TÜRK�YEN�N S�YASET TAR�H�N� �NCELEYEN �NSANLAR BELK�DE ÇOK AZ �EY B�L�YORLARDI.. PERDE ARKALARINDA NELER�N DÖNDÜ�ÜNÜ MAALESEF H�ÇB�R�M�Z B�LM�YORUZ..

1923'ten Bug�ne

B�y�k Millet Meclisi H�k�meti, Ulusal Kurtulu� Sava�� ile �lke topraklar�n� i�galden kurtard��� gibi Lozan Antla�mas� ile de yeni T�rk Devleti'nin varl���n� b�t�n d�nyaya kabul ettirmi�ti. Lozan Antla�mas�'n� izleyen aylar yeni bir siyasal olu�umun haz�rl�klar� i�inde ge�ti. Bu yeni olu�umun �nc�l���n� yapmak �zere Cumhuriyet Halk F�rkas� (Partisi) kuruldu (9 Eyl�l 1923). Partinin ba�kanl���n� Mustafa Kemal �stlendi. Ulusal m�cadeleyi y�neten askeri kadro ve y�ksek b�rokratlar partinin y�netim kadrosunda yer ald�. Parti, ulusal m�cadele anlay���n� sivil bir ortamda s�rd�rmek, �lkeyi modernle�tirmek ve model olarak benimsenen Bat� sistemini, kurumlar�n� ve ya�am tarz�n� ger�ekle�tirmek gibi ama�lar� savunuyordu. Ancak bu geli�meler Millet Meclisi'ndeki tutucu unsurlar� rahats�z etmi�ti. �zellikle saltanat�n kald�r�lmas�ndan sonra durumun ne olaca�� ve Meclis'in hangi yetkilerle kimin ad�na hareket edece�i gibi konulara ili�kin tart��malar�n �o�almas�, hilafetten kaynaklanan kurum ve kadrolar�n yeni y�netim ile �eli�mesi k�kl� bir d�n���m� zorunlu k�l�yordu.

Bu nedenle devlete �a�da� anlamda demokrat bir bi�im vermek �zere 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi. Ulusal m�cadelenin b�y�k ve ba�ar�l� �nderi Mustafa Kemal oy birli�i ile T�rkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurba�kan� se�ildi. O da ilk Ba�bakan olarak �smet �n�n�'y� atad�. B�ylece devlet ba�kanl��� konusundaki tart��ma ve ku�kulara son verilmi�ti. D�rt ay sonra da, cumhuriyet�ilik ilkesi ile ba�da�mas�na olanak bulunmayan hilafet kald�r�larak Osmanl� Hanedan� mensuplar� �lke d���na ��kart�ld� (3 Mart 1924).

Modern bir toplumun din ve devlet i�lerinin ayr�lmas� ve bireylerin din ve vicdan �zg�rl�klerinin sa�lanmas� ile kurulaca��n�n bilincinde olan Mustafa Kemal en �nemli sosyal de�i�iklikleri "laiklik" ilkesi �er�evesinde ger�ekle�tirdi. Hilafetin kald�r�lmas�yla birlikte ona ba�l� kurumlar�n ve zihniyetin de de�i�tirilmesi i�in bir dizi k�kl� reform yap�ld�. �eriye ve Evkaf Vekaleti kald�r�larak yerine Ba�bakanl��a ba�l� Diyanet ��leri Ba�kanl��� ve Evkaf M�d�rl��� kuruldu. Tevhid-i Tedrisat Yasas� ile din okullar� d�zeni kald�r�larak, t�m okullar ve e�itim i�leri Milli E�itim Bakanl��� b�nyesinde birle�tirildi. Adli Te�kilat Kanunu ile �eriat Mahkemeleri yerlerini laik mahkemelere b�rakt�. 25 Kas�m 1925'te ��kart�lan �apka Kanunu ile eski d�zenin simgeleri olan sar�k ve fes giyilmesi yasakland� ve resmi ba�l�k "�apka" oldu. B�ylece s�n�f, r�tbe ve din ayr�m�n�n geleneksel simgeleri ortadan kald�r�ld�. 26 Kas�m 1925'te uluslararas� saat ve takvim d�zenleri kabul edildi. 30 Kas�m 1925'te tekke, zaviye ve t�rbeler kapat�larak, tarikat �nvanlar� kald�r�ld�. 17 �ubat 1926'da Osmanl� hukukunun temel ta�lar� olan Mecelle ve �er'i Hukuk yerine T�rk Medeni Kanunu kabul edildi. T�rk Medeni Kanunu'nun kabul edilmesi b�t�n hukuk mevzuat�n�n laikle�tirilmesini gerektirmi�, Bor�lar, Ceza ve Ticaret Kanunlar� da �a�da� esaslara g�re d�zenlenmi�tir.

Kad�n haklar� konusunda da �nemli ad�mlar at�ld�. �ok e�lilik yasakland� ve medeni nikah zorunlulu�u getirildi. Mahkeme yolu ile bo�anma i�in yasa ��kart�ld�. Kad�nlar bir�ok Avrupa �lkesinden �nce, 1930'da belediyeler, 1933'te k�y ihtiyar heyetleri, 1934'te ise TBMM'de se�me ve se�ilme hakk�n� elde ettiler.

�a�da�la�ma yolunda at�lan ad�mlar�n en �nemlilerinden biri de dil alan�nda ger�ekle�tirildi. Milli E�itim Bakanl��� taraf�ndan yeni bir T�rk alfabesi haz�rland� ve Latin harflerinin kullan�lmas�n� �ng�ren yasa 1 Kas�m 1928 y�l�nda TBMM'de kabul edildi. Bu geli�meyle T�rk toplumunun �ok d���k olan okur-yazar oran�n�n art�r�lmas� yolunda b�y�k ve �nemli bir ad�m at�ld�. Eski a��rl�k ve uzunluk �l��leri 1931 y�l�nda de�i�tirildi. Metre ve kilo sistemlerinin kabul�yle ticari ve ekonomik i�lemler kolayla�t�, yurt �ap�nda standart bir �l�� d�zeni kuruldu.

21 Haziran 1934'te "Soyad� Kanunu" ��kart�ld�, TBMM taraf�ndan yeni T�rk Devleti'nin ve Cumhuriyet'in kurucusu Mustafa Kemal'e "Atat�rk" soyad� verildi. O, art�k b�t�n T�rkler'in atas�yd�.

Laik temeller �zerinde modern bir �lke yaratma �abalar� Anayasa d�zeyinde de kendisini g�sterecek, 1928 y�l�nda yap�lan bir de�i�iklikle devletin dininin �slam oldu�u h�km� Anayasa'dan ��kart�lacakt�. 1937 y�l�nda ise T�rkiye'nin laik bir devlet oldu�u ilkesi Anayasa'ya kondu. B�t�n bu geli�meler d���nda Atat�rk, yeni ulusal devletin temellerini sa�lamla�t�rmak ve T�rk halk�n�n ulusal bilincine katk�da bulunmak amac�yla 1925'te T�rk Tarih Kurumu'nu,1932'de T�rk Dil Kurumu'nu kurdu.

