OSMANLI SANCAGI BAYBURT

RUS ISGALI VE ERMENI MEZALIMI

Yil 1916. D�sman Erzurum'u ele ge�irmis. Dumlu, Hinis bogazindan taaruza ge�erek Karasu vadisinin kuzeyini takip ederek Karabiyik'a bug�nk� ismi ile Kandilli'ye sizmis. Askale �nlerinde 51. Piyade Alayi ile karsilasmis. Alaya b�y�k zayiat vererek Sansa deresine dogru ilerlemistir.
Dumanli Sansa deresi ve Kop daglarinda mevzilenen T�rk birlikleri alayi imhadan kurtarmak i�in d�smanin �nemli bir kesimini esir alir. Diger kismini da geri �ekilmek zorunda birakir.
Israrla isgal hareketine devam eden Rus birlikleri savasin agirlik noktasini teskil eden Kop daglarini defalarca ge�meye �alisir. T�rk asker� birliklerine yardima giden binlerce sivil Bayburtlu Kop daglarinda ordu-millet b�t�nlesmesinin en g�zel �rnegini verir. "Kop Savunmasi muvaffak olmus ikinci Plevne'dir." diyen b�lge komutani Maresal Fevzi �akmak bu savasinin ne zorlu bir savas oldugunu �ok g�zel bir sekilde ifade eder.
Kop daglarini ge�emeyen d�sman bu kez Gavur daglari yolu ile Ispir bogazini zorlar. Kisa zamanda bogaz d�ser. G�nl�ce k�y� merkez olmak �zere d�sman Bayburt istikametine y�nelir.

Allahim ne bunaltici, ne bogucu bir gece
G�zlerimiz bulutlandi, arabaya binince
Karanlikta ka�iyoruz, �ogaliyor korkumuz,
Umulmadik bir felaket ge�iriyor ordumuz

Evet acisini y�reginde duyarak o g�nleri en g�zel sekilde ifade eden hemsehrimiz sair Kemalettin Kamu'nun hislerine yine bir baska d�rtl�g� ile ortak olalim.

G�n�llerin g�zyasina inandigi bir anda
Bin bah�eli beldemizi yadellere biraktik
G�lgesinde barinacak tek agacim yok artik
Dallarinda b�lb�l �ten bah�elere elveda.

Elemi ile sevinciyle ortak bir gaye i�in y�zyillardir �zerinde yasadigi ugrunda seve seve canini verdigi �z vataninda boynu b�k�k, g�zleri yasli ve sehitlerini arkada birakarak �oluk �ocugunu yanina aldigi birka� esyasini arabaya y�kleyerek a�, susuz, basi a�ik, yalin ayak yollara d�st�ler tarihin onlara reva g�rd�g� o zaman diliminde insanlarimiz.

O G�NLERIN YASAYAN TANIKLARI

Aslan MERCIMEKOGLU

O g�nleri yasayan hemsehrimiz Ahmet oglu 1897 dogumlu Aslan MERCIMEKOGLU Bayburt'un kuzeyine d�sen Konursu kasabasindan bir b�y�g�m�z oldugu i�in muhaceret g�nlerine dair kendisine basvurdugumuzda bize sunlari aktariyordu.
" Ben o tarihte cephede askerdim. Bizim birligimiz Soganli cephesinden geri alindi.Ben hastaligim dolayisiyla komutanimdan belge alarak k�y�m d�nd�m. Birka� g�n k�yde kaldiktan sonra duyduk ki cephe bozulmus ve Rus topraklarimiza dogru geliyormus. Biz de aile olarak aksam ezani okunurken k�y�m�zden Ugrak (Varzahan) k�y�ne oradan da �ayiryolu (S�n�r) k�y�ne gittik. Geceyi orada ge�irdikten sonra sabahleyin kafilemize �ikotlar'dan enistem Husret katildi. Rus'un o g�n Bayburt'a geldigini haber verdi. Yine Mehmet Efendi, Killi Aligilin Ahmet Efendi aileleri ile birlikte kafilemize katildilar. Oradan hareketle Karahisar, Susehri, Zile yolu ile �orum'a gittik. Sehirler arasinda dolasirken iasemizi h�k�met veriyordu"

