BERGAMA, SİYANÜR, ALTIN, MAHKEME KARARLARI, HUKUKSAL SÜREÇ (Av. Arif Ali Cangı)

BERGAMA, SİYANÜR, ALTIN, MAHKEME KARARLARI, HUKUKSAL SÜREÇ

Av. Arif Ali Cangı

Bilindiği gibi; İzmir,Bergama, Çamköy-Ovacık-Narlıca mevkiindeki siyanür liç yöntemi ile altın madeni işletilmesine karşı, yaklaşık 10 yıldan bu yana toplumsal ve hukuksal mücadele sürmektedir. Bu yazının konusu, hukuksal sürecin özetlenmesidir.

I- Çevre Bakanlığı’nın İşlemi (Dava Konusu İlk İşlem):

Çevre Bakanlığı tarafından, “Eurogold firmasına siyanür liç yöntemi ile altın çıkartılmasına izin verilmesi yolundaki idari işlem''in iptali amacıyla Bergamalı 652 yurttaş tarafından, 1994 yılında İzmir İdare Mahkemelerinde davalar açılmıştır. Uzun zamana yayılan yargılama süreci sonunda davacı yöre yurttaşlarının istemleri, Danıştay 6. Dairesi’nin bozma kararı doğrultusunda, İzmir 1.İdare Mahkemesi’nce kabul edilmiştir. Karar; Danıştay’ın denetiminden de geçerek kesinleşmiştir. Sağlıklı çevrede yaşama hakkına dayanan bu karar, alanında ilk ve örnek bir karardır. İzmir 1.İdare Mahkemesi’nin 15.10.19997 Tarih ve 1997/636-877 Sayılı kararının gerekçesinde ayrıntılı olarak açıklandığı üzere;

· Anayasanın 17. maddesine göre; “...'Herkes yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir...”, Anayasanın 56. maddesine göre de; “... Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir. Devlet, herkesin hayatını, beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini sağlamak, insan ve madde gücünde tasarruf ve verimi arttırarak işbirliğini gerçekleştirmek amacıyla sağlık kuruluşlarını tek elden planlayıp hizmet vermesini düzenler...'',

· Canlı yaşamının en önemlisi olan insan yaşamının sağlıklı, dengeli, bozulmamış bir çevrede sürdürülmesi esastır. İnsan yaşamının korunması bir öncelik olduğuna göre, insanın doğal yaşam temellerinin korunması ve geliştirilmesi gerekmekte ve çevrenin korunması insan yaşamının vazgeçilmez bir unsuru olmaktadır. Bu durumda yukarıdaki saptamalardan hareketle dava konusu altın madeni işletme yönteminin yarattığı sakıncaların doğrudan ve dolaylı olarak insan yaşamı ile ilgili olması karşısında, belirtilen Anayasa ve yasa hükümleri de dikkate alınarak dava konusu idari işlemin yargısal denetimin de öncelikle kamu yararı ve bu kavramdaki önceliklerin irdelenmesi gerekmektedir.

· İşletmecinin iyi niyeti, önlemlerin titizce denetlenmesi gibi kavramlara bağlı kalınarak, yapılacak faaliyet sonucunda elde edilecek ekonomik değerin,doğada ve doğrudan veya dolaylı olarak insan yaşamı üzerindeki risk faktörünün gerçekleşmesi halinde kamu yararının öncelikle insan yaşamı lehine değerlendirilmesi doğaldır. Siyanür liçi yöntemi ile altın madeni işletilmesinde işletmeciye ve yapılacak olan denetime duyulan güvene bağlı olarak risk olasılığının azalacağından söz etmek mümkün değildir.

· Yukarıdaki teknik ve hukuki belirlemeler karşısında, insanın yaşama hakkını ve devletin de çevre sağlığını koruma, çevre kirlenmesini önleme, herkesin hayatını beden ve ruh sağlığı içerisinde sürdürmesini sağlama ödevlerini dikkate aldığımızda, Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED) ve bilirkişi raporlarında da öngörülen olası risk faktörleriyle çalışan ve bu riskin gerçekleşmesi halinde doğrudan veya çevrenin bozulması ile dolaylı olarak insan yaşamını etkileyeceği kesin olan siyanür liç yöntemi ile altın madeni işletilmesine izin verilmesi yolundaki dava konusu işlemde kamu yararına uygunluk bulunmamaktadır.''

