 |
|||||||
 |
|||||||
|
|
|||||||
|
|
|||||||
 |
|||||||
|
1800�lerden 1980� e K�rt Sorunu �K�rt sorunu�,1800�l� yillardan itibaren Osmanli ve Cumhuriyet y�netimlerinin g�ndeminde daima ve giderek agirligi artan bir sorun olarak varolagelmistir. Ayaklanmalarla kendini duyuran bu sorunun ilk halkasi 1806 yilindaki � Babanzade Abdurrahman Pasa isyani�- dir.G�ney K�rtleri ile ilgili Bagdat Valiligine yapilan bir atama y�z�nden �ikan isyan kisa s�rede bastirilmistir. 2.Mahmut�un 1820�lerde yeni bir idari yapilanmaya gitmesi ve vergi koymasi �zerine Yezidiler� in Hakkari,Rewanduz ve Sincan Dagi y�relerindeki ayaklanmasi da hemen bastirilmistir. 2.Mahmut�un kurdugu yeni ordu i�in asker toplanmasi,Dogu�daki bazi asiret reislerini rahatsiz etti. Bunlar baslarinda Cizreli Bedirhan Bey ile ayaklandilar. Bedirhan Bey 1842 yilinda bagimsizligini ilan etti ve kendi adina para bastirdi. Denetimi altindaki b�lgeyi Van,Viransehir, Musul ve Urmiye�ye kadar genisleten Bedirhan Bey sonu�ta basarili olamayarak iki ogluyla birlikte yakalandi. Seyh Ubeydullah Ayaklanmasi Naksibendi Seyhi Ubeydullah�in 1880�de baslattigi hareket,ilk milli nitelikteki K�rt isyanidir. 1878 Osmanli-Rus Savasi sirasinda Osmanli ordularinin ihtiya�larinin bu b�lgeden karsilanmasi ve yer yer yagmalamanin olmasi halk arasinda ciddi bir hosnutsuzluk yaratti.Halka eziyet eden yerel y�neticilerin cezalandirilmasini Osmanli y�netiminden isteyen Seyh Ubeydullah, diger yandan da silah saglamaya �alisarak bir ayaklanmanin hazirliklarini y�r�tmekteydi. Semdinan� da 220 asiret reisini toplayan Seyh Ubeydullah isyan hazirliklarini y�r�t�rken Rus �ari,Misir Hidiwi ve Mekke emiri ile baglanti kurarak destek istedi. Amaci Iran�da bir K�rt devleti kurmakti. Ubeydullah�in Osmanli sinirlari i�indeki K�rt b�lgesinde ayaklanmayi yaymak istemesi �zerine Erzurum�daki askeri g��lerini b�lgeye g�nderdi. Iki ates arasinda kalan Seyh Ubeydullah Rusya�nin sinir b�lgesine asker yigmasi �zerine Osmanli g��lerine teslim oldu. Seyh Ubeydullah�in b�y�k oglu Seyit Abd�lkadir,1908�de Mesrutiyet�in ilanindan sonra Osmanli Ayan Meclisi �yeligine getirildi.Seyit Abd�lkadir 1918�de kurulacak olan K�rt Teali cemiyetinin baskanligini yapacak ve 1925 yilinda Seyh Sait isyani nedeniyle idam edilecektir. Hamidiye Alaylari Dogu Anadolu�daki Ermeniler arasinda milliyet�iligin yayilmaya baslamasi ve ayri bir devlet kurma �abalarinin yogunlasmasi �zerine kaldi. II.Abd�lhamit, bu gelismenin �n�ne ge�mek ve K�rtlerin de bu akimlara kapilmalarini �nlemek amaciyla 20 Ekim 1890 yilinda �ikarilan bir yasayla kendi adiyla anilan Hamidiye alaylarini kurduurttu.Bu alaylarin komutanliklarina asiret reisleri getirilmisti. Ayrica tamami da s�nni K�rt asiretlerdendi.1908 yilinda Mesrutiyetin ilanindan sonra Ittihat ve Terakki�nin verilen r�tbeleri geri almasive alaylarin yapilarinda degisikliklere gitmeleri -bu arada adlari da Asiret Alaylari olarak degistirilmisti- �zellikle