G�ll� Hat�n

Bayburt'un G�k�edere (Pulur) kasabasindan G�g�s ogullarindan Imam kizi yaklasik 1891 dogumlu G�ll� Hat�n muhacereti g�rm�s ge�irmis, bagri yanik bir T�rk anasidir. Muhacirlige 3 yavrusu ile �ikmis tek evl�di ile d�nm�s bir ana olan G�ll� Hat�n'un esi cephede, iki oglu ise yol boylarinda sehit d�sm�st�r. Torunundan bize intikal eden hatiralarina g�re muhacereti s�yle anlatmaktadir
" Evden barktan, k�yden, kentten, tangir-ocaktan yok olacaksin. Yollara d�seceksin can havliyle. A�, susuz kalacaksin. Yanik tarlalarin, viranelerin, artiklari kavrulmus bugdaylarini ekmek yerine yiyeceksin. �st �iplak, bas a�ik ayaklar delik desik, bunlar yetmezmis�esine tasinmaz agirliginin �st�ne batmanlik �z�nt�y� de y�kleyeceksin. Her nefeste bir oh �ekeceksin. Muhacereti g�renlerin beli b�k�k bagri yaniktir yanik hey ogul"

Mustafa YAZICIOGLU

Isgal g�nlerini yasayan taniklardan Konursu Kasabasi'ndan Mevl�t oglu 1904 dogumlu Mustafa YAZICIOGLU ise sunlari s�ylemektedir.
" Adabasi (Abras) k�y� istikametinden bir s�vari d�rtnala k�y�m�ze geldi.
Selam�naleyk�m" dedi. "Ben m�sl�manim karsi daglarda asker var mi" diye sordu Tatar atlisi. Bizde "asker yok" dedik. Rus'un Bayburt'a gelisinden bu atli sayesinde haberdar olduk.
K�y�n yaslilari bir tepsi i�erisinde ekmek , su ve tuz koyarak Rus askerine karsi gittiler. Rus gamandari (komutani) " karsi dagda asker varsa k�y�n�z� bosaltip savas edecegiz" dedi. Biz de asker olmadigini tekrar ettik. Bunun �zerine k�y isgal edildi. Gamandar k�y� talan emri verdi. Bir bu�uk g�n m�ddetle tavuklarimiz dahil olmak �zere b�t�n malimizi talan ettiler. K�yl� tedbir olarak b�t�n kadinlari bir eve topladi. Biz annem ve kardeslerimizle k�yden �ikmadik.
Cephe bozuldugunda k�y�m�zde birliklerinden ayrilmis T�rk askerleri vardi. Ruslar bunlari topladilar. Her on kisiden birini vuracaklarini s�ylediler. Agabeyim de onlarin arasinda idi. 1 2�� 10 deyip bir kisiyi ayirmaya basladilar. Bu arada Akbulut k�y�nden Irf�ni Efendi geldi. Rus�a olarak Ruslar'in yakaladiklari kisilerin asker olmadigini Ruslar'a izah ederek vatandaslarimizi Ruslar'in elinden kurtardi.
Mustafa Bey' e G�re Irf�n� Efendi

"Irf�n� Efendi Akbulut k�y�nden olup yillarca Rusya'da insaat ve yol yapimi isleri ile ugrasmis k�y�m�zden dahi oralara is�i g�t�rm�st�r. Babayigit, iyiliksever, �ok iyi Rus�a bilen Ermeni mez�liminde mazlum halki koruyan, g�zeten ve hatta kurtulus ruhunu asilayan daha sonra Ermeniler tarafindan kalles�e arkadasi �ayirk�pr�l� P�r� Efendi ve Belediye Reisi Hafiz Efendi ile birlikte katledilen saygideger bir kisi idi." diyor.

Ziya MEMIS

Bayburt'un Kalecik (Yukari Hayik) k�y�nden Abdullah oglu 1906 dogumlu Ziya MEMIS o g�nleri s�yle resmetmektedir.
"K�y�m�zde Ermeni yoktu. T�rk ordusu bozulup askerlerin geri �ekildigi, Rus ordusunun ilerledigi haberi yayilinca daglarda Ermeni eskiyalari t�redi. Arazimize gidemez olduk. Askerimizin geri �ekilme olayini ise s�yle anlatiyor: G�n agarmadan askerimiz Allah Allah nidalari k�y�n karsisindaki �amliga �ikararak mevzilendi. Basimi ovaya �evirdigimde karinca gibi Rus askeri kaynadigini g�rd�k(g�rd�m). Kahraman askerimiz Ruslar'i topa tuttu. Ovanin y�z� (y�zeyi) yarali ve �l�lerle doldu; ancak sayilari o kadar �oktu ki askerlerimiz d�zenli bir sekilde geri �ekildi. K�y�m�z� Rus (lar) isgal etti. (Ruslar) �� g�n m�ddetle (m�ddetince) talan ilan etti (ler).