II- Başbakanlığın Kanunsuz Emri:

Kesinleşmiş bu mahkeme kararından sonra, mahkeme kararının uygulanması ve madenci şirketin orman arazisini terk etmesi beklenirken, Başbakanlık Müsteşarlığı’nın 05/04/2000 gün ve B.02.O.MÜS.0.13.00.00-263 No. lu “...Bergama Çamköy Ovacık Mevkii’nde bulunan altın madeni işletmesi ile ilgili olarak TÜBİTAK'ın düzenlediği rapora göre mahkeme kararında belirtilen risk faktörlerinin ortadan kalktığı, İçişleri, Sağlık, Bayındırlık, Enerji Tabi Kaynaklar, Orman ve Çevre Bakanlıklarından konuyu yeniden değerlendirmek suretiyle işlem tekemmül ettirmeleri'' yolundaki emri öğrenilmiştir.

Başbakanlığın bu talimatı üzerine ilgili bakanlıklar, işlem tesis etmeye başlamışlardır. Orman Bakanlığı orman alanının tahsisi iznini uzatmış, Sağlık Bakanlığı da madenci şirkete bir yıl süre ile deneme izni vermiş, Çevre Bakanlığı da tüm bu olanlara sessiz kalmış ve madende deneme üretimine geçilmiştir.

Oysa; Başbakanlık Müsteşarlığının anılan işlemi ve bu işleme dayanılarak tesis edilen işlemlerde, Prof Dr. Ülkü Azrak’ın belirttiği gibi; “yargı kararına karşı apaçık bir direnme” söz konusuydu. Tartışmalı bir rapora dayanılarak, mahkeme kararının yok sayılması, madende deneme üretimi izni verilmesi, kendisini "HUKUK DEVLETİ" olarak nitelendiren bir hukuk düzeninde asla kabul edilemezdi.

Bu nedenle; bir grup yurttaş tarafından, bu kanunsuz emir niteliğindeki işlemin iptali için dava açılmıştır. Yapılan yargılama sonunda; İzmir 1. İdare Mahkemesi’nin 01.06.2001 gün ve 2000/896 Esas, 2001/485 Karar sayılı kararı ile “...altın madeninin . doğrudan veya çevrenin bozulması ile dolaylı olarak insan yaşamını etkileyeceği kesin olarak siyanür liçi yöntemle izin verilmesi yolundaki işlem kamu yararına aykırı bulunarak kesinleşmiş yargı kararı ile iptal edilmiş iken; işletici şirketin tesiste bazı ilave yatırımlar yaparak ek önlemler aldığından bahisle, “siyanürle altın arama yöntemi”ni yeniden tartışmaya açarak davalı idareye başvurması üzerine, konunun yeniden gündeme getirilerek ve TÜBİTAK tarafından firmaca alınan önlemlerle risklerin ihmal edilebilir boyutlara indirildiği yolunda düzenlenen rapor da esas alınarak, siyanür liçi yöntemle işletilecek olan altın madenine izin verilmesi gerektiği yolundaki dava konusu işlem, kesinleşmiş mahkeme kararının, uygulamada değiştirilmesini ortaya çıkarmıştır ki, bu durumun hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmadığı açıktır...” gerekçesiyle iptal edilmiştir. Bu karar hakkında Danıştay Nöbetçi Dairesi dava konusu işlemin, kesin ve yürütülebilir bir işlem olmadığı” gerekçesiyle yürütmeyi durdurma kararı vermiştir. Temyiz incelemesi devam etmektedir.

III- Kararları Uygulamayan Kamu Görevlilerinin Tazminat Sorumluluğu:

1997 yılında verilen kesinleşmiş mahkeme kararını 30 gün içinde uygulamayan dönemin yöneticileri hakkında açılan tazminat davasında; temyiz incelemesi yapan, Yargıtay 4. Hukuk Dairesi 25.09.2001 gün ve 2001/3884 Esas, 2001/ 8478 Kararı ile “dönemin Başbakanı Mesut Yılmaz, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Cumhur Ersümer, Sağlık Bakanı Halil İbrahim Özsoy, Bayındırlık Bakanı Yaşar Topçu ile İzmir Valisi Erol Çakır aleyhinde tazminata hükmedilmesi gerektiğine” karar verilmiştir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi’nin 25.09.2001 gün ve 2001/3884 Esas, 2001/ 8478 Karar sayılı ilamında özetle;

· “...Mahkeme kararının Çevre Bakanlığı tarafından 23.10.1997 tarihinde, Başbakanlık, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, İzmir Valiliği ile Bayındırlık ve İskan Bakanlığı’nın İzmir Bölgesi Müdürlüğü’ne gönderildiği ve yargı kararının gereğinin yerine getirilmesinin istendiği, bu yazının usulüne uygun olarak tebliğ edilmesine karşın, Çevre Bakanı İmren Aykut dışında kalan davalıların, yasada öngörülen süre içerisinde siyanür liçi yöntemiyle altın madeni çıkartılmasını önleyici eylemde bulunmadıkları, işlem tesis etmedikleri ve böylece yargı kararını uygulamadıklarının anlaşıldığı...”