T�rkler'in emperyalist devletlere kar�� verdikleri ba��ms�zl�k m�cadelesi ve onu izleyen k�kl� Atat�rk ink�laplar�, �zellikle ���nc� D�nya �lkeleri i�in �nemli bir �rnek ve model olu�turdu.

Atat�rk D�neminde �� ve D�� Politika. Atat�rk herhangi bir toplumsal kesimin de�il, t�m halk�n partisi olarak kurulan Cumhuriyet Halk Partisi'nin �nderli�inde ink�laplar� ger�ekle�tirdi ve halka benimsetti.

Cumhuriyet Halk Partisi'nin kurulmas�ndan k�sa bir s�re sonra �ok partili siyasal ya�ama ge�i�in ilk denemesi yap�ld�. H�k�metin laik ve modernle�me politikas�na kar�� ��kan, ger�ekle�tirilen devrimlerin T�rkiye'nin sosyal ve siyasal yap�s�na uymad���n� d���nen ve aralar�nda Rauf Orbay, Kaz�m Karabekir ve Ali Fuat Cebesoy gibi Kurtulu� Sava��'n� y�neten bir grup komutan�n da bulundu�u muhalifler; CHP'den istifa ederek Terakkiperver Cumhuriyet F�rkas�'n� kurdular (17 Kas�m 1924). Bu ilk muhalefet partisinin ba�kanl���na Kaz�m Karabekir se�ildi. Parti, gerek program� gerekse kurucular�n�n zihniyeti bak�m�ndan "gerici" de�il "muhafazakar"d�. Ne var ki, tek muhalefet partisi oldu�u i�in devrimlere tepki g�sterenlerin bu partiyi desteklemeleri siyasal ihtiraslar�n geni� �l��de artmas�na neden oldu. Nitekim, Cumhuriyet'e ve laik geli�melere kar�� olanlar�n yeni partide yuvalanmalar� ve o s�rada G�neydo�u Anadolu'da gerici �eyh Said isyan�n�n ��kmas� �zerine, H�k�met 3 Haziran 1925'te Terakkiperver Cumhuriyet F�rkas�'n� kapatt�.

Atat�rk d�neminin ikinci �ok partili demokrasi denemesi 12 A�ustos 1930'da Serbest Cumhuriyet F�rkas�'n�n kurulmas�yla ba�lad�. Serbest F�rka'n�n kurulu�u Atat�rk'�n iste�i do�rultusunda olmu�; parti �smet �n�n�'ye muhalefeti ile tan�nan eski ba�bakanlardan Fethi Okyar taraf�ndan kurulmu�tu. Ancak yeni parti beklenmedik bir h�zla b�y�m��, 1929 d�nya ekonomik bunal�m�n�n yaratt��� sorunlardan da yararlanan Cumhuriyet kar��t� gerici g��ler, yeni partiyi kendi ama�lar� do�rultusunda kullanmaya ba�lam��lard�. �zellikle Fethi Okyar'�n �zmir Gezisi ve burada ��kan �z�c� olaylar nedeniyle parti, 17 Kas�m 1930'da kendi kendini feshetti.

Cumhuriyet y�netimi, devrald��� geri kalm�� ekonomiyi geli�tirmek i�in, �ncelikle �zel giri�ime dayanan bir modeli benimsemi�, ancak zamanla b�y�yen �l��de bir devlet�ilik politikas� uygulamak zorunda kalm��t�.

Atat�rk d�neminde Milli Misak s�n�rlar�na ve bar��a dayal� bir d�� politika izlendi. Ba�ar�l� bir diplomasi ile �stanbul ve �anakkale Bo�azlar�'n�n milli savunma sistemi i�inde yer almas� sa�land� (Montreux Antla�mas�,1936). Balkan (1934) ve Sadabad (1937) paktlar�yla b�t�n kom�u �lkelere kar�� izlenen dostluk politikas� yayg�nla�t�r�ld�. Avrupa'ya y�nelik bar���� politikalar ve uluslararas� ko�ullar�n iyi de�erlendirilmesi daha �nce Frans�zlar'a b�rak�lm�� olan Hatay'�n anavatana kat�lmas�n� m�mk�n k�ld�.

Buna kar��l�k Milletler Cemiyeti, T�rk taleplerini kabul etmeyerek, Musul ve Kerk�k b�lgesinin �ngiltere'de kalmas�n� �ng�rd�.

Hatay Atat�rk'�n u�ra�t��� son d�� politika sorunu oldu. Dinamizmi, g��l� sezgileri, g�� dengelerini do�ru hesap edebilmesi, i� ve d�� ko�ullar� do�ru de�erlendirmesiyle Atat�rk, 10 Kas�m 1938'de hayata veda ederken arkas�nda Bat� modeli do�rultusunda b�y�k ad�mlar atm��, kurumlar� �a�da�la�m�� ve devrimleri y�rekten benimsemi� bir �lke b�rakm��t�.

�n�n� Devri ve Bunal�ml� Sava� Y�llar�. �smet �n�n�, Atat�rk'�n �l�m�nden sonra T�rkiye'nin ikinci Cumhurba�kan� se�ildi. Devlet ve parti ba�kan� olarak devrinin "tek �efi" idi. Gerek d�nyan�n gerekse T�rkiye'nin en bunal�ml� y�llar�nda g�rev yapt�. Ba�bakanl��� d�neminde, d�nya ekonomik krizini devlet�ilik politikas�yla g���slemeye �al��m��t�. Kamu �ktisadi Te�ebb�sleri (K�T'ler) arac�l���yla sanayiyi geli�tirmek istemi� ve bu y�nde �nemli ad�mlar atm��t�.

�n�n�'n�n en b�y�k ba�ar�s� T�rkiye'yi �kinci D�nya Sava��'n�n d���nda tutmas� oldu. Onun bu politikas� �e�itli dengeleri ayn� anda kurabilmek ve �lkenin durumunu birka� y�nden g�vence alt�na alabilmek bi�iminde geli�ti. 23 A�ustos 1939'da Sovyet-Alman Anla�mas� imzaland���nda, bu beraberli�in T�rkiye aleyhine sonu�lar verebilece�ini d���nen �n�n�, Fransa ve �ngiltere ile anla�ma yaparak ekonomik yard�m ald� (13 Ekim 1939). Daha sonra Sovyetler Birli�i ile bu �lkenin T�rkiye'ye sald�rmayaca�� g�vencesini alan bir anla�ma imzalad� (25 Mart 1941). Sovyetler Birli�i'ne sald�rmas�ndan birka� g�n �nce ise Almanya ile bir sald�rmazl�k anla�mas� yapm��t� (Haziran 1941). �n�n�'n�n bu dengeli politikas� sava� boyunca devam etti. T�rkiye sava��n bitmesine k�sa bir s�re kala, ABD, �ngiltere ve SSCB'nin yan�nda yer alarak Almanya ve Japonya'ya sava� ilan etti ve 24 Ocak 1945 tarihli Birle�mi� Milletler bildirisini imzalad�. 5 Mart 1945 tarihinde San Fransisko Konferans�'na davet edilen T�rkiye Birle�mi� Milletler kurucu �yeleri aras�nda yer ald�.