asiret ileri gelenleri arasinda huzursuzluga yol a�ti. Ittihat ve Terakki H�k�meti her ne kadar bu d�zenlemelerin gerek�esini, alaylarin yol a�tigi zul�m ve basibozukluk lar olarak g�stermisse de asil neden bu devlet�e silahlandirilmis,yetkilendirilmis g�c�n potansiyel bir tehlike olarak g�r�lmesiydi.Nitekim bu alaylari K�rt davasina kanalize etme girigsimleri de vardi. Ideolojik s�re� 1800�l� yillar boyunca s�regelen K�rt hareketleri ve isyanlarinda daha �ok asiret iliskileri �n planda iken 1900�l� yillara dogru milliyet�i bir akimin ortaya �iktigi g�r�l�r.Ilk K�rt�e yayin olan K�rdistan gazetesi , 9 Nisan 1898 (9 Nisan 1314) tarihinde Bedirhan Beyin ogullarindan Mithat Bey tarafindan Kahire�de yayinlandi.Toplam 31 sayi �ikan bu gazete ,Kahire�den sonra Cenevre ,Londra ve Folkstone (Ingiltere )�da yayinlandi. K�rdistan Azmi Kavi Cemiyeti 1900 yilinda diyarbakirli Fikri Efendi tarafindan olusturuldu.Cemiyet �yeleri ayni d�nemde II.Abd�lhamit�in saltanatinin yikilmasi i�in ugrasan J�n T�rkler�le de isbirligi i�erisindeydiler. II.Mesrutiyet�in Ilani ve �rg�tlenmeler Mesrutiyetin ilanina kadar Osmanli Imparatorluguna hizmet eden K�rt emir ve pasalari, mesrutiyetin ilani ile birlikte r�tbelerini kaybettiler.Ittihat Terakki y�netimine muhalif olan bu K�rtler 19 Eyl�l 1908 tarihinde,Gedik Pasa Mahallesi�nde K�rt Terakki ve Teavun Cemiyetini kurdular. Istanbulda bulunan K�rt �grencileri 1912 yilinda Hevvi (Umut) Cemiyetini kurdular. Hevi Cemiyeti �yeleri, �Milli K�rt Suuru� nu uyandirmak amaciyla S�leymaniyeli Abd�lkerim Bey�in y�netiminde,1913 yilinda Roji Kurd (K�rt G�nesi) isimli bir dergi �ikarmaya basladilar.T�rk�e ve K�rt�e olarak yayinlanan bu derginin h�k�met tarafindan kapatilmasi �zerine,bu kez Mikisli Hamza Bey�in y�netiminde Hateve Kurd dergisi �ikarilmaya baslandi.Bu derfi Hevi Cemiyeti�nin faaliyetini s�rd�rd�g� 1914 seferberlik ilanina kadar yayinina devam etti. Dergile0r i�erisinde en kayda deger olani Jin isimli dergidir.Memduh Selim ve Kemal Fevzi tarafindan �ikarilan ve �K�rdistanin bagimsizligi� amaci dogrultusunda yayin yapan bu dergi, 1920 yilina kadar 32 sayi yayinladi. Bu d�nemde Batili b�y�k devletlerin Ermenilerin yanisira K�rtlere de daha yogun bir ilgiyle yaklastiklari ve K�rtler�e dayali bazi hesap ve tasarilar gelistirmeye basladiklari g�r�l�r. 1913�te Molla Selim tarafindan planlanan ve Hizanli Gavs ailesinden Seyh Sahabettin �nderliginde y�r�t�len ayaklanma bu s�recin ilk �rnegidir.Molla Selim �nce Ingiliz Konsolosluguna basvurmus, onlar soguk davraninca �arlik Rusya�sina y�nelmis, destek s�z� alinca da isyani baslamisti. Ancak ayaklanma dar bir b�lgeyle sinirli kaldi ve kolayca bastirildi. .Rus Konsoloslugu�na siginan Molla Selim, Osmanli Devleti, Rusya ile savasa girdiginde konsolosluk basilarak yakalandi ve idam edildi. I.D�nya Savasi Ertesi Mondros M�tarekesinin imzalanmasindan sonra, Istanbul�da bulunan n�fuz sahibi K�rtler