Dr.Sinan DOĞANTÜRK

Kadın Hastalıkları ve Doğum

Ankara

 

 

 

 

ÜREME

 

 

 

Üreme tüm canlılarda türlerin sürekliliğini simgeleyen evrensel bir olgudur. İnsan yaşamı erkek gamet hücreleri spermatozoon ile kadın gamet hücresi oositin zigot adı verilen tek bir hücreyi oluşturmak üzere bir araya geçmesi yani fertilizasyon ile başlar.

 

Bu tek hücresel organizma daha sonra hücre bölünmesi, göç, gelişim ve farklılaşma evrelerinden geçerek çok hücreli bir canlıya, insana dönüşmektedir.

 

Süreçteki temel belirleyici olay gamet hücrelerinin birleşmesi yani ferilitizasyondur. Bunun için kadın ve erkek üreme hücrelerinden birçok değişiklikler meydana gelir.

Amaç

Somatik hücrelerde görülen (n:46) sayıdaki kromozomun mayoz yada matürasyon bölünmeleri ile gamet hücrelerinde görülen haploid sayıdaki (n=23) kromozoma indirgenmesi

Fertilizasyon için gamet hücrelerinin şekillerindeki gerekli değişikliklerin oluşmasıdır.

Mitoz Bölünme

İnsan somatik hücreleri 23 çift veya diploid sayıda kromozom içermektedir. Normal bir somatik hücre mitoza girmeden önce her bir kromozomun DNA içeriği iki katına çıkar (repication)

Mitozik Bölünmenin Evreleri

Profaz: Kromozomlarda kıvrılma, kısalma, yoğunlaşma meydana gelir

Prometafaz: Kromozomlar sentromer bölgesinden birleşirler

Metafaz: Kromozomlar ekvatoryal düzlemde yerleşirler

Anafaz: Kromozomlar sentromer bölgelerinden ayrılarak farklı kutuplara göçerler

Telafaz: Kromozomlarda uzama görülür. Kıvrılmalar kaybolur. Nükleer zar oluşur, stoplazma bölünür. Böylelikle ana hücredeki kromozom sayısının aynısına sahip iki hücre oluşur.

Mayoz Bölünme

Mayoz bölünmede de germ hücreleri DNA içeriklerini artırırlar (replication)

Mayotik bölünmenin ilk karakteristik özelliği homolog kromozomların bir araya gelerek eşleşmesidir. (Dairing, Synepsis) İkinci karakteristik özelliği cross over olayıdır. Bu iki eş homolog kromozom arasında kromatid segmentlerinin yer değişimdir. (İnterchange of chromatid segments)

Birinci mayotik bölünme sonrasında herbir yavru hücre her bir kromozom çiftinin bir üyesini içerir. Buda 23 çift DNA yapılı kromozomdan oluşur.

2.Mayotik Bölünme

İlk mayotik bölünmeden kısa bir süre sonra hücre ikinci matürasyon bölünmesi başlar. İlk mayotik bölünmenin aksine bu bölünmede DNA sentezi olmaz ve çift DNA yapılı 23 kromozom sentroner kısmından bölünür ve her bir yeni yavru hücre 23 kromatid içerir.

 

Ardarda oluşan iki mayotik bölünme yanda maturasyon bölünmesinin amacı;        

Homolog kromozomların yavru hücrelere rastgele dağılımı, crossover olayı ile genetik değişkenlik sağlamak

Her bir germ hücresinde normal somatik hücrenin DNA’sının yarısını içeren haploid sayıda kromozom bulunmasını temin etmektedir.

Gametogenez

Bu olay kadın üreme hücresi oosit ile erkek üreme hücresi spermatozoonun oluşumunu ve mentruasyon sürelerini içerir.

Erkek ve kadın germ hücreleri embriyonik gelişimin 3.haftasında yolksac duvarından ameboid hareketleri ile 4.haftanın sonunda veya 5.haftanın başında gelişmekte olan gonadlara ulaşırlar.

Oogenez

Primitif germ hücrelerinin önce oogonialara daha sonra olgun oositlere dönüşüm sürecini tanımlar

Primordial germ hücreleri dişi gonodlara ulaştıktan sonra, önce oogonialana farklılaşırlar. Üçüncü ayın sonunda oogonialardan primer oositr oluşur.

 

Primer oositler puberteye kadar mayoz bölünmenin profaz evresinde kalırlar (DICTYOTENE)

Bunu sağlayan primer oositlerin etrafındaki follikül hücrelerden salgılanan oosit maturasyon  inhibitörü adlı maddedir.