T�rkiye, �kinci D�nya Sava��'na girmemi�, ama sava�tan olumsuz y�nde etkilenmi�ti. Sava� boyunca b�y�k bir ordu silah alt�nda tutulmu�, fiyatlar h�zla y�kselmi�, temel g�da maddelerinin �o�u karneye ba�lanm��, bir�ok madde bulunamaz hale gelmi� veya karaborsaya d��m��t�.

Uzakg�r��l� bir devlet ve siyaset adam� olan �n�n�, gerek �kinci D�nya Sava��'ndan sonra t�m d�nyada esmeye ba�layan �zg�rl�k ve demokrasi r�zgarlar�na, gerekse sava� s�k�nt�lar�n�n do�urdu�u toplumsal tepkilere seyirci kalamazd�. Nitekim, 1945 y�l�nda �nce "rejimin liberalle�mesi" gere�inden s�z etti. Ard�ndan "muhalefet partisine olan ihtiyac�" dile getirdi. A�t��� bu yoldan, CHP'nin i�inden Demokrat Parti'nin do�mas�n�, 1946'da CHP'yi zorlamas�n� ve 1950'de iktidar olmas�n� demokratik bir ho�g�r� ile kar��lad�.

�ok Partili D�neme Ge�i�. Sava��n sonlar�na do�ru ve sava� sonras�nda t�m d�nyada �zellikle de Avrupa'da esmeye ba�layan �zg�rl�k ve demokrasi r�zgarlar� iktidardaki CHP'yi de etkilemi�, partinin bask�c� y�netiminden yak�nan, daha �ok �zg�rl�k ve demokrasi isteyen g��l� bir muhalefet hareketi ortaya ��km��t�. Cumhurba�kan� �n�n�'n�n ho�g�r�l� tutumu da bu hareketi y�reklendiriyordu.

�nceleri ba��n� Fuat K�pr�l� ile Adnan Menderes'in �ekti�i bu muhalefet hareketinin i�erisinde Atat�rk'�n son Ba�bakan� Celal Bayar ile Refik Koraltan da vard�. Bu d�rt milletvekili tarihe "D�rtl� Takrir" olarak ge�en �nl� �nergelerini CHP Meclis Grubu'na verdiler. �nergelerinde parti t�z���n�n ve baz� yasalar�n de�i�mesini istiyorlard�. �steklerinin geri �evrilmesi �zerine Bayar, CHP'den ve milletvekilli�inden istifa etti. Menderes, K�pr�l� ve Koraltan ise parti disiplinine uymad�klar� gerek�esiyle CHP'den ihra� edildiler.

Bayar, Menderes, K�pr�l� ve Koraltan 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti'yi (DP) kurdular. Yeni bir partinin kurulu�u tek partinin bask�c� y�netiminden b�km�� olan toplumda b�y�k sevin� ve ilgi uyand�rd�. Demokrasinin ve liberal bir ekonomi anlay���n�n s�zc�l���n� yapan DP, k�sa s�rede h�zla b�y�d�. 1946 se�imlerinde Meclis'e girmeyi, 14 May�s 1950 se�imlerinde ise tek ba��na iktidara gelmeyi ba�ard�. B�ylece T�rkiye'de tek parti d�nemi sona ermi�, ilk kez halk�n oyu ile iktidar de�i�ikli�i ger�ekle�mi� oldu.

DP, 1954 se�imlerinde oylar�n� daha da art�rarak iktidar�n� per�inledi, 1957 se�imlerinde oy kayb�na u�ramas�na ra�men 27 May�s 1960'a kadar iktidar�n� s�rd�rd�.

DP, on y�ll�k iktidar� s�resince, ekonomiye ve halk�n ya�am�na elle tutulur bir canl�l�k getirdi. Ekonomi geni�ledi, halk�n kazanc� artt�, �ok say�da k�y yol, su ve elektri�e kavu�tu. Yeni alanlar tar�ma a��ld�, makineli ziraat ba�lad�, ticaret h�zland�, sanayile�me do�rultusunda �nemli ad�mlar at�ld�. Yabanc� sermaye ve ticaret sermayesini sanayiye y�neltme s�recine girildi. �n�n� zaman�nda benimsenmeye ba�lanan Amerika ile yak�n i�birli�i, DP iktidar� d�neminde d�� politikaya yeni boyutlar getirdi. Missouri z�rhl�s�n�n �stanbul'u ziyareti (1946), "Truman Doktrini" ve "Marshal Plan�"n�n uygulamaya konmas� ile Amerika'dan ilk askeri ve ekonomik yard�mlar�n gelmeye ba�lamas�, �n�n�'n�n bu do�rultuda att��� temelleri sa�lamla�t�rm��t�. DP iktidar� d�neminde T�rkiye Kore Sava��'na kat�ld�, NATO'ya �ye oldu (1952), yabanc� sermaye yat�r�mlar� ve yabanc�lar�n petrol aramalar� te�vik edildi.

1954'ten itibaren DP iktidar�n�n halktan ald��� destek zay�flamaya ba�lad�. Bunun ba�l�ca nedeni, d�� piyasalardaki elveri�li konjonkt�r�n sona ermesi ve ekonomide bozulma belirtilerinin ortaya ��kmas�d�r. H�zla b�y�yen enflasyon, �zellikle b�y�k kentlerdeki sabit gelirlilerin, asker ve sivil b�rokrasinin maddi durumunu sarsm��t�. Halktaki ho�nutsuzlukla birlikte muhalefetin ve bas�n�n ele�tirileri de sertle�mi�ti. Bu ele�tiriler kar��s�nda iktidar�n so�ukkanl�l���n� yitirdi�ine i�aret eden tedbirler al�nd�. �n�n�'n�n yurt gezilerinde kar��la�t��� engeller, bas�n� kontrol alt�nda tutmak i�in ba�vurulan y�ntemler ve "Tahkikat Komisyonu"nun kurulmas� ile birlikte, �lkede yayg�n rejim tart��malar� ba�g�sterdi. �niversite gen�li�i sokaklara d�k�ld�. S�k�y�netimin ilan edilmesiyle daha da gerginle�en ortamda, Silahl� Kuvvetler 27 may�s 1960 sabah� y�netime el koydu.

27 May�s Hareketi ve Ara D�nem. DP'yi iktidardan d���rmek, �zellikle �n�n� sempatizan� bir�ok subaya; siyasal ve ekonomik sorunlar�n ��z�m�, �lkeyi ve demokrasiyi kurtarman�n vazge�ilmez �nko�ulu gibi g�r�n�yordu. Silahl� Kuvvetler'in �e�itli kademelerinde Milli Birlik Komitesi (MBK) ad� alt�nda �rg�tlenen bu subaylar, 27 May�s 1960 sabah� planl� bir �ekilde harekete ge�erek, DP iktidar�n� devirerek y�netime el koydular. Sabah�n ilk saatlerinde yay�nlanan ihtilal bildirisinde, hareketin demokrasiyi kurtarmak ve karde� kavgas�n� �nlemek i�in yap�ld���, hi�bir �ahsa ve z�mreye kar�� olmad���, en k�sa s�rede se�imlere gidilece�i ve y�netimin sivillere devredilece�i a��klan�yor, NATO ve CENTO'ya ba�l� kal�naca�� bildiriliyordu.