Mayis 1919 da K�rdistan Teali Cemiyetini kurdular.Cemiyet y�neticileri Istanbul'da bulunan Ingiliz, Amerikan ve Fransiz Komiserleri ziyaret ederek �K�rt Davasi� i�in g�r�smeler yapmaya basladilar. Pariste toplanacak Sevr g�r�smelerine katilmak ve K�rtleri temsil etmek �zere S�leymeniyeli Handan ailesinden Sait Pasa�nin oglu Serif Pasiayi se�tiler.Serif Pasa bu g�r�smelerde ,Ermenistan dan ayri bir K�rdistan oldugunu a�iklayan bildiriler sundu ve bagimsiz bir K�rdistan kurulmasina imkan veren kararlarin Sevr Anlsamasinin 62-63-64.maddelerinde yer almasini sagladi.Bu arada Hevi ismnli gen�lik �rg�t� tekrar �alismalarina baslamistive Jin isimli dergiyi yeniden �ikarmaktaydi.Bu siralarda Diyarbakir�da bulunan K�rt ileri gelenleri K�rt Teali Cemiyetinin kurulmasini kararlastirdilar.Buradaki cemiyet Istanbulda ki K�rdistan Teali Cemiyetinin hareketlerini destekliyordu. Kurtulus Savasi ve K�rt Sorunu TBMM H�k�meti verilen � Milli M�cadele �nin Anadolu ve Trakya� daki t�m m�sl�man halklari kapsadigini dolayisiyla K�rtler� i de temsil ettigini �zellikle belirtmekteydi .Bu TBMM� deki 72 K�rt mebus ile de tescil edilmekteydi. Ama bu g�vence bir kisim K�rtler� ce t�tminkar sayilmiyordu. Ko�giri Isyani Nitekim K�rt Teali Cemiyeti� nin Ko�giri� de ve Dersim mintikasinda �rg�tlenme �alismalarini y�r�ten asiret ileri gelenleri Hozat� ta toplanarak Ankara h�k�metine K�rtler� e karsi tutumlarini netlestirmeye matuf girisimlerde bulunmaya karar verdiler.15 Kasim 1920� de, K�rt tutuklularin serbest birakilmasini, b�lgedeki T�rk memurlar ve askeri birliklerin �ekilmesini talep eden ve K�rtler� e muhtariyet verilip verilmeyecegini soran bir muhtira, Abbasan asireti reisi Me�o Aga tarafindan Dersim mutasarrifi Riza� ya verildi. Olumsuz cevap alinmasi halinde 1921 baharinda harekete ge�ilmesi kararlastirildi. Bunun �zerine Ankara h�k�meti, derhal harekete ge�ip Dersim asiretlerinin d�rt mebusla TBMM� de temsilini ve desteklerini sagladi.Mart 1921 de kararlarina uymayan Ko�iri ve arkadaslari imranli�yi kusattilar. Bir �ok subay ve eri esir aldilar.Bunu �zerine h�k�met bu b�lgede siki y�netim ilan etti. Isyani bastirmak i�in merkez ordusu komutani Memet Ali Pasa isyani bastirmak i�in buyuk �apta ataklara ge�ti,yapilan bu sert bastirma karsisinda h�k�met M.Ali Pasa�yi g�revden aldi. TBMM�de k�rt delegeler tarafindan b�y�k tepli g�sterildi. Cumhuriyet D�nemi Seyh Sait Isyani: Cumhuriyetin ilanindan sonra meydana gelen yeni olusumlar karsisindan K�rtlerin y�netime karsi g�stermis olduklari tepkilerde �zellikle din fakt�r�n� kullanmalari y�rede yasayan insanlarin destegini saglamada provok�t�rlere b�y�k destek saglamistir. Bu d�nemde Ankara�da bulan i�lerinde bir�ok mebusunda bulundugu K�rt taraftarlari gelismelri yakindan takip ediyorlar ve firsat kollama asamasinda bulunuyorlardi. Onlar i�in �nemli olan acaba Lozan Anlasmasinda DoguAnadolu� da K�rtler i�in �zerk b�lge verilecekmiydi. Bu ugurda