· “...Anayasanın 138/son maddesinde;Yasama ve Yürütme Organları ile İdarenin mahkeme kararlarına uymak zorunda olduğu, bu organların mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştirilemeyeceği ve bunların yerine getirilmesinin geciktirilemeyeceği kuralının bulunduğu, 2577 Sayılı İdari Yargılama Usulü Yasası’nın 28. maddesinde de Danıştay, Bölge İdare Mahkemeleri, İdare ve Vergi Mahkemelerinin esasa ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararlarının icaplarına göre idarenin, kararın tebliği tarihinden itibaren otuz gün içinde işlem tesis etmek ve eylemde bulunmak zorunda bulunduğu, aynı maddenin 4. fıkrasında, mahkeme kararların otuz gün içinde yerine getirmeyen kamu görevlisi hakkında, tazminat davası açılabileceğinin hükme bağlandığı...”,

· “...ayrıca ceza hukuku yönünden, yargı kararlarının gereklerini yerine getirmeyen kamu görevlilerinin eylemleri, kişilerin haklarını çiğneyip zarar verdiğinden, keyfi davranma olarak nitelenerek, Türk Ceza Yasasının 228.maddesi kapsamında suç sayıldığı...”

· “...yargı kararını uygulamak durumunda bulunanların, kararın eksikliğini ya da yanlışlığını tartışma yetkileri bulunmadığı gibi, bu kararları eksik uygulamaları, uygulamış gibi davranarak işleme yapay bir görüntü vermeleri de kararın uygulandığı sonucunu doğurmayacağı, kararın 30 gün içinde uygulanmamış olması kişisel sorumluluk için yeterli sayıldığı...”

· “...bu yasal düzenlemeler ve somut olaydaki olgular birlikte değerlendirildiğinde, yargı kararı gereğinin yerine getirilmemesi biçiminde gerçekleşen (İmren Aykut dışındaki) davalıların haksız eylemi sonucunda, davacıların kişilik haklarının zarar gördüğünün benimsenmesi gerektiği...”

belirtilmiştir. Tazminat davasının yargılaması devam ediyor.

IV- Bilimsel Raporlardaki Tartışmalar :

Bizce, hukuk devletinde kesinleşmiş mahkeme kararlarının uygulanması konusu; bilimsel raporlarla dahi tartışılmamalıdır. Kaldı ki; madenin işletilmesini sağlayan işlemlerin dayanağı gösterilen TÜBİTAK raporu da bilim çevrelerinde doğruluğu tartışılan bir rapordur.

1. Türk Tabipler Birliği’nin “Siyanür Liçi Yöntemiyle Yapılan Altın Madenciliğinin İnsan ve Çevre Sağlığı Üzerindeki Etkilerini ve Bergama-Ovacık Altın Madeninin Yaratacağı Riskleri Değerlendiren” raporunda insan sağlığı üzerindeki yaratacağı riskler belirtilmiştir.

2. Başbakanlık Makamı’nın istemi üzerine Dokuz Eylül Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü’nce hazırlanan “TÜBİTAK Raporunun Değerlendirilmesi”ne ilişkin raporun sonuç bölümünde; “TÜBİTAK Raporunda altın üretiminin çevresel etkileri konusunda

Danıştay’ın sorduğu sorular ve işaret ettiği sakıncalı durumların alınmış ve alınacak mühendislik önlemleri ile giderildiğine ilişkin açıklamaların yetersizliği,

Danıştay tarafından ısrarla istenen Ovacık Madeni’nin toplum ve insan sağlığı riskleri başta olmak üzere, ekolojik etkilerini risk birimleriyle sayısal olarak değerlendirmesi gereken bir rapora ihtiyaç varken, bu raporda bunlardan hiç söz edilmediği,

Altın madeni ruhsatlandırmada yüzlerce yıllık deneyimi bulunan Amerikan yönetimlerinin yetkili uzmanlarının görüşlerinden Ovacık Altın Madeni projesi lehine olanların ayıklanarak kullanılmış olduğu, aleyhte veya uyarı mahiyetinde olanların gözardı edildiği ve bu şekilde ilgili Türk Makamlarının yanlış ve eksik bilgilendirildiği,

