|
�eyh Sait Ayaklanmas�
B�y�k Millet Meclisinde ilk muhalefet
birinci devresinde ba�lad�.
�kinci devresinde muhalefet
Cumhuriyetin il�n�na kadar gizli ve k���k bir grubun direnmesi
�eklinde �al��t�. Cumhuriyetin il�n�ndan sonra muhalifler 1924'de
Terakkiperver Cumhuriyet Partisi'ni kurdular. Bu partinin kurucular�
aras�nda �ttihat ve Terakki Partisinin n�fuzlu adamlar�,
Me�rutiyet�i gruplar ve Malta'da s�rg�n hayat�ndan kurtulan birka�
ki�i de vard�. Parti, program�nda liberalizm ve demokrasi esaslar�n�
kabul etmi�ti. Fakat partinin program�ndaki, "Parti d���nce ve din�
inan�lara sayg�l�d�r" maddesi Cumhuriyetin il�n� ve hil�fetin
kald�r�lmas�ndan memnun olmayan kimselerle, m�rtecilere �mit ve
kuvvet vermi�ti. Nihayet gerek Terakkiperver Cumhuriyet Partisinin,
gerekse yabanc� devletlerin propagandalar� neticesinde Do�u
vil�yetlerinde ayaklanma oldu.
�eyh Sait, 13 �ubat 1925'te Ergani il�esine ba�l� E�il buca��n�n
Piran k�y�nde ilk defa isyana ba�lam��t�r. �nce Gen� ilinin merkezi
Darhani'yi ele ge�irmi�, bir alay� geri �ekilmeye mecbur ettikten ve
bir s�vari alay�n� da pusuya d���rd�kten sonra, Elaz��'� alm��t�r.
Daha sonra asiler, Diyarbak�r'a y�r�yerek �ehri ele ge�irmek
istemi�lerse de bundan bir sonu� alamam��lard�r.
Olay�n ba�lang�c�nda, Ali Fethi Okyar H�k�meti isyan� b�lgesel ve
�abuk bast�r�lacak bir olay olarak de�erlendirmi�tir. Ancak isyan�n
s�ratle yay�lmas�; Diyarbak�r, Elaz�� ve Gen� vilayetlerini i�ine
almas� ve geni�lemeye ba�lam�� olmas�ndan �t�r� h�k�met bir ay s�re
ile b�lgede s�k�y�netim ilan etmi�tir. Olay, yeni kurulan T�rkiye
Cumhuriyeti'ni tehdit eden, ink�laplara kar�� bir isyand�r.
B�kre�'te toplanan Hilafet Kongresinde Vahdettin taraftarlar�
T�rkiye'de suikastlar d�zenleyerek ve isyan ��kararak kar�� ihtilale
te�ebb�s karar� alm��lard�. Kar�� ihtilali haz�rlamakla g�revli
ihtilal komitesi, �lke i�inde gizli beyannameler da��t�yor, gezici
hocalar ve seyyar sat�c�lar eliyle devrim (ink�lap) hamlelerini
k�t�l�yor, hilafet lehine telkinde bulunuyordu. Hilafet komitesi,
�eyh Sait'le anla�arak ihtilal haz�rl��� yapm��t�.
I. D�nya Sava��'n�n sonucu Osmanl� �mparatorlu�unun da��lmas� ile,
K�rtler de ba��ms�zl�k pe�ine d��t�ler. Bu ama�la kurulan, K�rt
Teali Cemiyeti, �ngiltere'nin mandas� alt�nda ba��ms�z bir K�rt
Devleti kurmay� �ng�r�yordu. Bu cemiyet, Cumhuriyet'in ilan�ndan
sonra resmen da��ld� ise de, K�rt �stiklal Komitesi ad� alt�nda
faaliyetine devam ediyordu. �syan ba�lad�ktan sonra, Seyyit
Abd�lkadir, �stanbul'daki K�rtleri, silahl� bir irtica hareketine
sevke te�ebb�s etmi�, bu yolda planlar haz�rlam��t�r.