M.Kemal Pasa�ya baski yapma asamasina gelmislerdi.Bu d�nemde Musul-Kelk�k sorunu ile ugrasan h�k�met gelismelerden uzak bulunuyordu.Ancak baslayan ayaklanmaya g�z yummamakai�in h�k�met g�r�smeleri aski aldi ve b�t�n ilgisini bu y�ne verdi. Isyanin Baslamasi ve bastirilmasi 1922 yilinda b�lgede K�rt devleti kurma amci ile kurulmus olan K�rt Istiklal Cemiyeti uyesi olan Yusuf Ziya Istanbul�a taraftar toplama maksadi ile gitti.Erzurum�a d�nd�kten sonra g�r�sm�s oldugu Riza ve arkadaslari kendisini yanlis yorumalyip ordudan firar ettilar.Bunun �zerine Ziya yakalandi ve arladaslari ile birlikte idam edildi.Olaylar �zerine Erzurum g�nderilmis olan Harp Divani alaylarin gleisiminde Seyh Sait�ten duskulanmistir. Aslen Elazig� li olan Seyh Sait bu d�nemde bir Nahsibendi Seyhiaolmasindan �t�r� Erzurum civarinda b�y�k bir nufusa sahipti.Seyh Sait baslatilacak olan bir ayaklanmanin taraftari idi,ama bu siralarda zamanin hen�z erken oldugunu savunuyordu.Hakkinda m�zekkere �ikarilmis olan Seyh�in tafaftarlari jandarma ile �atsmaya girdiler ve bir asker ve bir subay �ikan �atismalrda �ld�r�ld�. B�ylece 13 Mart 1925�te ayaklanma baslamis oldu. Seyh Sait�in �agrisi �zerine Diyarbakir,Mus ve Elazig�in bir�ok kasabasi K�rtler tarafindan isgal edildi.5000 kisilik bir ordu ile Diyarbakir�i isgal eden k�rt kuvvetleri �zerine dogu illerinde siki y�netim ilan edildi. Basbakan istifa etti,yerine I. In�n� geldi.4 MART 1925�te kabul edilen Takriri Sukun kararlari ile toplanan birlikler Diyarbakir�daki isyancilari p�sk�rtt�.Yapilan karsi atakla isyancilar bastirildi ve Seyh Sait teslim oldu. Bastirma harekati 31 Mart�a kadar s�rd�.Seyh Sait ve adamlari Diyarbakir�da yargilandi.Sonu�ta seyh ve taraftari 46 adami idamla cezalandirildi.Yapilan bu isyanin amacinin din olmasi gibi g�r�l�esinden dolayi bu isyan �ogu k�rt topluluklari tarafindan destek g�rmedi.Hatta bu isyan sirasinda alevi k�rt topluluklari devletin yaninda yer almistir. Sason Ayaklanmasi(1925-1937) Isyani bastiran birlikler b�lgedeki asi asiretlerin �zerine giderek temizleme harekerine girismis ve b�y�k basari saglanmistir. Bu �er�evede ilk olarak Siirt�in batisi ile Sason,Diyarbakir�in Silvan il�esi ile Dicle nehrinin kuzeyi arasindaki b�lgede yasayan Ra�kotan ve Raman asiretlerinin ellerindeki silahlarin toplanmasi d�s�n�l�yordu. 1935 yili Nisan ayinda,hayvan sayimini engellemek isteyen Sasonlularla h�k�met kuvvetleri arasinda �ikan �atismada kaymakam �ld�,m�ft� de yaralandi.10 Temmuz 1936�da ise H�k�met,Besiri,Silvan ve Garzan b�lgelerine nakledilmis olan K�rtlerin,g��men stat�s� ile iskan edilmelerine karar verdi. B�lge yasak b�lge ilan edilip iskana baslandi.Y�re halki �ankiri,Bolu,Zonguldak,Bursa,Bilecik,K�tahya,Afyon,Aydin,Balikesir,Manisa,Burdur,Isparta ve Mugla illerine g�nderildi. "1935 senesinde Sason�a karsi harekata baslandigi zaman,yasak b�lge halki 3.000-3.500,silah miktari ise 350 kadardi. Iki senedir yapilan takip