Raporlarında ve Amerika’daki yetkililerle yapılan görüşmeler sırasında işaret edilen eksik ve teknik finansman projelerin listesine özen gösterilmemiş olduğu,
Ovacık’taki altın madeni işletmesinde bulunmadığı halde, raporda varmış gibi gösterilen atık barajı pH kontrol teçhizatına bağlı alkali (kostik) ekleme düzeneğinde bir güvence imiş gibi bahsedildiği,
Eklerde sunulan münferit bilimsel görüş raporlarında bilim adamlarımız projenin olumlu ve olumsuz buldukları yanlarını ayrı ayrı tartıştıkları halde bunlardan olumsuz görünenlerin özet raporda yer almadığı,
Özellikle gelecekte maden kapatıldıktan sonra olabilecek çevresel bulaşmalarda alınacak önlemlere ve verilecek güvencelere gereğince değinilmediği,
İnşaat esnasındaki denetim esasları ve ilgili kayıt ve dokümanlara yer verilmediği,
Tesisisin işletilmesi sırasında çevresel unsurların denetlenmesinin gereksiz olduğu gibi bir fikrin savunulmasının tutarsızlığı

hususlarında birleşildiği” belirtilmiştir.

3. TMMOB Çevre, Jeoloji, Kimya ve Metalurji Mühendisleri Odaları tarafından hazırlanan Aralık/2001 tarihli “BERGAMA-OVACIK ALTIN İŞLETMESİ GİRİŞİMİ konusunda TÜBİTAK-YDABÇAG Uzmanlar Komisyonu Raporunun ELEŞTİRİSİ” başlıklı raporda da TÜBİTAK Raporunun gerçeği yansıtmadığı belirtilmiştir. Raporda özetle;

Önde gelen risk, deprem riski. Tesis önemli bir deprem riski altında. Ancak, buna karşı önlemler pekiştirilecek yerde, konu geçiştirilmeye çalışılmış.
Deprem riski yalnızca atık barajı için tartışılırken tesisin öteki birimleri için göz ardı edilmiş. 17 Ağustos 1999 Depremi sırasında Tüpraş’ta yıkılan kulenin çevredeki tankların yanışına neden olması ya da Yalova Aksa’da hasarlanan tanklardan çevreye akrilonitril yayılması gibi, burada da hasar görecek herhangi bir yapıdan başta siyanür olmak üzere zehirli kimyasalların saçılması riski sürüyor.
Atık barajı tesisin en riskli yapısı. Bu yapıda depolanacak atığın yalnızca sıvı fazı arıtılmış ve katı fazında tonlarca ağır metal ve siyanür bileşikleri bulunacak. Bu büyük bir risk kaynağı. Barajda bekletildiği sürece bu iki faz arasında ortaya çıkacak tepkimeler, bu çamurun bir nedenle çevreye yayılması durumunda çok zararlı kimyasalların ortaya çıkmasına neden olacaktır.
Deprem riski ile birlikte, atık barajının herhangi bir nedenle yıkılması durumunda çevredeki yeraltı suyunun nasıl bir risk altında kalacağı yeterince irdelenmemiş.
Barajın ana seddesinin duraylı kalacağı kuşkulu. Yapılan bir değerlendirme ile beklenen deprem yükleri altında seddenin güvenlik katsayısı 1’den az çıkmıştır.
Üstelik, 30 m yükseklikli kaya dolgunun, taşıtılacağı kalın ve zayıf alüvyonda ortaya çıkaracağı oturmalar da seddenin hasar görme riskini arttırıyor.
Daha kötüsü, barajın gerisindeki vadide yaşanabilecek bir sellenmeye ilişkin olarak kullanılan veriler çelişkilidir ve ne yazık ki memba seddesi ve çevirme kanallarının boyutlandırılmasında küçük debiler dikkate alınmıştır. Barajın böyle bir sellenme durumunda taşarak yıkılması riski yüksektir.
Tesiste yalnızca atık su arıtılmaktadır. Bu su ile birlikte barajda depolanacak olan katı atıklar ağır metalleri, siyanür bileşikleri ile birlikte orada sürekli kalacaktır. Bu zehirli atıkların duraylılaştırılması için hiçbir şey yapılmamıştır. Baraj bir nedenle göçer ya da kaçırırsa çevreye denetimsiz bir kirlilik yayılacaktır.
Barajdaki bu su+katı atık su karışımı siyanürlerin hidrojen siyanür gazına dönüşmemesi için yüksek pH’ta tutulmaya çalışılmaktadır. Ancak, gerek alınan önlemlerin yetersizliği, gerek barajdaki çamur karıştırılamayacağı ve gerekse taşkın riski nedeni ile bunun güvencesi yoktur.
Açık ve yeraltı maden ocağından çekilmesi gerekecek olan yeraltısuyu miktarı da yanlış ve eksik hesaplanmıştır; bu su baraja boşaltılacak ve barajın kapasitesi bu suyu alamayacağı için, barajın duraysızlaşma riski yükselmektedir.
Ocaktan çok miktarda su çekileceği için çevredeki yeraltısuyu akiferi tükenecek, yeraltısuyu düzeyi düşecek ve kullanılagelen kuyular kuruyacaktır.
İşletmeden salınacak olan azot bileşiklerinin nitrik asite dönüşmesi ve doğada duraylı olan yöredeki arsenopiriti çözmesi sonucu arsenik kirlenmesi ve kanser yayılması riski vardır. Bunun ölümcül örnekleri dünyanın bir çok yeri ile birlikte ülkemizde de yaşanmıştır. Kütahya’da siyanürle gümüş işletilirken, bu süreç sonunda 800 yıllık bir komşu köyde kanser ölümleri sonucu yalnızca 6 kişi kaldı.
Açık ocakta şev duraysızlaşması riski, patlayıcı uygulamalarında uçan taş riski, işletmeden kaynaklanacak gürültülerin izin verilen düzeyi aşma riski, zararlı kimyasal ve maddelerin kamu ulaşım yollarında taşınması riski, açık ocaktan çıkacak pasanın hiçbir önlem alınmadan atık barajı seddesinde depolanmasından kaynaklanacak riskler, siyanürle işlemden kaynaklanan kaza ve sızma riski, kullanılacak öteki 10 çeşit kimyasal maddeden kaynaklanan riskler, atık barajı seddesinde kullanılacak pasadan asit maden drenajı oluşma riski, tesisten çıkacak tozların ince ve silisli oluşu nedeni ile yörede akciğer kanseri yayılması riski, su arıtma sisteminin işletmesindeki olası yanlışlar sonunda çevreye HCN, disiyan ve kükürtdioksit yayılması riski de kayda değer öteki risklerdir.
Bu riskler bütün ağırlığı ile süregelmektedir ve giderilmesi için önlemler alınmadığı, pek çoğunun da giderilemeyeceği açıktır! Oysa tesis, çevre ve insan sağlığına yönelik risklerin önemini arttıracak kadar özel ve çok duyarlı bir yörededir.
Bunlar TÜBİTAK Raporu’nda ya hiç ele alınmamış; ya üstünkörü geçiştirilmiş; ya da ek raporlarda değinilmiş olmasına karşın Rapor’un ana bölümünde dikkate alınmamıştır.