�eyh Sait olay�n�n ayr�ca �ngilizlerle de ilgisi vard�. Lozan'da
halledilmeyen Musul sorununun 1924 y�l�nda �stanbul'da toplanan
�ngiliz Konferans�n�n sonu� vermemesi �zerine, Milletler Cemiyeti'ne
g�t�r�lmesi gerekliydi. �ngiltere bir taraftan Musul halk�n�n
T�rkiye ile birle�mek iste�ini �nlerken, di�er taraftan da T�rkiye
dahilinde, isyan ve karga�al�k ��kararak T�rkiye'nin siyasal
istikrar�n� sarsmaya �al���yordu. Bu s�rada kurulan Terakkiperver
Cumhuriyet F�rkas�, k�sa zamanda padi�ah taraftar� �eriat�� ne kadar
muhalif varsa hepsini i�ine alm��t�. S�k� ve sert tedbirler al�nmas�
zorunlulu�u ile Ali Fethi Bey (Okyar) Ba�bakanl�k g�revinden
ayr�lm��, yeni h�k�meti �smet Pa�a kurmu�tu. G�venoyu alan yeni
h�k�metin ilk i�i, isyan kar��s�nda h�k�mete yetkiler veren Takrir-i
S�kun Kanunu ve biri Ankara'da di�eri isyan b�lgesinde olmak �zere
iki tane �stiklal Mahkemesi kurulmas� hakk�ndaki kanunu, TBMM'nden
��karmak olmu�tur.
Takrir-i S�kun Kanunu, Terakkiperver Cumhuriyet F�rkas� ve �eyh Sait
isyan�n�n ve di�er tehlikelerin ortaya koydu�u engelleri �nlemek
amac�yla 4 Mart 1925 tarihinde y�r�rl��e girmi�tir. �nce iki y�l
i�in ��kar�lan kanun, iki y�l daha uzat�ld�ktan sonra 4 Mart 1929'da
y�r�rl�kten kald�r�lm��t�r. Yap�lan planl� askeri harekat sonucunda
isyanc�lar ma�lup edildi ve eleba�lar� hemen yakaland�. Su�lular�n,
�stiklal Mahkemesinde yap�lan muhakemeleri esnas�nda, asilerin s�zde
dini ve �eriat� kurtarmak perdesi arkas�nda, memleketi par�alay�p
bir K�rt devleti kurmak amac�yla harekete ge�tikleri ve gizli bir
�ebeke te�kil ettikleri belirlenmi�tir. Sonu� olarak, �eyh Sait ve
Seyyit Abd�lkadir de dahil olmak �zere b�t�n eleba��lar idama mahkum
edilmi� ve h�k�m derhal yerine getirilmi�tir.
Su�lular�n �stiklal Mahkemesi huzurunda yapt�klar� itiraftan kesin
olarak anla��lm��t�r ki Terakkiperver Cumhuriyet F�rkas�'n�n
program�nda yer alan, dini fikir ve inan��lara h�rmet edilece�ine ve
idarelerde yerinden y�netim (Adem-i merkeziyet) usul�n�n
uygulanaca��na dair h�k�mler ve parti mensuplar�n�n bu h�k�mlere
dayanarak yapt�klar� propagandalar, ayaklanmay� tertip edenlerin
i�ine yarad��� gibi, halka isyan cesaretini de vermi�tir. Bu
nedenlerle Do�u'da Diyarbak�r'da bulunan �stiklal Mahkemesi,
Terakkiperver Cumhuriyet F�rkas�'n�n kendi b�lgesi i�inde bulunan
b�t�n �ubelerinin kapat�lmas�na karar vermi�, Ankara'daki �stiklal
Mahkemesi de, Terakkiperver Cumhuriyet F�rkas� ad�na yap�lan
propagandalarda dinin ve dince mukaddes olan �eylerin, siyasal
ama�lara alet edildi�ini belirleyerek, bu F�rka'n�n durum ve �al��ma
tarz� hakk�nda H�k�met'in dikkatini �ekmi�tir.
Diyarbak�r ve Ankara �stiklal Mahkemelerinin kararlar�n� dikkate
alan Cumhuriyet h�k�meti, Takrir-i S�kun Kanununa dayanarak,
Terakkiperver Cumhuriyet F�rkas�'n�n b�t�n �ube ve merkezlerinin
kapat�lmas�na 3 Haziran 1925 tarihinde karar vermi�tir.
ANA SAYFAYA
D�N
|