ve baskinlar sonucu,halk mevcudu 500�e,silah miktari da 200�e d�sm�st�."Harekat 1937 yilina kadar s�rd� ve b�lgede s�kunet saglandi. Agri Isyani Seyh Sait isyanindan sonraki en genis kapsamli isyan,Agri Isyani�dir.Seyh Sait isyanindan sonar Iskender Bey,Doktor Mehmet S�kr� Sekban,Ihsan Nuri vb. K�rt ileri gelenleri yeni ve daha milliyet�i i�erikte bir girisimi baslattilar. Agri�da isyan hazirligi yapan K�rtlerle devlet g��lerinin ilk karsilasmalari 16 Mayis 1926 tarihine rastlar. Ordu bu harekatta basarisiz olup Dogubayazit�a �ekilmek zorunda kaldi. Haziran� da yeniden harekete ge�ildi ama isyancilar Iran�a �ekilmislerdi.Iran h�k�metine basvurulara,sinirda gerekli �nlemleri almasi ve ge�isleri �nlemesi istendi.Ardindan Eyl�l�de girisilen 2.Agri Harekatindan da sonu� alinamadi.Isyanin asil alevlenmesi1930 yilindadir.Agri "bagimsiz K�rdistan�in bir vilayeti ilan edildi. Celali asireti reisi Ibrahim Heski pasalik r�tbesiyle Agriya vali tayin edildi. Bu gelismler �zerine h�k�met 1930 yili Haziran ayinda Agrida bir tenkil harekatina girisilmesine kararlastirdi. Karara g�re"isgal b�lgesinde ,jandarma alaylari i�in lazim olan yerlerden baska meskul yer birakilmayacak." ;"bu suretle iase ve iskan ihtiya�larindan tamamiyla yoksun olan asiler ya dagilacak veya Iran�a siginmaya mecbur olacaklardi. Bu taktirde mesele Iran�la halledilecekti. Alinan bu karar ve yapilan hazirliklar sonucunda 4 Eyl�l 1930 tarihinde hareket emri verildi. Ilk baslarda Salih Pasa komutasindaki birlikler bir basari elde edemediler. Ancak bu arada T�rkiye ile Iran arasinda bir sinir d�zeltmesi yapilara Van�in bir b�l�m� Iran�a verildi. Ve k���k Agri T�rkiye sinirlari i�ine alindi. B�ylece isyancilarin Iran yolu kapanmis oldu. �embere alinan K�rtler a�lik tehlikesiyle karsi karsiya kaldilar. Ve yarma harekati ile Iran�a sigindilar. Askeri birlikler bir sure tedip ve tenkil harekati s�rd�rd�. .Isyana dogrudan katilan bir�ok k�y yikilirken teslim olmamakta direnen bir�ok kiside �ld�r�ld�. 1926-1930 D�NEMINDE DIGER AYAKLANMALAR Seyh Said isyanina katilan bazi gruplarinda sigindigi Dersim�i denetim altina almak isteyen h�k�met kosullari kabul edilmeyence 19 Eyl�l 1926 tarihinde tedip karari aldi. G�rev Elazig ve �evresinde birliklerin komutani olan Albay Musatafa MUGLALI� ya verildi. 1926 Ekiminde Ovacik, �emiskezek �evresinde baslayan harekat g��l� Ko�usagi asiretinin teslim olmasiyla sonu�landi. Ancak beklenenin �ok altinda silah teslim edilince bunun "zamanin kazanmak" i�in yapildigi kanisina varan h�k�met sayilari 1700�� silahli olmak �zere 2500 dolaylarinda oldugu tahmin edilen isyancilarin "imhasina" karar verdi. Ko�usagi asiretine ve onlara destekleyenlerin �ogu �ld�r�ld� .bir kismi yakalandi 1927 baharinda,Mutki�nin 35 k�y�nde yasayanlarin baska yerlere nakledilmesine karar verildi .Bu da halkin ayaklanmasina sebep oldu.26 Mayis 1927 tarihinde,tenkille g�revlendirilen askeri birlikler b�lgeye hareket ederek,isyan b�lgesini siki bir �ember altina aldilar. Ancak,b�t�n �abalara karsi ayaklanmanin �nderligini y�r�ten Mehmet Ali YUNUS�un ele ge�irilmesi m�mk�n olmadi. 