denilmiştir.

V- Son Yürütmeyi Durdurma Kararları:

Başbakanlığın hukuka aykırı işleminden sonra; Madenci şirketin çalışmasını sağlayan Sağlık Bakanlığı’nın “bir yıllık deneme izni verilmesine ilişkin” işlemi hakkında İzmir 3. İdare Mahkemesi’nin 10.01.2002 gün ve 2001/401 Esas sayılı kararıyla Orman Genel Müdürlüğü’nün “altın madeni işletmeciliği ile ilgili izinlerin uzatılmasına ilişkin” işlemi hakkında da İzmir 1. İdare Mahkemesi’nin 23.01.2002 gün ve 2001/239 Esas sayılı kararıyla “...dava konusu işlemlerin kesinleşmiş yargı kararının uygulamada değiştirilmesi sonucu ortaya çıkarmıştır ki, bu durumun hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmadığı açıktır...” gerekçesiyle “yürütmeyi durdurma kararı” verilmiştir.

Sağlık Bakanlığı’nın işlemi hakkında verilen yürütmeyi durdurma kararının gerekçesinde özetle;

Uyuşmazlık konusu altın madeni işletmeciliğine Çevre Bakanlığınca verilen iznin iptali istemiyle açılan davada, gerek Danıştay Altıncı Dairesinin bozma kararında gerekse buna karara uyularak İzmir 1. İdare Mahkemesince verilen ve Danıştay’ca da onanarak kesinleşen 15.10.1997 gün ve E:1997/636 K:1997/877 sayılı kararda, Çevresel Etki Değerlendirme Raporu ve sözü edilen davada mahkemesince yaptırılan bilirkişi incelemesi sonucu düzenlenen rapordan, altın madenciliğinde, liç işleminde kullanılan siyanür ve ortaya çıkacak diğer ağır metallerin çevre ve insan sağlığı için olumsuz etkiler yaratacak olası bir risk ve tehdit unsuru oluşturduğu, özellikle çok kuvvetli bir zehir olan siyanürün toprağa, suya ve havaya karıştığı zaman her türlü canlı açısından zararlı olduğu, dolayısıyla proses gereği atık barajlarına pompalanan siyanürlü atıkların, geçirimsiz olarak planlanan bu atık barajlarından oluşabilecek sızıntılar nedeniyle su kaynaklarına ve diğer kullanım alanlarına ulaşma olasılığı bulunduğu ve siyanürle altın madeni işletilmesindeki risk unsurunun ön plana çıktığı, ayrıca aynı risk sebebiyle bu bölgelerdeki flora ve faunanın da bozulma tehdidi altında kaldığının anlaşıldığı belirtilerek, bu raporda da öngörülen olası risk faktörleriyle çalışan ve bu riskin gerçekleşmesi halinde doğrudan veya çevrenin bozulması ile dolaylı olarak insan yaşamını etkileyeceği kesin olan siyanür liçi yöntemi ile altın madeni işletilmesine izin verilmesi yolundaki işlemde kamu yararına uygunluk bulunmadığı gerekçesiyle verilen iznin iptaline karar verilmiştir.
Sözü edilen kararın gerekçesini oluşturan ve Çevresel Etki Değerlendirme ve bilirkişi raporlarında da öngörülen “risk faktörlerinin işletmede görülen, tesise özgü teknik eksikliklerden ve alınan önlemlerin yetersizliğinden değil, sözü edilen raporlarda da belirtildiği üzere, bölgenin 1. derece deprem kuşağında bulunması, yer altı suyunun yağıştan ve yüzeysel akıştan süzülme ile oluşması, proje sahasında yağışların taşkınlara sebep olması, bölge topraklarının erozyon potansiyeli gibi yörenin coğrafi ve iklim koşullarının etkilenebilirliği ve siyanürün PH değerinin yağışlardan etkilenmesi, PH değerinin düşmesi durumunda siyanürün en tehlikeli olan HCN gazına dönüşeceği, HCN’nin düşük kaynama noktasına sahip olduğu için (25,7) atmosfere karışma riskinin yüksek olması, siyanürün büyük toprak katmanları tarafından çok miktarda uzaklaştırılsa da zaman içinde hidroliz gibi nedenlerle yeniden su ortamına salıverildiği, atık barajında bulunan maddelerin yer altı suyu üzerinde olması etkisinin 20-50 yıl sürebileceği gibi altın madenciliğinde altının elde edilmesi için kullanılan siyanür liçi yönteminden kaynaklanan risk faktörleri olduğu açıktır.