Devrik Cumhurba�kan�, Ba�bakan, bakanlar� ve iktidar partisine mensup milletvekilleriyle �nde gelen y�neticiler, Harp Okulu'nda g�zalt�na al�nd�lar. Orgeneral Cemal G�rsel; Cumhurba�kan�, Ba�bakan ve Genelkurmay Ba�kan� oldu. MBK, yasama g�revini �stlendi ve 17 Haziran 1960'ta �o�u sivillerden olu�an yeni bir h�k�met kuruldu.

�htilal Y�netimi ilk g��l��� MBK �yeleri aras�ndaki g�r�� ayr�l��� nedeniyle ya�ad�. �yelerden bir b�l�m� bir an �nce se�imlerin yap�lmas�n� isterken, di�er b�l�m� k�kl� reformlar ger�ekle�tirildikten sonra se�imlerin yap�lmas�n� �ng�r�yordu. �kinci gruptakiler 13 Kas�m 1960'da tasfiye edilerek yurt d���nda �e�itli g�revlere atand�lar.

MBK ayn� y�l�n Aral�k ay�nda, yeni anayasa ve se�im yasas� haz�rlamakla y�k�ml� "Kurucu Meclis"in olu�turulmas�n� kararla�t�rd�. �e�itli kurulu�lar�n temsilcilerinden olu�an Kurucu Meclis, 5 Ocak 1961'de g�reve ba�lad�. �niversite �evrelerinden al�nan anayasa taslaklar�, meclisin �zel komisyonlar�nda bi�imlendirilerek tart��maya sunuldu. Kurucu Meclis'in son �eklini verdi�i anayasa, 9 Temmuz 1961'de yap�lan referandum sonucu kabul edilerek y�r�rl��e girdi. MBK, 15 Ekim 1961'de yap�lan se�imlerle iktidar� sivillere b�rakt�. MBK'n�n 22 �yesi Anayasa gere�ince "Tabii Senat�r" olarak parlamentoya girerken, Cemal G�rsel Cumhurba�kan� se�ildi.

27 May�s 1960 sabah� devrilen DP iktidar�n�n y�neticileri, MBK taraf�ndan Yass�ada'da kurulmu� ola�an�st� bir mahkeme olan Y�ksek Adalet Divan�'nda yarg�land�lar. Mahkeme, "Anayasay� �hlal" ile su�lad��� DP y�neticilerinden 15'ine idam, di�erlerine de a��r hapis cezalar� verdi. �dam cezalar�ndan 12'si MBK taraf�ndan m�ebbed hapse �evrildi. DP iktidar�n�n Ba�bakan� Adnan Menderes, D��i�leri Bakan� Fatin R��t� Zorlu ve Maliye Bakan� Hasan Polatkan ise idam edildiler. Di�er tutuklular�n t�m� 1964'e kadar �e�itli af giri�imleriyle serbest b�rak�ld�.

Hareketli 1960'l� Y�llar ve AP D�nemi. 27 May�s ihtilalini izleyen ilk genel se�imler ortaya ilgin� bir tablo ��karm��t�. DP'nin devam� olduklar� iddias�yla siyaset sahnesine ��kan iki parti; Adalet Partisi (AP) ve Yeni T�rkiye Partisi (YTP) toplam olarak DP'nin 1957'de ald��� oylardan fazlas�n� elde etmi�ti. CHP'nin oylar� ise %41'den %37'ye d��m��t�. Bu sonu�, halk�n siyasal e�ilimlerinin de�i�medi�inin, hatta ihtilale tepki g�sterdi�inin bir ifadesiydi.

T�rkiye'nin 1960 ve 1970'li y�llardaki siyasal ya�am�n� b�y�k �l��de etkileyecek olan AP, 11 �ubat 1961'de kuruldu. Partinin ilk genel ba�kanl���na emekli Orgeneral Rag�p G�m��pala getirildi.

�htilali izleyen se�imlerden sonra �smet �n�n�'n�n ba�kanl���nda kurulan ilk h�k�met, CHP-AP koalisyonuydu. Bu ortak h�k�met sivil rejime d�n��� kolayla�t�rmakla birlikte i� uyumsuzlu�u nedeniyle uzun �m�rl� olamad�.

G�m��pala'n�n 1964'te �l�m�yle bo�alan AP Genel Ba�kanl���na Devlet Su ��leri Eski Genel M�d�r� S�leyman Demirel se�ildi. AP, 1965 se�imlerinde oylar�n %53'�n� alarak tek ba��na iktidara geldi. Bu se�imlerin bir �zelli�i de T�rkiye'de ilk kez sosyalist bir partinin, T�rkiye ���i Partisi'nin (T�P) se�imlere kat�lmas� ve 15 milletvekilli�i kazanmas�yd�.

AP'nin 1965-1971 y�llar�ndaki iktidar d�nemi ekonomik, sosyal ve siyasal a��dan T�rkiye'nin en parlak devirlerinden biri oldu. Bu d�nemde ekonominin en belirgin �zelli�i y�ksek kalk�nma h�z� ve d���k enflasyondu. Sanayile�me s�reci h�zland�. K�rsal kesime d�n�k yat�r�mlara ve enerji projelerine �ncelik verildi. Daha ba��ms�z bir d�� politika izlendi. 1965-1971 y�llar� ayr�ca T�rkiye'nin en �zg�rl�k�� d�nemi �zelli�ini de ta��maktayd�. D���nceyi s�n�rlayan ve antidemokratik olarak nitelenen yasa maddelerinin en az uyguland��� ve en az say�da ki�inin bu nedenle h�k�m giydi�i d�nemdi. Bu d�nemde kitleler siyasal �rg�tlenme yolunda �nemli ad�mlar att�lar. Yine bu d�nemde bas�n, tarihinin en �zg�r y�llar�n� ya�ad�, farkl� g�r��ler a��k bi�imde yaz�ld� ve tart���ld�.

Fransa'da 1968'de ba�layan ve t�m d�nyaya yay�lan ��renci eylemleri, 1960'l� y�llar�n sonlar�na do�ru T�rkiye'nin de g�ndeminin birinci s�ras�na oturdu. Ba�lang��ta �niversitelerdeki ��retim bi�imine ve s�nav sistemine bir ba�kald�r� niteli�i ta��yan bu eylemler, bir s�re sonra siyasal ve ideolojik i�erik de kazanacakt�.