1929 Mayisinda Eruhta ,Jilian asireti reisi Resul�un nedensiz tutuklanmaya �alisilmasi �zerine �ikan olaylarda 6 alti askerin �ld�r�lmesi ve korkuya kapilan y�re k�yl�lerinin Midiat �a ,civar kazalara ve daglara siginmalari ile �ikan �Asi Resul Isyani� kisa surede bastirildi ve olaya neden olay jandarma subaylari a�iga alindi.1930 Mayisinda Van�in Zeylan ve celali asiretleriyle Siirt deki Bekiran,Mustaki Haydaran, Banuki ,Bitlisin Adaman asiretleri isyana kalkistilar. Isyancilar 20 Haziran 1930 da �aldiran Beyazit Telgraf hattini kestiler. Ardindan Zeylan bucak merkezi ve jandarma karakolu basildi Eyl�l ayinin ortalarina kadar s�ren harekatlarda isyanin merkezi konumundaki �akir bey Nahiyesi yerle bir edildi. Agri�da isyan halindeki isyan halindeki Ihsan Nuri ve arkadaslarina destek vermek isteyen Hobun cemiyeti mensubu bir grup K�rt 3-4 Haziran gecesi Mardin�e saldirmayi deneyip Mazi dagina �ekildiler. Bu sira Seyh Ahmet Barzani komutasindaki 500 kisilik silahli bir grup Oramar�daki askeri kislaya baskin d�zenledi. �nceden �grenilen baskin harekati geri p�sk�rt�ld�. Ancak bu olay Oramar ve Semdinan y�resindeki Benavik ve Sikan Asiretlerini isyana katilmasina yol a�ti. Isyanin bir anda b�y�yecek gibi olmasi �zerine, b�lgeye takviye kuvvetler g�nderilirken; isyancilarin bulunduklari b�lgeler de u�aklarla bombalandi. Bir hafta kadar s�ren bu �arpismalardan sonra, kendi aralarinda birlik saglayamamis olan isyancilar b�y�k kayiplar vererek geri �ekilmek zorunda kaldilar. Dersim Harekati Genel kurmay baskani �AKMAK �in Erzincan�a iliskin raporu �zerine Ekim 1930 da P�l�m�r�de bir tedip harekati baslatildi. Ancak dersime y�nelik harekatlar daga �nceden baslatilmisti. M�lkiye m�fettisi Hamdi Bey I�isleri Bakanligina sundugu 2Subat 1926 tarihli raporunda s�yle demekteydi:"Dersim,Cumhuriyet h�k�meti i�in bir �ibandir. Bu �iban �zerinde kesin bir ameliye yapmak ve elim ihtimalleri �nlemek, memleket selameti bakimindan mutlaka lazimdir." Bu y�ndeki �alismalar 1932 den sonra hizlandi. 14 Haziran 1934�te Kabul edilen "2510 nolu Iskan Kanunu" 21 Haziran�da y�r�rl�ge girdi.1935�de Dersim�in "vilayet teskilatina alinmasi"i�in bir kanun hazirlandi.25 Aralik 1935 tarihli bu kanun Dersim�in ismini "Tunceli"olarak degistiriyordu.Birinci maddesinde,Tunceli iline "Korkomutan" r�tbesinde bir kisinin vali ve kumandan olarak atanacagi d�zenlenirken,33.maddesinde ise "idam h�k�mlerinin vali ve kumandan tarafindan tecile l�zum g�r�lmedigi takdirde infazi emrolunur" h�km� yer almaktaydi. 