 

Intrauterin yaşamın yaklaşık 5.ayı civarında overlerdeki germ hücreleri 7 milyona ulaşır. 7.ayda oogoniaların çoğu atretik hale geçerken canlılığını sürdüren primer oositler 1.mayoz bölünme aşamasında kalırlar.

Doğumda 700 bin-2 milyon primer oosit kalır. Pubertede ise yaklaşık 400 bin oosit her iki overde bulunur.

 

Puberteyi başlatan olaylar sonucunda hipotalamustan salınan GnRH hipofiz bezinin ön lobundan salgılanan FSH ve LH üzerine etki ederek bunların salgılanmasını sağlar. Bu iki hormon overlerdeki değişikliklerin uyarılması ve kontrolünden sorumludur.

 

FSH overlerde ovarian follikülerin gelişmesini ve folliküler hücrelerden östrojen salgılanmasını uyarırken, LH sekonder oositte 1.mayotik bölünmenin tamamlanmasını, ovulasyonun tetiklenmesini ve oluşan corpus luteumdan progesteron salgılanmasını sağlar

 

Her bir ovarian siklusta salgılanan FSH etkisiyle 5-15 promordial follikül olgunlaşmaya başlar.

Promordial folliküllerin etrafındaki tek sıra yassı epitel, FSH etkisiyle çok katlı granüloza hücrelerine dönüşür. Bu haliyle promordial follikül primer follikül adını alır. Aynı zamanda granüloza hücrelerinden veya olasılıkla oositin kendinden salgılanan glikoprotein yapısındaki zona pellusida oosit yüzeyini kaplar.

 

Gelişimin sürmesiyle granüloza hücreleri arasında içi sıvı dolu bir boşluk şekillenerek artrumu oluşturur. Bu aşamadaki follikül sekonder follikül olarak adlandırılır.

Olgunlaşma aşamasına gelen follikül art graaf veya tersiyer follikül olarak adlandırılır.

 

Her bir siklusta birçok primordial follikül gelişmeye başlamakla birlikte genellikle bir tanesi maturite aşamasına ulaşır. Diğerleri atreziye uğrarlar ve corpus atreticem oluşur.

 

Follikülün matürasyona ulaşması ile ve bu arada follikül hücreleriden salgılanan östrojen etkisi ile endojen LH salgılanması uyarılır ve primer oosit ilk mayoz bölünmesini tamamlar.

Bu bir birine eşit olmayan iki kardeş hücrenin oluşumu ile sonuçlanır. Her biri çift yapılı 23 kromozom içeren bu hücrelerden büyük olanı sekonder oosittir, diğer küçük olan ise birinci kutup cisimciğidir. Böylece ilk mayotik bölünme hemen ovulasyondan önce gerçekleşir.

 

Siklus ortasında görülen endojen LH piki ile ovulasyon gerçekleştirilir. Daha sonra oositin 2.mayoz bölünmesinin tamamlanması oositin fertilize olmasına bağlıdır. Fertilizasyon olmaz ise oosit 24 saat içerisinde dejenere olurken, fertilizasyon olması durumunda DNA replikasyonu olmaksızın hücre ikinci mayotik bölünmesini tamamlar.

 

Primer oosit LH etkisiyle ilk mayotik bölünmesini tamamlarken aynı zamanda ovulasyon gerçekleşir. Ovulasyonu izleyerek rüptüre olan follikül duvarında kalan granüloza hücreleri ve teka intern hücreleri vaskülarize olur ve LH etkisiyle luteal hücrelere dönüşürek korpus luteumu oluştururlar ve progesteron sekresyonu başlatırlar.

 

Östrojen etkisiyle proliferasyona uğrayan endometrium ovulasyondan sonra salgılanan progesteron etkisi ile sekretuar faza geçerek implantasyona hazırlanır.

 

Fertilizasyon olmaz ise ovulasyondan yaklaşık 9-10 gün sonra korpus luteum dejenere olarak fibrotik bir doku olan corpus albikansa dönüşür. Eş zamanlı azalan progesteron sekresyonuna bağlı olarak implantasyon için hazırlanan endometrium menstuel kanama ile dökülür.

 

Fertilizasyon gerçekleşirse embryodaki trofoblastik hücrelerden salgılanan hCG nin etkisi ile korpus luteum dejenerasyondan kurtulur ve gelişimini sürdürerek gebelik korpus luteumuna dönüşür.

Spermatogenez

Plimitif germ hücrelerinin önce spermatogonialarına ve daha sonra olgun spermatozoolara dönüşüm sürecini tanımlar.