BAYBURT'TA KALANLAR VE ERMENI MEZ�LIMI

Bayburt halkinin g��ebilenleri g��t�kten sonra kalanlar korku aci ve dehset i�inde ne olacagini bilemeden vatanlarinin istilasini bekleyen b�-��re bir konuma d�sm�slerdir.
D�sman Erenli, (Duduzar) Dikmetas'tan (Aggi) ilerleyerek Bayburt'u isgal etmis ve Erzincan'da kararg�h kurmus, Kop daglari ise arkadan �evrilmistir. Halk suskunlugun, perisan olmuslugun beklenmeyen g�nlerinde mecbur edilmistir yasamaya.
Isgal g��leri, isgal sonrasinda k�y, kasaba, ve sehir merkezindeki Bayburtlu'nun malini acimasizca yagmalamis, bu da yetmiyormus gibi zalimce katliamlara baslamistir.
O g�nleri yasayanlardan biri olan Mehmet Hocaoglu'nun arsiv vesikalariyla yazdigi Ermeni Mezalimi ve Ermeniler'i anlatan eserinde isgal s�yle dile getirilmektedir.
" Evet Moskof Moskoftur ve emperyalisttir. Moskoflar Deli Petro zamanindan beri sicak denizlere �ikmak, d�nyaya hakim olmak sevdasindadirlar. Bu moskofun beyazinin da kizilinin da degismeyen politikasidir. Moskof bu gayeye ulasmak i�in her vasitaya basvurmaktan �ekinmedigi gibi bu ugurda bir �ok masum insan(lar)in kan(lar)inin akitilmasi da onu ilgilendirmez."
Rus bu politikasini da Bayburt'ta en iyi sekilde uygulamis, halka g�stermelik olarak iyi davranmis vatanini istila ettigi Bayburtlu'ya yaptigi zulm� halki g�stermeye �alismistir. B�t�n bunlarin yaninda Ermenisiz Ermenistan politikasini da canli tutmaya �alismistir.
Rus birlikleri Bolsevik Ihtil�li'ni (7 Kasim 1917) takiben �ekilmis gerideyse birlikte getirdikleri Ermeni �etelerinin zulm� kalmistir. Ermeni �eteleri zul�m faaliyetlerine baslamis ortaligi yakip yikmislardir. S�yle ki: O sirada Kafkas kolordusu komutani Yakup Sevki Pasa Bayburt'taki Ermeni Mez�limi hakkindaki raporunda sunlari belirtmektedir.
" Ermeniler Bayburt'u terk ettikleri g�n kasabani en g�zel konak ve magazalarindan d�rt y�z kadarini yakmislardir. 18 Ocak 1918 g�n� ekmeklik un dagitilacagini ilan ederek bir kisim kadin-erkek ve �ocuklari evvelce hapishane yapilan b�y�k binaya sokarak binayi vahsice yakmislardir.
Ayni zamanda sokaklarda tesad�f ettikleri �ocuk, kadin ve erkekleri s�ng� ve kursunla sehit etmek suretiyle her t�rl� fenaligi yapmislardir."