12 Mart D�nemi ve CHP'deki De�i�im. 1960'lar�n �zg�rl�k�� ortam�, 12 Mart 1971 muht�ras� ile noktaland�. Genelkurmay Ba�kan� ve d�rt kuvvet komutan�n�n ortak muht�ras�, anar�i ve ter�r� �nlemek, rejimi esenli�e kavu�turmak gerek�esiyle; reformlar� Atat�rk�� bir g�r��le ger�ekle�tirecek partiler�st� bir h�k�metin olu�turulmas�n� istemi�, aksi durumda ordunun idareyi do�rudan �stlenece�ini duyurmu�tu. Bu ko�ullarda yasal h�k�metin Ba�bakan� Demirel ayn� g�n istifas�n� Cumhurba�kan� Cevdet Sunay'a verdi.

12 Mart'�n ilk h�k�meti, CHP'den istifa eden Nihat Erim taraf�ndan kuruldu. Bakanlar�n �nemli bir b�l�m�n� "beyin tak�m�" olarak nitelendirilen teknokratlar olu�turuyordu. "Partiler�st�" nitelikte ve reform yapmak iddias�ndaki h�k�metin ilk icraat� s�k�y�netim ilan etmek ve sert �nlemler almak oldu. Anayasa'n�n baz� �nemli maddeleri de�i�tirildi. I. Erim H�k�meti, i� �eli�kilerin yaratt��� uyumsuzlu�a fazla dayanamayarak yerini II. Erim H�k�meti'ne b�rakt�. Fakat Ba�bakan Erim, rejime i�ten ve d��tan gelen tepkiler nedeniyle bir kez daha istifa etti. Yerini onun Milli Savunma Bakanl���'n� yapm�� olan Ferit Melen ald�. Onu izleyen Naim Talu H�k�meti ise bir �e�it demokrasiye ge�i� s�recini ba�latt�. 1973'te TBMM'de yap�lan Cumhurba�kanl��� se�imini 12 Mart'�n aday� Faruk G�rler kaybetti, AP ve CHP'nin ortak aday� Fahri Korut�rk kazand�.

Bu arada CHP'de 1969 y�l�ndan ba�layarak ilgin� geli�meler ya�anm��, 12 Mart rejimine kar�� izlenecek politikada Genel Ba�kan �n�n� ile anla�mazl��a d��en Genel Sekreter B�lent Ecevit ve arkada�lar� Merkez Y�r�tme Kurulu �yeli�inden istifa etmi�lerdi. Bu ekip 12 Mart d�nemi s�resince parti i�inde k�kl� bir m�cadele s�rd�rd�. 1972 Kurultay�'nda Ecevit ve arkada�lar� �n�n�'n�n ekibine kar�� parti y�netimine adayl�klar�n� koydular. Ecevit'in listesinin kazanmas�yla, �n�n� genel ba�kanl�ktan, milletvekilli�inden ve CHP �yeli�inden istifa etti. Hemen toplanan ola�an�st� kurultayda, Ecevit Genel Ba�kan se�ildi. CHP i�in art�k yeni bir d�nem ba�lam��t�.

Ecevit Y�netimleri ve "MC" d�nemleri. 12 Mart d�neminin hukuki olarak sonunu getiren 1973 se�imlerinde hi�bir parti �o�unluk sa�layamam��t�. 1961'de oldu�u gibi yine "koalisyonlar d�nemi" ba�lad�, �ok say�da h�k�met kuruldu, uyumsuzluklar, g�vensizlik oylar� ve milletvekili transferleri birbirini izledi.

1973 se�imlerinde en y�ksek oyu CHP alm��t�. CHP Genel Ba�kan� Ecevit, uzun g�r��melerden sonra g�r��lerinde �slami ak�mlar� yans�tan Milli Selamet Partisi (MSP) ile koalisyon h�k�meti kurdu. Bu ilgin� uzla�ma baz� olumlu sonu�lar do�urmu�sa da, d�nyada ba�g�steren petrol bunal�m�n�n etkileri T�rkiye'ye de yans�m��t�.

1974 Haziran�'nda K�br�s'ta Makarios y�netimine kar�� ENOS�S'�i bir darbe yap�lmas�, T�rkiye'yi Londra Antla�mas� ve 1960 K�br�s Anayasas�'ndan do�an garant�rl�k haklar�n� kullanarak adaya askeri bir m�dahalede bulunmak zorunda b�rakm��t�. K�br�s sorununun �nemli ekonomik ve siyasal sonu�lar� oldu. Bat�'n�n T�rkiye'ye kar�� ald��� olumsuz tav�r, ABD'nin ilan etti�i ekonomik ambargo, K�br�s Harekat�'n�n zorunlu k�ld��� harcamalar �lkede b�y�k s�k�nt�lar yaratt�. K�br�s sonras� izlenecek d�� politika konusundaki anla�mazl���n da etkisiyle CHP-MSP koalisyonu da��ld�. Cumhurba�kan� Korut�rk taraf�ndan g�revlendirilen Kontenjan Senat�r� Sadi Irmak'�n kurdu�u h�k�met ise Meclis'ten g�venoyu alamad�.

Bu arada 1971'de AP'den ayr�lan ve ��kar�lanlar taraf�ndan kurulan Demokratik Parti'de (DP) ��z�lmeler ba�lam��t�. Milletvekili say�s�n� art�ran AP, MSP, MHP (Milliyet�i Hareket Partisi) ve CGP (Cumhuriyet�i G�ven Partisi) ile biraraya gelerek �o�unlu�u sa�lad�. Yeni h�k�meti kurma g�revi Demirel'e verildi. Demirel, 1977 y�l� se�imlerine kadar g�rev yapacak olan ve "Milliyet�i Cephe" (MC) ad� verilen h�k�meti kurdu.

MC d�nemi 1977 se�imlerinden sonra da devam etti. Bu se�imde de hi�bir partinin tek ba��na �o�unluk sa�layamamas� �zerine Demirel bu kez II. MC H�k�meti'ni kurdu. 1978 Ocak ay�na kadar g�revde kalan bu h�k�met de ekonomik s�k�nt�lar, d�� politika sorunlar� ve giderek t�rmanan ter�r kar��s�nda �aresiz kald�. �lke d�viz darbo�az�na girmi�, ithalat yap�lamaz olmu�, h�k�met k�sa vadeli ve y�ksek faizli kredilerle bu durumdan kurtulmaya �al��m��t�.