Olayda ise Normandy (Eurogold) Madencilik Şirketince, kesinleşen yargı kararı ve bu karar uyarınca, işletme izinlerinin iptaline rağmen tesise yeni ilaveler yapılarak, ek önlemler alındığından söz edilip, iptal kararında belirtilen olası risklerin tamamen ortadan kaldırıldığı gerekçesiyle Başbakanlığa başvurulmuş ve Başbakanlıkça TÜBİTAK’a hazırlattırılan raporda da tesiste alınan önlemlerle risk faktörlerinin ortadan kaldırıldığı belirtilmiş ise de, tesiste kullanılacak yöntemin eskisi gibi siyanür liçi yöntemi olduğu açıktır.
Yargı kararlarında, olayın incelenip tartışılması sonucu ifade edilen “risk ve tehdit” unsurlarının altın madeni işletmesinde kullanılan siyanür liçi yönteminden kaynaklandığı belirtilirken, bu risklerin Çevresel Etki Değerlendirme ve bilirkişi raporlarında da öngörüldüğü ifadesinin, anılan yöntemden kaynaklanan risk ve tehditlerin varlığının sözü edilen raporlarla da desteklendiği anlamını taşıdığı açık olup, kararlardan bu risklerin alınacak ek önlemlerle giderileceği yolunda bir sonuca ulaşmak mümkün değildir.
Kaldı ki, siyanür liçi yöntemle işletilen madenin, işletme süresinin bitimi sonucu kapatılmasından sonra da, atık barajında biriken siyanür ve diğer ağır metallerin etkisinin 20-50 yıl sürebilecek olmasının bölgede yaşayan insanların sağlıklı bir çevrede yaşama hakkını tehdit eden insan yaşamı için çok uzun bir sürede insanları huzursuz ve tedirgin bir yaşam sürme zorunda bırakması gibi kabul edilebilir olmayan bir risk unsuru olduğu açıktır.
Öte yandan, davacı vekilinin 2.kez yürütmenin durdurulması talebini içeren 14.12.2001 günlü dilekçesi ekinde sunulmuş olan, Başbakanlık Müsteşarlığının talebi üzerine Dokuz Eylül Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümünün 16 öğretim üyesi tarafından hazırlanmış Ekim-2000 tarihli raporda, uyuşmazlık konusu altın madeni işletme tesislerinde alınan ilave tedbirlerle ilgili hazırlanan “Ekim-1999” tarihli TÜBİTAK-YDABÇAG Değerlendirme Raporu’nun, incelendiği söz konusu raporda özetle, ilgili tesisin yöneticilerinin genel anlamda Türkiye’de mevcut olan kamu ve özel kesimin sahip olduğu işletmelerin pek çoğundan belki biraz daha duyarlı bir çevre bilincine sahip olabilecekleri ancak “alınan ilave tedbirlerle riskler ortadan kaldırılmıştır.” İfadesini gerektirecek bir çalışmanın söz konusu olmadığının belirtildiği görülmüştür.
Yukarıda açıklandığı üzere, Bergama Ovacık ve Çamköy civarında bulunan altın madeninin doğrudan veya çevrenin bozulması ile dolaylı olarak insan yaşamını etkileyeceği kesin olan siyanür liçi yöntemle işletilmesine izin verilmesi yolundaki işlem kamu yararına aykırı bulunarak kesinleşmiş yargı kararı ile iptal edilmiş iken, işletici şirketin tesiste bazı ilave yatırımlar yaparak ek önlemler aldığından bahisle “siyanürle altın arama yöntemi” ni yeniden tartışmaya açarak davalı idareye başvurması üzerine, konunun yeniden gündeme getirilerek ve TÜBİTAK tarafından firmaca alınan önlemlerle risklerin ihmal edilebilir boyutlara indirildiği yolunda düzenlenen rapor da esas alınarak, siyanür liçi yöntemle işletilecek olan altın madenine 1 yıl süreli deneme izni verilmesi yolundaki dava konusu işlem kesinleşmiş yargı kararının uygulamada değiştirilmesi sonucu ortaya çıkarmıştır ki, bu durumun hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmadığı açıktır

