh chæ mong trôøi saùng ñeå ra beán xe giuùp chò em toâi leân xe, ñeà phoøng bò maát caép hay boïn lô xe, khuaân vaùc baét cheït. Chôø chuùng toâi leân xe xong xuoâi, anh daën doø maáy caâu roài môùi veà, toâi ngoài nghó ngôïi veà aân nhaân  maø muoán khoùc, xuùc ñoäng vì loøng nhaân aùi giöõa con ngöôøi vôùi nhau. Nhöõng luùc caáp baùch nguy nan, nhöõng luùc coâ ñôn trong gioøng ñôøi , nhöõng chia xeû duø nhoû nhoi vaãn laøm traùi tim ta thoån thöùc, caûm nhaän thaät saâu saéc veà tình ngöôøi quyù baùu ñoù.

              Coù moät ñieàu ñau xoùt laø nhöõng raøng buoäc cuûa chính trò ñaõ khieán ngöôøi ta khoâng daùm theå hieän loøng nhaân aùi, vì nhöõng baát an cho cuoäc soáng vaø töông lai khieán phaûi höõng hôø tröôùc noãi khoå cuûa ngöôøi khaùc, ñoù laø caùi laèn ranh nghieät ngaõ maø chaéc chæ khi nhaém maét , hai tay buoâng xuoâi ngöôøi ta môùi thoaùt ra ñöôïc. 

               Toâi vieát nhöõng gioøng chaân thaät naøy ñeå caûm ôn anh, ngöôøi toâi khoâng heà quen ôû thò xaõ Thanh Hoùa eâm ñeàm, vaøo buoåi sôùm mai  coøn phuû ñaày söông nuùi, chaäp chuøng nhöõng röøng caây ôû phía xa. Ít ra thì toâi cuõng moät laàn môû ñöôïc chuùt  suy nghó heïp hoøi  caùi laèn ranh voâ hình , ñaõ thaét chaët laáy taâm tö daân toäc sau bao nhieâu naêm ñaày thaønh kieán  vôùi nhau. Anh laïi ngaäm nguøi chia tay chò em toâi vaø chuùng toâi ñaùp chuyeán taøu ñeâm veà Haø Noäi. Toâi mua chieác baùnh mì maø nuoát khoâng noåi, vì noù cöùng nhö ñaù, nhöõng con reäp ñaùnh hôi ngöôøi boø leân loåm ngoåm, baùm chaët laáy da thòt chuùng toâi chích nhoi nhoùi. Taøu ñi qua nhöõng saân ga buoàn, leo leùt  aùnh ñeøn ñeâm vaøng voït. Ñeán ga Nam Ñònh, taøu ngöøng, ngöôøi ta chen chuùc nhaûy taøu ngaõ duùi duïi vaøo nhau, moät chò phuï nöõ nhaø queâ ñi buoân coøn daãn theo ñöùa con  gaùi khoaûng saùu  tuoåi, ñoâi maét con beù cöù daùn chaët vaøo oå baùnh mì treân tay toâi theøm thuoàng. Toâi ñöa oå baùnh mì khoâ cöùng cho con beù, noù möøng rôõ giöông maét ra nhìn trong khi ngöôøi meï  caûm ôn roái  rít. Moät oå baùnh mì cöùng nhö  ñaù choïi choù cuõng u ñaàu, vaäy maø noù ñaõ möøng rôõ ñeán nhö vaäy ö ? Qua ñoù, ñuû hieåu caùi ñoùi,  caùi ngheøo ñaõ phuû leân ñaàu ñoàng baøo toâi, toäi nghieäp bieát bao.

             Sau naøy veà mieàn Nam, moät muøa Xuaân toâi nhaän laù thö cuûa anh vieát thaêm, coù theâm moät caâu thô :

                     " Tröôùc sau naøo thaáy boùng ngöôøi,
                    Hoa ñaøo naêm ngoaùi coøn cöôøi gioù Ñoâng. . ."

             Toâi hieåu , theâm moät neùt laõng maïn vaø mô moäng nôi taâm hoàn anh . Ngöôøi ta coù theå boùp cheát taát caû, ngoaïi tröø tö töôûng. Bom ñaïn, nghi kî, thuø haän cuûa moät cuoäc soáng nhieàu nhuïc nhaèn, anh vaãn coù chuùt laõng maïn raát deã thöông ñeå taëng toâi caâu thô laáy trong truyeän Kieàu, chöùng toû raèng anh coù moät taâm hoàn thaät dòu daøng, thaät ngöôøi daáu kín trong veû cöùng coûi beân ngoaøi. Coù leõ anh ñaõ lieân töôûng chuùng toâi vôùi phaän long ñong cuûa chò em Kieàu , trong hoaøn caûnh aáy vaãn giöõ ñöôïc nuï cöôøi, aùnh maét, daùng daáp thanh taân cho neân ñaõ yù nhò ghi taëng caâu thô naøy chaêng?
                

              Hai mieàn Nam Baéc thoâng thöông ñöôïc vaøi naêm thì meï toâi qua ñôøi, theá laø caùi öôùc voïng ñöôïc veà naèm beân caïnh ngoâi moä thaày toâi cuõng khoâng bao giôø thöïc hieän ñöôïc. Ngay caû luùc cheát, caùc con vaãn coøn töù taùn moãi ngöôøi moät nôi, anh toâi ôû mieàn Baéc khoâng vaøo kòp ñeå choân caát meï, chò toâi ôû phöông xa vaãn chöa coù neûo veà, chæ coøn vaøi anh em gaàn guõi lo ma chay cho meï. Ñaùm ma ñôn sô ôû moät laøng queâ mieàn Nam, coù con soâng nöôùc ñuïc ngaàu phuø sa vaø nhöõng gieà luïc bình hoa tím troâi lang thang, coù haøng döøa xanh soi boùng nöôùc, coù tieáng chuoâng nhaø thôø buoâng nhöõng aâm thanh buoàn buoàn moãi khi chieàu xuoáng.

            Tröôùc khi ñi xa, toâi veà queâ boác moä cho meï. Laàn cuoái cuøng toâi caàm treân tay nhuùm tro coát cuûa meï , roài nhìn nhöõng sôïi khoùi mong manh bay leân trôøi trong moät buoåi chieàu mieàn queâ quaïnh vaéng, toâi ñaõ vöøa khoùc vöøa noùi vôùi meï toâi raèng: -" Thoâi nheù meï ôi! Baây giôø thì thaày meï ñaõ ñöôïc gaëp nhau roài. Daãu ñaát nöôùc chia lìa, daãu loøng ngöôøi coù phaân ly, nay trôû veà caùt buïi, seõ khoâng coøn laèn ranh nghieät ngaõ naøo beân kia theá giôùi. Meï ñaõ hoaøn toaøn bình yeân, bình yeân maõi maõi."

                                    Ñeå töôûng nhôù höông hoàn thaày meï,
                                    Rieâng taëng caùc anh chò cuûa toâi.

                                     Nguyeân Nhung, 2001.