1937 yili 21 Mart�inda yeni yapilan beton Kahmut K�pr�s� yakildi.Bunun �zerine u�aklarla bazi b�lgeler bombalandi. Bu arada Seyit Riza�nin oglu Bra Ibrahim Dest k�y�nde �ld�r�ld�. Derhal Sin k�y�n� kusatan Seyit Riza�nin adamlari katillerin teslim edilmesini istediler. Istekleri geri �evrilince 80 kisiyle Sin karakoluna saldirdilar. Uzun s�ren �arpismalardan sonra zayif d�sen Seyit Riza Ingiliz Disisleri Bakanligi�na 30 Temmuz 1937 tarihinde bir mektup yazarak K�rtlere destek olunmasini istedi. Bu sirada Seyit Riza�ya Erzincan Valisi�den isteklerinin kabul edilecegi haberi ulasti.Yaninda bazi adamlari ile birlikte Erzincan�a gelen Seyit Riza ,5 Eyl�l 1937�de adamlari ile tutuklandi. Seyit Riza ile isyanin �nderi konumundaki 11 kisi 18 Kasim 1937�de Elazig�in Bugday Meydani�nda asildilar. 1938 yilinda s�rd�r�len harekat sonrasinda Demenanlilar disindaki b�t�n asiretler tedip edilirken Demenanlilar daglik b�lgelerde 1942�ye kadar direndiler. K�RTLERIN SIYASAL �RG�TLENME GIRISIMLERI 1950 sonlarina dogru bagimsiz bir K�rt siyasal hereketi y�n�nde ilk girisimler baslar.Bunun �zerine h�k�met 1959 yilinda aralarinda Ziya Serefhanoglu,Siwan lakabiyla bilinen Doktor Sait Kirmizitoprak,Avukat Musa Anter ve Ileri Yurt Gazetesi�nin sahibi Abdurrahman Efhem Dolak�in oldugu 49 kisiyi 22 Eyl�l 1959�da baslatilan bir operasyonla g�zaltina alir.8 Ocak 1961�de Genelkurmay Askeri Mahkemesi�nde idam istemiyle yargilanirlar.Dava uzun s�re devam eder ve sonu�ta zaman asimina ugrayarak d�ser. 27 Mayis 1960 darbesinden sonra bazi K�rt aydinlari ve asiret liderleri g�zaltina alindi.Toplam 485 kisi 1 Haziran 1960�da Sivas�da bir kampta toplandi.4 ay kadar Sivas�ta tutulan bu 485 kisiden 55 asiret ileri geleni ve agasi �ikarilan bir yasa ile 19 Ekim 1960�ta �esitli Bati illerine s�rg�ne g�nderildi.Geriye kalan 430 kisi ise serbest birakildi. 1961 yilinda Silopi�de Abd�lkadir �kten,Faik Bucak,�mer Turan,Sait El�i ve bir grup K�rt ileri geleni "K�rdistan Demokrat Partisi Mesull�g�"adi altinda gizli bir siyasi birim olusturdular.Bu partiyi olusturan kadro,merkezi Diyarbakir�da olmak �zere T�rkiye K�rdistan Demokrat Partisi�ni kurdular.Milliyet�i Barzani hareketiyle yakin iliskisi olan bu partinin genel sekreterligine Faik Bucak getirildi.Parti t�z�g�nde TC anayasasinda"T�rk devleti,K�rt ve T�rklerden tesekk�l eder.Bu iki millet her hususta esittir" ibaresi yer almaktaydi.Parti programinda ise m�cadelesinin T�rkiye�nin toprak b�t�nl�g� esprisi i�inde y�r�t�lecegi belirtiliyordu. TKDP bir yil gibi kisa bir s�rede b�y�k bir atilim g�sterirken 1966 yilinda genel sekreter Faik Bucak,Urfa�nin Karak�pr� kasabasinda 4 Temmuz�da silahli saldiriya ugrayarak agir yaralandi.2 g�n sonra �ld�.Saldirinin nedeni kim yada hangi grup tarafindan yapildigi ortaya �ikarilamadi.Genel sekreterlige Sait El�i getirildi. 