denilmektedir.

Bu yürütmeyi durdurma kararına davalı tarafın yapmış olduğu itiraz, İzmir Bölge İdare Mahkemesi’nin 20.03.2002 gün ve 2002/285 sayılı kararı ile “...dava konusu işlemin uygulanması halinde giderilmesi güç veya olanaksız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması koşullarının her ikisi de gerçekleştiğinden...” gerekçesiyle reddedilmiştir. Bu kararla birlikte sözü edilen yürütmeyi durdurma kararına karşı başka bir başvuru yolu kalmamıştır.

VI- Bakanlar Kurulu’nun Mahkeme Kararını Hiçe Sayan Prensip Kararı:

Yürütmeyi Durdurma kararından sonra; İzmir Barosu Başkanlığı tarafından Sağlık Bakanlığı ve İzmir Valiliği’ne 27.02.2002 tarihinde başvurularak, mahkeme kararının uygulanması istenmiştir. Bunun üzerine, Sağlık Bakanlığı; İzmir Valiliği’ne gönderdiği 28.03.2002 gün ve 4875 sayılı yazısı ve ekinde bulunan Bakanlık oluru ile “...İzmir Barosu Başkanlığı tarafından Normandy Madencilik A.Ş.nce altın çıkartılması amacıyla kurulan işletmeye deneme izni verilmesine dair işlemin iptali ve yürütmenin durdurulması için Bakanlık aleyhinde açılan davada İzmir 3.İdare Mahkemesi’nin 10.01.2002 gün ve 2001/401 sayılı kararı ile dava konusu işlemin teminat aranmaksızın dava sonuçlanıncaya kadar yürütülmesinin durdurulmasına karar verildiği, kararın 04.03.2002 tarihinde bakanlığa tebliğ edildiği, bu nedenle 2.12.2000 tarih ve 18847 sayılı deneme izni ilgili olarak, mezkur yürütmenin durdurulması kararının 2577 Sayılı İdari Yargılama Usulü Yasası’nın uygulanması ile deneme izninin ve işletmenin faaliyetinin durdurulması için kararın en geç 03.04.2002 tarihine kadar İzmir Valiliğince tesis yetkililerine tebliğ edilmesi...” gerektiği belirtilmiştir.