T�rkiye'nin i�inde bulundu�u bunal�m, 1977'nin Aral�k ay�nda 11 AP milletvekilinin partiden istifa etmesi ile yeni bir boyut kazand�. Demirel'in ba�kanl���ndaki II. MC H�k�meti d���r�ld�; CHP lideri Ecevit, 11 ba��ms�z milletvekili, DP ve CGP milletvekillerinin deste�iyle yeni h�k�meti kurdu. Bu d�nemde ekonomik sorunlar b�sb�t�n a��rla�t�. Temel g�da maddeleri, benzin ve t�pgaz bulunamaz oldu. Kuyruklar ve karaborsa ba�lad�. 1979 sonlar�nda yap�lan Cumhuriyet Senatosu k�smi yenileme se�imlerinde CHP a��r bir yenilgiye u�ray�nca, Ba�bakan Ecevit g�revden �ekildi. Demirel bu kez MSP ve MHP'nin d��ar�dan deste�iyle AP az�nl�k h�k�metini kurdu (25 Kas�m 1979). 1979'un son g�nlerinde Genelkurmay Ba�kan� ve Kuvvet Komutanlar�, Cumhurba�kan� Korut�rk'e bir uyar� mektubu verdiler. Ancak iktidar ve muhalefet partileri uyar�n�n muhatab� olmad�klar�n� a��klad�lar. Demirel H�k�meti'nin ekonomik durumu iyile�tirmek i�in ald��� 24 Ocak Kararlar�, k�sa s�rede olumlu sonu� vermi�se de, ter�r olaylar� s�rmekteydi. Bir�ok ilde s�k�y�netim ilan edilmi�ti. �te yandan 1980'in ilk aylar�nda g�rev s�resi dolan Fahri Korut�rk'�n yerine bir t�rl� yeni cumhurba�kan� se�ilememi�ti.

12 Eyl�l Rejimi (1980-1983). Askeri m�dahale, ordunun 12 Eyl�l 1980 sabah�, emir ve komuta zinciri i�inde y�netime el koymas�yla ger�ekle�ti. Genelkurmay ba�kan� Orgeneral Kenan Evren ve Kuvvet Komutanlar�'ndan olu�an Milli G�venlik Konseyi (MGK), TBMM'yi ve h�k�meti feshetti. T�m �lkede s�k�y�netim ilan edildi; AP, CHP, MSP ve MHP genel ba�kanlar� g�zalt�na al�nd�. M�dahaleden sonra yasama ve y�r�tme yetkilerini b�nyesinde birle�tiren MGK, Konsey'in ba�kan� olan Orgeneral Kenan Evren'i Devlet Ba�kanl���'na getirdi. Yeni h�k�met Oramiral B�lent Ulusu ba�kanl���nda kuruldu. Yeni h�k�mette son AP H�k�meti'nin Ba�bakanl�k M�ste�ar� ve 24 Ocak Kararlar�'n�n mimari Turgut �zal da Ekonomiden Sorumlu Ba�bakan Yard�mc�s� olarak g�rev ald�.

Bu d�nemde, Demirel H�k�meti taraf�ndan ba�lat�lan ekonomik istikrar politikas� aynen s�rd�r�ld�. D�� politikadaki en �nemli geli�me, NATO Ba�komutan�'n�n ad�yla an�lan "Rogers Plan�"n�n MGK y�netimi taraf�ndan kabul� ve �lkenin uzun s�redir izledi�i politikaya ayk�r� olarak Yunanistan'�n NATO'nun askeri kanad�na d�nmesine izin verilmesiydi.

Yeni bir anayasa haz�rlanmas� i�in Haziran 1981'de, MGK ve Dan��ma Meclisi'nden (DM) olu�acak yeni bir "Kurucu Meclis" olu�turulmas� karar� al�nd�. DM �yelerinin a��kland��� g�n daha �nce etkinlikleri yasaklanm�� olan t�m siyasi partiler MGK taraf�ndan kapat�ld� ve mal varl�klar�na el kondu.

DM Anayasa Komisyonu taraf�ndan haz�rlanan yeni anayasa 7 Kas�m 1982'de halkoyuna sunuldu ve %91.2 "evet" oyuyla kabul edildi. Yeni anayasan�n kabul� ile Kenan Evren "Cumhurba�kan�" s�fat�n� ald�. Siyasi Partiler Yasas� 24 Nisan 1983'te y�r�rl��e girdi ve yeni siyasi partilerin kurulmas� i�in siyasal faaliyetler kademeli olarak serbest b�rak�ld�.

Merkez sa�da emekli Orgeneral Turgut Sunalp ba�kanl���nda, "12 Eyl�l ruh ve felsefesinin devam�" oldu�unu a��klayan Milliyet�i Demokrasi Partisi (MDP) kuruldu. MGK taraf�ndan pek de ho� kar��lanmayan ikinci parti kurma giri�imi de 1982'de Ulusu H�k�meti'nden ayr�lm�� olan Turgut �zal'dan geldi ve 24 Ocak Kararlar� ile ba�layan liberalle�me ve ekonomik istikrar program�n�n s�rd�r�lmesi i�in iktidar talebinde bulunan Anavatan Partisi (ANAP) kuruldu. Kurulan ���nc� parti, merkez sol e�ilimli olmas� ama�lanan Halk�� Parti'ydi (HP). HP'nin genel ba�kanl���n� B�lent Ulusu'nun Ba�bakanl�k M�ste�arl���n� yapm�� olan Necdet Calp �stlenmi�ti. Bunlar�n yan�nda AP'nin devam� olarak bilinen Do�ru Yol Partisi (DYP) ve �smet �n�n�'n�n o�lu Erdal �n�n�'n�n ba�kanl���nda Sosyal Demokrasi Partisi (SODEP) kuruldu. MGK yeni kurulan partilerin kurucu listelerini incelemeye ald� ve bunlardan b�y�k bir b�l�m�n� veto etti. En �ok vetoyu SODEP ve DYP listeleri alm�� ve iki parti de �ng�r�len s�re i�inde kurucu yeter say�s�n� tamamlayamad��� i�in genel se�imlere kat�lma hakk�n� elde edememi�ti. 6 Kas�m 1983 se�imlerine yaln�zca ANAP, MDP ve HP kat�ld� ve y�zde 45.1'lik oy alan ANAP tek ba��na iktidar oldu. 24 Kas�m 1983'te toplanan TBMM'de ba�kanl�k divan�n�n olu�mas�yla MGK'n�n g�revi sona erdi. MGK'n�n d�rt �yesi "Cumhurba�kanl��� Konseyi �yesi" olarak g�reve ba�lad�. 13 Aral�k'ta ise Turgut �zal ba�kanl���nda I. ANAP H�k�meti kuruldu.

I. ve II. �zal H�k�meti. Turgut �zal'�n liderli�indeki ANAP, 1983 se�imlerinde tek ba��na iktidara gelmi�, 1987 se�imlerinde de iktidarda kalma ba�ar�s�n� s�rd�rm��t�.

�zal d�neminin en �nemli �zelli�i ardarda yap�lan cesur ve kararl� reformlarla ekonominin y�n ve kabuk de�i�tirmesi oldu. �zal'�n "B�y�k Transformasyon" olarak nitelendirdi�i bu liberal d�n���mle, T�rk Paras�n�n K�ymetini Koruma Kanunu ve Kambiyo Rejimi k�kten de�i�tirildi, ithalat ve ihracat serbestle�tirildi, d�vizde "serbest kur" sistemine ge�ildi. Daha �nce d��a kapal� bir ekonomik model olan "ithal ikamesi"nin yerini, "ihracata �ncelik" tan�yan d��a a��k bir ekonomi politikas� ald�. Bu d�nemde devlet s�bvansiyonlar� azalt�ld�, �retim ihracata y�neltildi, devletin gelirlerini art�rmak i�in Katma De�er Vergisi y�r�rl��e kondu. Gelir Ortakl��� Senetleri sat��a ��kart�ld�, Toplu Konut ve �zelle�tirme idareleri kuruldu, serbest ticaret b�lgeleri olu�turuldu. B�ylece ekonomik b�y�me h�zland�r�ld�, kronikle�en d�viz a���� sorunu ��z�ld�.