TAS MAGAZALARI (HANLARI) KATLIAMI

Bayburt ve �evresinde tas magazalar katliami olarak bilinen olay kisaca s�yle cereyan etmistir.
Bayburt ve havalisindeki M�sl�man halkin imhasina memur edilmis " Arsak Pasa" lakabi ile anilan azili Ermeni eskiyasi etrafina topladigi her t�rl� te�hizata sahip 500'e yakin Ermeni ile �nceden hazirladiklari plan geregi 14 Subat 1918 g�n� her sokak ve mahalleye bir takim devriyeler �ikararak birer bahane ile sokaklardaki ahaliyi toplamaya basliyorlar. (Sizi Arsak Pasa �agiriyor. M�him meseleler g�r�s�lecektir.) gibi yalanlarla halk kandirilarak imha yeri olarak planlanan Sari Hamdi Efendi'nin tas magazalarina kapatiliyorlar.
16 Subat 1918 sabahina kadar s�ren bu toplama islemi, sabahleyin M�sl�man kadinlarin toplanmasi ile devam ediyor.
Toplanan 14 kadin ve gen� kiz Tas Magazalari'nin tam karsisindaki Haydar Bey'in ahsap oteline dolduruluyorlar.
Katliam sabah 3'te basliyor. Tas Magazalari'nin kapidan girildigi zaman sagdan birinci odaya 23, soldan birinci odaya 4, ikinci odaya 60, 3. odaya 50, avlunun bitimindeki odalardan soldakine 48, sagdakine 8 kisi olmak �zere toplam 193 kisi dolduruluyor.
Soldan birinci odada bulunan Belediye Baskani Hafiz S�leyman, Akbulutlu Irf�n�, �ayirk�pr�l� P�r� ve Pelitlili Ahmet odadan �ikarilarak korkun� bir sekilde katlediliyorlar. (Bunlar Bayburt'un �nemli esrafindan olup y�rede kanaat �nderi konumunda olan insanlardir. Konursulu b�y�klerimizin anlattigina g�re Konursu'nun ileri gelenlerinden Etem Aga da Ermenilerce bu toplantiya �agrilmis Etem Aga'nin babasi Haci Halil g�rd�g� r�ya �zerine oglunun gitmesini engellemek istemis oglu ise bunu dinlemeyerek k�heylanina atlayip toplantiya gitmek i�in yola �ikmis; ancak bug�nk� Konursu Saglik Ocagi'nin bulundugu yerde at ayaklarini havaya kaldirip b�t�n zorlamalara karsin gitmek istememistir. Daha sonra Bayburt tarafindan kara bir dumanin g�ky�z�n� sardigi Konursu ahalisince g�r�lm�st�r. )
Ermeniler daha sonra etraftan zorla topladiklari ahaliyi diger tutuklularin g�zleri �n�nde sehit etmislerdir. G�zleri �n�nde korkun� ve vahsice arkadaslarinin �ld�r�ld�g�n� g�ren tutuklular aci feryatlar �ikarmis, kendilerine sira gelince de m�dafaaya �alismislarsa da ellerinde silaha benzer hi�bir seye bulunmadigindan iskenceyle ve vahsiligin en korkuncuna katlanarak sehadet serbetini i�mislerdir.
Kendilerine sira gelmesini bekleyen 60 kisiden Murat �avus, Sevki Sara� Hafiz ve Zahit mahallesinden Sadik �l�ler arasina girerek kendilerin �l� s�s� verip kurtulmuslardir.
Yine Haydar Bey'in oteline doldurulan 14 kadin soyundurulmaya zorlanmis bunlardan 3'� kendilerini pencereden atmayi basarmislardir. Kalan kadinlari �iplak bir halde Haydar Bey'in oteline bitisik �avusoglu'nun oteline g�t�ren Ermeniler burada hepsini birer birer �ld�r�p yakmislardir.
Pencereden asagi kendisini atan kadinlardan birinin tutuklu bulunan iki kizinin yukarida feryada balamasi �zerine Ermeniler bu kizlari da asagi indirip can �ekisen annelerinin g�zleri �n�nde sehit etmislerdir. Daha sonra da cesetleri annelerinin kollari arasina verip gazla kadini tutusturup diri diri yakmislardir.
Bir tarafta bu insanlik disi vahset olurken diger tarafta Tas Magazalari'na doldurulup kimi (bu kelime Bayburt'ta bazi anlaminda kullanilir.) �ld�r�len kimi yaralanan kimi ise �l� diye birakilan zavalli insanlar �zerlerine yagdirilan kursun ve bomba yagmurundan sonra esi ve benzeri g�r�lmemis katliamin son safhasinda olan �zerlerine gaz d�k�l�p yakilmislardir.
Ermeniler bu zavalli insanlari yakarken bunlarin "imdat" diye bagrismalari ve inlemelerini m�zik gibi algilayarak eglenceler yapmislardir. Insanligin simdiye kadar sahidi olmadigi ve tarihin hi�bir devrinde kaydetmedigi bir sekilde yakilan katledilen g�r�lmemis iskencelerle yok edilen bu insanlarin mevcudu 500'den fazladir.
Bu korkun� facialar s�r�p giderken sehrin bati y�n�nde Trabzon-Erzurum yolu �zerinde "binbasi hanlari" denilen ve Ruslar tarafindan cephanelik yapilan binanin plan disi ateslenmesi ile m�this bir patlama olmus, Ermeniler T�rk ordusunun ilerlemekte olmasindan korktuklarindan bu patlamayi T�rk ordusunun yakinlarindan top atmaya baslamasi sanarak panige kapilmis ve Erzurum'a dogru ka�maya baslamislardir.
21 Subat 1918 g�n� T�rk s�varileri Bayburt'a girmis kan ve korkunun yerini sevin� g�z yaslari almistir. Bayburtlu Zihni'ce bir s�yleyisle g�nler yeniden �lfetin �agina tebdil olmustur.

Yazinin degisiklige ugramamis h�linin bulundugu kaynak:

Bayburt Isimli �zel Sayili Dergi, Rus Isgali ve Ermeni Mez�limi, Bayburt, 21 Subat Kurtulus �zel Sayisi, 1989, s.2-3.