12 Mart�in ardindan TKDP�liler hakkinda dava a�ilmasi ve tutuklanmalarin olmasi �zerine Sait El�i Irak�a ge�erek Barzani�den yardim istedi.Sait Kirmizitoprak(Doktor Siwan) ise daha �nce Irak�a ge�misti.Partiyi kuran Kirmizitoprak,son genel sekreter Sait El�i�ye haber salarak g�r�s ayriliklarinin giderilmesi amaciyla bir toplanti yapilmasini �nerdi. Ancak, 1971 yili Haziran ayi baslarinda ger�eklesen bulusmada, Partinin iki �nemli ismi,(El�i ve Bego) Sait Kirmizitoprak�in emriyle �ld�r�ld�. Bu �ld�rme olayinin ardindan , iki K�rt liderin �l-d�r�lme emrini veren Sait Kirmizitoprak,Hikmet Bulut-tekin, Hasan Yikilmis �ld�r�ld�. Bu olaylar da tam olarak aydinliga kavusturulama-di.Bazi kaynaklar , el�i olayini �grenen Molla Mustafa Barzaninin Kirmizitoprak ve arkadaslarini yakalatarak yargilattigini ve idama mahkum edilen bu �� kisiyi kur-suna dizdirttigini belirtirken; Barzani, yargilamanin ve kursuna dizmenin kendilerince degil TKDP y�neticilerinin isi oldugunu s�ylemektedirler. K�rt Sorunu 1970�lerden Bug�ne K�rt Sorunu 12 Mart Sonrasi ve PKK� nin Kurulusu 12 Mart sonrasi k�rtler arasinda yeniden toparlanma ve �rg�tlenme arayislaribasladi.DDKD�ninyarattigiboslu-gun doldurulmasi amaciyla DDKD�nin eski y�neticileri ve Ankara�da �niversitelerde okuyan bazi k�rt gen�leri bir araya gelerek 1975 yilinda Ankara Devrimci Demokratik K�lt�r Dernegi (DDKD)�ni kurdu. 1975 yilinin sonlarina dogru DDKD polis tarafindan kapatildi ve dernegin kuruculari hakkinda dava a�ildi. Bu d�nemde k�rt grublari arasinda �ikan g�r�s ayriliklari so-nucunda �esitli adlar altinda �rg�tlenmeler ve birliktelik olusturuldu.Bu gruplarin hemen hepsi g�r�slerini a�ikladigi yayin organlari �ikardilar. 1974 yilinda, aralarinda TIP�in y�neticiligini de yapmis bazi k�rt ilericileri , T�rkiye k�rdistani sosyalist partisini (TKSP) kurdu.�zg�rl�k yolu adiyla da anilan parti, 1976 yilinda �devrimci halk k�lt�r dernegi� adiyla partinin yasal gen�lik �rg�t� kuruldu. Bu �rg�tlerin yanisira , KAWADENGE KAWA,k�rdistan ulusal kurtulus�ulari (KUK), rizgariala, tekosin isimleri al-tinda �esitli �rg�tlenmeler ger�eklestirildi. Bu siralarda THKP-C hareketinin devami olan �rg�tlenmelerin olusturuldugu ortamda, bu �atilar altinda bu-lunan k�rt �grenciler de kendilerini tartisma ortaminin i�erisinde buldu.Bu �evrelerden birisi, Kasim 1978�de Diyarbakir�in Lice il�esinin Fis k�y�nde bir parti kurulmasi kararina varan PKK (K�rdistan Is�i Partisi) olmustur.PKK 1979 yilinda AP Urfa milletvekili, Mehmet Celal Bucak�in reisi oldugu Bucak asiretiyle basladigi yogun �atisma s�reci i�inde kurulus bildirgesini a�ikladi. PKK�nin b�lgedeki varliginin iyice hissedilmesi basla-tilan polisiye operasyonlar sonucunda Abdullah �calan parti kadrosunu korumak ve yakalanmalarin �n�ne ge�mek amaciyla T�rkiye disina �ikma karari aldi.Bu karar �zerine Lider kadrosunun b�y�k bir kismi Suriye�nin denetimindeki BEKAA Vadisinde bir kamp kuran PKK artik b�t�n merkezi faaliyetlerini buradan y�r�tmeye basladi. KAYNAKLAR: 1. B.MURAT �ZDEMIR- K�RT �IKMAZI-1988. 2. VATAN 1960 YILLIGI. 3. MUZAFFER ILHAN DOST-SEMDINLI R�PORTAJI-1987. 4. OSMAN �ZANALP-JANDARMANIN TAKIP ,TENKIL HAREKETLERI VE M�SADEME TABIYE, JANDARMA GENEL KOMUTANLIGI MATBAASI,ANKARA-1939. |
|
Copright © 2003 [email protected] |