 

Piberteden hemen önce primordial germ hücreleri iki tip olan spermatogonialara farklılaşır. Tip A spermatogonialar mitoz ile bölünerek kök hücreler için devamlı bir kaynak sağlarken bunlardan gelişen tip B spermatogonialar primer spermatositleri oluşturur.

 

Tip B spermatogonialar mitoz ile çoğalarak primer spermatositleri meydana getirirler. Primer spermatositler 1.mayoz bölünmelerini tamamlayarak sekonder spermatositleri oluştururlar. Bu hücrelerde 2 mayotik bölünme sonunda spermatidlere dönüşürler.

 

Spermatitlerin fertilizasyon yeteneğine sahip olgun sperm hücrelerine dönüşmesi spermiogenez denilen bir süreçte meydana gelir. Bu süreçte;

Akrozom oluşumu

Nükleus kondensasyonu

Spermin boyun orta kısım ve kuyruğunun oluşumu

Stoplazmasının çoğunun atılması, gerçekleşir

Bir spermatogoniumdan olgun bir spermatozonun oluşmasına kadar geçen süre yaklaşım 70 gündür.

Fertilizasyon

Kadın ve erkek gamet hücrelerinin birleşmesi işlemidir ve tüp ampullasında gerçekleşir.

Spermatozoaların bir oositi fertilize edebilmesi için kapasitasyon ve akrozon reaksiyonlarını tamamlamaları gerekir.

Kapasitasyon

Yaklaşık 7 saat süren ve spermatozoonun kadın genital sisteminde ilerlerken akrozomal kısmını örten plazma membranındaki glukoprotein örtünün ve seminal plazma proteinlerinin uzaklaşmasıyla sonlanan olaydır.

Akrozom Reaksiyonu

Bu reaksiyon ancak kapasitasyonun tamamlanması ile görülür.

Bu reaksiyonda koronaradiata ile zonopellusidanın penatrasyon için gerekli olan akrozomal içerik salgılanır.

 

Fertilizasyon olayı tüp ampullasında gerçekleşir.

 

Tüpün ampuller bölgesine ulaşabilen sperm hücreleri için aşılması gereken ilk bariyer koronaradiata, ikinci bariyer zonapellisidadır.

 

Zonapellisida akrozin yardımıyla penetre edilir. Sperm hücresinin baş kısmı oosit yüzeyi ile temas eder etmez zona pellisidanın özellikleri geliştiren ve spermatozoanın türe spesifik reseptörlerini inaktive eden lizozamal enzimler salınır ve böylelikle diğer spermlerin oosit içine penetrastonu engellenir.

 

Sperm hücresinin oosit içine girmesiyle oosit buna üç farklı şekilde yanıt verir.

Kortikal ve zona reaksiyonu başlar

İkinci mayotik bölünme tamamlanır

Oositte metabolik aktivasyon başlar

 

Sonuç olarak fertilizasyon sonunda yarısı anneden yarısı babadan gelen diploid sayıda kromozom ile her iki ebeveyden farklı kromozom yapısındaki tek hücreli zigot elde edilir.

İmplantasyon

Fertilizasyon ve gebeliğin olmadığı bir siklusta korpus luteumun dejenere olması ve progesteron desteğinin azalması ile implantasyon için hazırlanan endometrium kanama ile atılır ve menstrual faz başlar.

 

Endometrium menstruel siklus boyunca proliferatif ve sekretuar faz olarak adlandırılan dönemlerde değişikliklere uğrar. Endometrium sekretuar fazda implantasyona hazırlanır.

 

İnsanlarda embryonun implantasyonu blastokist aşamasında gerçekleşir ve yaklaşık 6.günde embryo blastın bulunduğu grupta üzerini örten trofoblastlar salgıladıkları preteoitik enzimler aracılığıyla sekretuar fazdaki endometriumun yüzeyel tabakası olan kompakt tabakanın epitel hücrelerini penetre etmeye başlar

 

8.günde blastokist endometrial strama içerisine kısmen gömülür. Bu aşamada embryo blast üzerindeki alanda trofoblastlar, içteki tek nükleuslu stotrofoblastlar ve dıştaki çok nükleuslu sinsityo trofoblastlar olmak üzere iki tabakaya farklılaşırlar ve endometrium içerisine daha derin olarak yerleşirler.

 

 

Ana sayfaya donmek icin  http://www.geocities.com/sinandoganturk/kadindogum1.html

 

 

                                                                                      11.02.2001

Dr.Sinan Dogantürk

Ankara