Yürütmeyi Durdurma kararı ve ardından “mahkeme kararının uygulanmasını” içeren Sağlık Bakanlığı yazısı, gazetelerde haber konusu olmuş. Hatta; “son gün” başlıklı haberler yayınlanmıştır.

Bakanlık yazısında belirtildiği gibi; mahkeme kararına uygun olarak, 03.04.2002 tarihinde işletmenin faaliyetinin durdurulması gerekirken, 01.04.2002 tarihinde, önce Sağlık Bakanı Osman Durmuş’un bir televizyon kanalında yaptığı açıklamayla ve 03.04.2002 tarihinden itibaren de gazetelerde çıkan haberlerle; Bakanlar Kurulu’nun mahkeme kararlarına karşın, Ovacık Altın Madeni İşletmesinin çalışmasını sürdürmesi konusunda “prensip kararı” aldığı öğrenilmiştir. Bu kararın iptali için İzmir Barosu tarafından 09.04.2002 tarihinde yürütmeyi durdurma istemli olarak dava açılmıştır. Ayrıca Bakanlar Kurulu üyeleri hakkında; “Yargı Kararının Uygulanmasını Engelleyen Bakanlar Kurulu Kararı Çıkartarak Anayasayı ihlal etmek suretiyle TCK 146/1. Maddesine Muhalefet Etmek” ten suç duyurusunda bulunulmuştur.

VII- AİHM’ne Yapılan Başvuru:

1997 yılında verilen kesinleşmiş mahkeme kararının uygulanmaması üzerine, Bergamalı 511 yurttaş tarafından; “siyanürlü liç yöntemi ile altın maden işletmeciliği bölgede ikamet eden başvurucularla birlikte yöre halkına ve ekolojik dengeye telafi edilemez zarar verdiğinden/vereceğinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 2. ve 8. maddeleri ile mahkeme kararının yerine getirilmemesinden dolayı hak arama özgürlüğü ihlal edildiğinden 13. Maddesinin, ayrıca mahkeme kararının infaz edilememesi nedeniyle 6.maddesinin ve sözleşmenin ek 1. Protokol 1. Maddesindeki mülkiyet hakkının ihlal edildiğinin tespiti” için 1998 yılında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne 3 ayrı başvuru yapılmıştır. İvedilikle görüşülmesine karar verilen her üç başvuruda da TC Hükümeti’nin yanıtı alınmıştır.

VIII-Son Söz:

Anayasanın 138/son maddesi; “...yasama ve yürütme organları ile İdarenin mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştirilemez ve bunların yerine getirilmesini geciktirilemez…”,

2577 Sayılı İdari Yargılama Usulü Yasası’nın 28. maddesi de; “...Danıştay, Bölge İdare Mahkemeleri, İdare ve Vergi Mahkemelerinin esasa ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararlarının icaplarına göre İdare en geç 30 gün içinde işlem tesisi etmeye veya eylemde bulunmaya mecburdur…”

der…

Bakanlar Kurulu’nun “prensip kararı” ile;

· Mahkeme kararlarına direnilmiş, kararların uygulanması engellenmiştir.

· Anayasa ve yasaya aykırı olarak görev ve yetkiyi kötüye kullanılmış, anayasayı ihlal suçu işlenmiştir.

· Anayasa’nın 2.maddesindeki; “...Türkiye Cumhuriyeti'nin HUKUK DEVLETİ olduğu” kuralı yok sayılmış, hukuk güvenliği yok edilmiştir.

· Bu karar, kararı imzalayanların siyasal meşruluğunun tartışılır hale getirmiştir.

Bergama’da siyanür liçi yöntemiyle altın madeni işletmeciliğine izin veren idari işlemler yargılanmış, yargılama sırasında tartışılmıştır. Yukarıda açıklanan mahkeme kararları ve bilimsel raporlar karşısında; Bergama’da yapılacak siyanür liç yöntemiyle altın işletmeciliği işi ve işe olanak sağlayan idari işlemler, Anayasa’nın 2, 17 ve 56 ve 138. maddelerine aykırıdır. Bu konudaki tartışma artık sona ermelidir. Yapılması gereken; Bakanlar Kurulu kararı, hemen geri alınmalı, mahkeme kararları doğrultusunda; Madenin faaliyeti hemen durdurulmalıdır. Aksine davranış; T.C. Anayasası ve yasalarını, dolayısıyla “sağlıklı çevrede yaşama hakkını”, “hukuk devleti ilkesini” ve “yurttaşı” hiçe saymak olacaktır. Toplumdaki hukuk güvenliği duygusunu yok etmenin hiç kimseye yararı yoktur.

Anasayfa

Hosted by www.Geocities.ws