D�� politikadaki en �nemli geli�me ise T�rkiye'nin Avrupa �lkeleriyle ili�kilerinde g�zlenen g�reli iyile�me oldu. Nitekim, T�rkiye ile ili�kilerini ask�ya alm�� olan Avrupa Konseyi Dan��ma Meclisi, T�rk parlamenterlerinin bu kurula kat�lmas�n� May�s 1984'te kabul etti. �te yandan, y�llard�r s�rmekte olan �ran-Irak sava��nda tarafs�z bir politika izleyen T�rkiye, her iki �lkeyle ticaretini olumlu y�nde geli�tirdi.

Yunanistan'�n NATO'nun askeri kanad�na d�nmesine izin verilmesinden sonra canlanan ABD ili�kilerindeki d�zelme devam etti. T�rkiye bu d�nemde �zellikle Ortado�u ve Avrupa �lkeleriyle kurdu�u yo�un ticaret ili�kileri nedeniyle ihracat�nda ve turizm gelirlerinde b�y�k art��lar sa�lad�.

I. �zal H�k�meti d�neminde i� siyasette de �nemli geli�meler oldu. HP ve SODEP, Sosyal Demokrat Halk�� Parti (SHP) ad�yla birle�ti. CHP'nin yasakl� genel ba�kan� B�lent Ecevit'in ekibi de Demokratik Sol Parti'yi (DSP) kurdu. 6 Eyl�l 1986'da yap�lan halkoylamas� ile siyasal yasaklar kald�r�ld� ve B�lent Ecevit DSP'de, S�leyman Demirel DYP'de, Alparslan T�rke� Milliyet�i �al��ma Partisi'nde (M�P), Necmettin Erbakan Refah Partisi'nde (RP) genel ba�kanl��a getirildi.

1987 y�l�nda yap�lan erken genel se�imlerde ANAP %36 oyla yine tek ba��na iktidara gelirken, SHP %24.75 ve DYP %19.15 oran�nda oy ald�, di�er partiler y�zde 10'luk oy baraj�n� a�amad�klar� i�in TBMM'ye giremediler. Kenan Evren'in g�rev s�resinin dolmas� �zerine, Turgut �zal Cumhurba�kan� se�ildi. G�revi 9 Kas�m 1989'da devralan Turgut �zal'�n Ba�bakanl��a atad��� Y�ld�r�m Akbulut, Kas�m 1989'da toplanan ANAP Ola�an�st� B�y�k Kongresi'nde genel ba�kan se�ildi.

K�rfez Krizi. Cumhurba�kan� Turgut �zal, Irak'�n A�ustos 1990'da Kuveyt'i i�gal etmesiyle ba�layan K�rfez Krizi s�ras�nda, ki�isel diplomasi ataklar�yla T�rkiye'nin uluslararas� alanda �n plana ��kmas�n� ve m�ttefiklerin yan�nda aktif bir rol almas�n� sa�lad�. Birle�mi� Milletler G�venlik Konseyi'nin Irak'a ekonomik ambargo uygulanmas� y�n�ndeki karar�n� ilk uygulayanlardan biri T�rkiye oldu, Irak petrollerini Yumurtal�k'a ta��yan petrol boru hatt� kapat�ld�. 1990'da patlak veren K�rfez Sava�� s�ras�nda da T�rkiye'deki ABD �slerinin, m�ttefiklerin hava operasyonlar�nda kullan�lmas�na izin verildi. K�rfez Sava��'n�n ard�ndan 1991 ilkbahar�nda T�rkiye, �o�unlu�unu K�rtler'in olu�turdu�u bir milyon kadar Kuzey Irakl� s���nmac�n�n g�� hareketiyle kar��la�t�. M�ttefiklerin 36. paralelin kuzeyindeki Irak topraklar�n� "G�venlik B�lgesi" ilan etmesinden sonra s���nmac�lar�n b�y�k bir b�l�m� yurtlar�na d�nd�.

ANAP'taki De�i�im ve Koalisyonlar D�nemi. Haziran 1991'de ANAP Genel Ba�kanl���'na Y�ld�r�m Akbulut'un yerine Mesut Y�lmaz'�n se�ilmesi, yeni bir h�k�met olu�umunu da beraberinde getirdi. Y�lmaz ba�kanl���nda kurulan yeni h�k�met ise erken se�im karar� alacak ve 21 Ekim 1991'de genel se�imler yap�lacakt�. Se�im kampanyas�nda demokratikle�me ve enflasyonu durdurma temalar�na a��rl�k veren DYP %27.03 oy oran�yla birinci parti oldu. Onu ANAP, SHP, RP ve DSP izledi. Yeni h�k�met 20 Kas�m 1991'de S�leyman Demirel'in ba�kanl���nda bir DYP-SHP koalisyonu olarak kuruldu. Ekonomik b�y�meyi canland�rmak ve �cretlilerin reel gelirlerini art�rmakta bir �l��de ba�ar�l� olan bu h�k�met, demokratikle�me y�n�nde baz� ad�mlar att�.

1991 y�l�nda Sovyetler Birli�i'nin da��lmas�yla ba��ms�zl�klar�n� kazanan Orta Asya Cumhuriyetleri ile gerek Cumhurba�kan� �zal'�n gerekse h�k�metin �e�itli giri�imleriyle �ok y�nl� ili�kiler kuruldu. B�ylece, T�rkiye i�in bir "b�lge devleti"olma yolunda yeni ufuklar a��ld�. Haziran 1992'de bir zirve toplant�s�yla kurumsalla�t�r�lan, Kafkasya ve Balkanlar dahil b�t�n Karadeniz havzas�n� i�ine alan Karadeniz Ekonomik ��birli�i, T�rkiye'nin bu b�lgedeki �nemini daha da art�rd�. Ayr�ca T�rkiye, Bosna-Hersek ve Somali konular�nda da aktif bir rol oynad�.

Turgut �zal'�n 17 Nisan 1993'te vefat etmesi �zerine, Cumhurba�kanl��� g�revine S�leyman Demirel se�ildi. Demirel'den bo�alan DYP Genel Ba�kanl���na ise 13 Haziran'da yap�lan ola�an�st� b�y�k kongrede Tansu �iller getirildi. T�rkiye'nin ilk kad�n Ba�bakan� olan �iller'in kurdu�u yeni DYP-SHP Koalisyon H�k�meti 25 Haziran 1993'ten 25 Aral�k 1995 se�imlerine kadar g�revde kald�.

1995 se�imlerinde Refah Partisi %21 oy oran�yla birinci parti oldu. 5 Mart 1996'da Mesut Y�lmaz'�n ba�kanl���nda "Anayol" olarak adland�r�lan ANAP-DYP koalisyon h�k�meti kuruldu. Bu h�k�met d�rt ay s�rd�. RP'nin h�k�met hakk�nda verdi�i gensoruyu DYP'nin destekleyece�ini a��klamas� �zerine Ba�bakan Y�lmaz, 6 Haziran 1996'da Cumhurba�kan� Demirel'e istifas�n� sundu.

Demirel bu kez RP Genel Ba�kan� Necmettin Erbakan'� h�k�meti kurmakla g�revlendirdi. Erbakan, "Refahyol" olarak adland�r�lan RP-DYP koalisyon h�k�metini kurdu. DYP Genel Ba�kan� Tansu �iller bu h�k�mette D��i�leri Bakan� ve Ba�bakan Yard�mc�s� olarak g�rev ald�. Bu d�nemde yo�unla�an irtica tart��malar�, sosyal ve siyasal bir gerilimin do�mas�na neden oldu. Milli G�venlik Kurulu 28 �ubat 1997 tarihli toplant�s�nda, irtica tehlikesinin t�rmanmakta oldu�u uyar�s�n� yap�nca yeni bir s�re� ba�lad�. Bu gerilimli s�re�te, Ba�bakan Erbakan g�revi h�k�met orta�� DYP'nin Genel Ba�kan� �iller'e devretmek amac�yla 18 Haziran 1997'de istifa etti. Cumhurba�kan� Demirel ise 19 Haziran 1997'de, h�k�meti kurmakla �iller'i de�il, ANAP Genel Ba�kan� Mesut Y�lmaz'� g�revlendirdi ve Y�lmaz'�n kurdu�u, kamuoyunda "Anasol-D" olarak adland�r�lan ANAP-DSP-DTP koalisyon h�k�metini onaylad�.

12 Temmuz 1997 tarihinde g�venoyu alan Anasol-D H�k�meti d�neminde erken se�im karar� TBMM'de b�y�k �o�unlukla al�narak, genel ve yerel se�imlerin 18 Nisan 1999 tarihinde birlikte yap�lmas� kararla�t�r�ld�.

Y�netimde 17 ay kalan h�k�met, muhalefet taraf�ndan verilen bir gensoruyla 25 Kas�m 1998 tarihinde d���r�ld�. Cumhurba�kan� taraf�ndan yeni h�k�meti kurmakla g�revlendirilen B�lent Ecevit'in giri�imleri sonu�suz kal�nca, g�revi Mu�la Ba��ms�z Milletvekili ve Sanayi Bakan� Yal�m Erez ald�. Yal�m Erez'in h�k�met kurma �al��malar� devam ederken, DYP Genel Ba�kan� �iller'in Ecevit'in ba�bakanl���nda kurulacak bir az�nl�k h�k�metine destek verece�ini a��klamas�, g�venoyu alacak bir h�k�met form�l� ortaya ��kard�. Nitekim, B�lent Ecevit taraf�ndan 17 Ocak 1999 tarihinde kurulan az�nl�k h�k�meti g�venoyu alarak, 18 Nisan se�imlerine kadar g�rev yapt�. Se�im sonucunda DSP, MHP, FP, DYP ve ANAP parlamentoda temsil edilme hakk� kazan�rken, CHP %10'luk �lke baraj�n� a�amayarak parlamento d���nda kald�. DSP oylar�n� y�ksek oranda art�r�rken, MHP de en fazla oy alan ikinci parti oldu. ANAP ve DYP gibi merkez sa� partileri ise b�y�k oy kayb�na u�rad�. Ocak 1998 tarihinde kapat�lan Refah Partisi'nin ba��ms�z kalan milletvekillerinin �o�unun kat�l�m�yla kurulan FP de oy oran�n� koruyamad�.

28 May�s 1999 tarihinde, se�imlerden birinci parti olarak ��kan DSP'nin Genel Ba�kan� B�lent Ecevit'in ba�kanl���nda DSP-MHP-ANAP koalisyon h�k�meti kuruldu.

Bir uzla�ma ve at�l�m h�k�meti olarak kurulan 57. h�k�met, g�reve ba�lar ba�lamaz Devlet G�venlik Mahkemeleri'nin siville�tirilmesi, Bankalar Kanunu, "Uluslararas� Tahkim"i �ng�ren Anayasa de�i�ikli�i ve Sosyal G�venlik Reformu gibi �nemli konularda yeni yasalar�n ��kmas�n� sa�lad�. 1999 y�l� Helsinki Zirvesi'yle ba�layan Avrupa Birli�i'ne uyum s�recinde, uygulad��� ekonomik istikrar program� ile enflasyonla m�cadelede �nemli geli�meler kaydeden h�k�met, Cumhurba�kanl��� se�imini uzla��ya dayal� bir anlay�� �er�evesinde sonu�land�rd�.

16 May�s 2000 tarihinde g�rev s�resi dolan 9. Cumhurba�kan� S�leyman Demirel'in yerine, parlamentoda temsil edilen 5 partinin Genel Ba�kanlar�n�n kat�ld�klar� bir teklifle aday g�sterilen Anayasa Mahkemesi Ba�kan� Ahmet Necdet Sezer, 3. turda 330 oyla T�rkiye'nin 10. Cumhurba�kan� se�ildi.

4 May�s 2001 tarihinde �al��ma ofisinde rahats�zlanan Ba�bakan B�lent Ecevit'in hastaneye kald�r�lmas� 57. h�k�metin sonunu getiren olaylar�n ba�lang�� noktas� oldu. AB uyum yasalar�n�n oylanmas� esnas�nda h�k�met ortaklar� ANAP ve MHP aras�nda ��kan anla�mazl�k h�k�met i�inde krize neden oldu. Ekonomiden sorumlu Devlet Bakan� Kemal Dervi�'in, Ecevit'in sa�l���ndan kaynaklanan siyasi belirsizli�in ancak bir erken se�im tarihi belirlenmesi ile a��laca��n� s�ylemesi geli�meleri h�zland�rd�. 17 Temmuz 2002 tarihinde toplanan Meclis, erken genel se�imin 3 Kas�m 2002 de yap�lmas� karar�n� ald�.

Se�imler �ncesi Milletvekili adayl��� YSK taraf�ndan reddedilen Recep Tayyip Erdo�an Ba�kanl���nda se�ime giren AKP 3 Kas�m se�imlerinde %34,26 oy alarak mecliste 363 Milletvekili ile tek ba��na h�k�met kurma hakk� kazand�. Se�imler sonras� meclise girebilen bir di�er parti ise % 19,4 oran� ile 178 Milletvekili ��karan CHP oldu. 3 kas�m se�imleri mevcut iktidar partilerinin Meclis d��� kalmalar� ve meclisin tek partili h�k�met ve muhalefete kavu�mas�yla yeni bir d�nemin ba�lang�c� oldu.

 ANA SAYFAYA D�N