dilendirmez

BAYBURT M�SL�MAN D�LEND�RMEZLER CEM�YET�

Anadolu'nun kuzeydogusunda, bug�nk� dogu karadeniz b�lgesinin g�neyinde ve �oruh nehri vadisinde sarp bir dag k�tlesi �zerine kurulmus bulunan Bayburt, �evresi ile beraber T�rk'lerin Anadolu'da ilk olarak yerlestikleri b�lgelerdendir. Bilinebilen tarihi M.�. 3000-2500 yillarina kadar giden Bayburt'un kesin olarak T�rk hakimiyetine girisi Malazgirt zaferinden sonra olmustur. 1072'den 1202'ye kadar bazen Saltuklular'in, bazen de Danismendliler'in hakimiyetinde kalan sehir, 1202'de kesin olarak Saltuklular'in hakimiyetine son veren Sel�uklular'in eline ge�mis ve asil gelismesi de bu d�nemde (Tugrul Sah ve Cihan Sah 1202-1230) olmustur. Daha sonralari Ilhanlilar, Eretnaogullari ve uzun bir m�ddet Akkoyunlular'in elinde kalan sehir ve �evresi 1501 yilinda Safev�ler tarafindan alinmistir. 13 yil Safev� hakimiyetinde kalan Bayburt'un Osmanlilarin eline ge�isi ise, Yavuz Sultan Selim'in Iran seferi sirasinda ger�eklesmistir (1514). Ilhanlilar ve Sel�uklular d�neminde ekonomik ve k�lt�rel a�idan �nemli gelismeler kaydeden Bayburt, bu gelismesini Osmanlilar zamaninda da s�rd�rm�st�r. Ticaret, sanat, egitim ve k�lt�r tarihimizde m�him bir yeri olan Bayburt'ta XIX. y�zyila kadar �nemli bir olay cereyan etmemistir. XIX. ve XX. y�zyilda meydana gelen Osmanli-Rus savaslari 1828-1829/1876-1877 (93 Harbi) ve 1914-1918 (Birinci Cihan Harbi) , sehir �zerinde fevkal�de k�t� bir tesir icra etmis ve halki sed�d bir zulme maruz kalmistir. 1828-29, 1878 ve 1916'da Ruslar tarafindan isgal edilen Bayburt, bu isgaller sirasinda b�y�k �l��de tahrip edilmistir. Yakma, yikma hadiselerine bir de Ermenilerin katliamlari eklenince sehir yasanmaz bir hale gelmistir. Yapilan bu tahrip, yagma, iskence... ve zul�mlerin madd� zararlarinin yaninda manev� ve k�lt�rel degerler de hedef ittihaz edilmis ve neticede telafisi zor b�y�k bir hasar meydana gelmistir. Maruz kalinan bu durumun T�rk-Isl�m medeniyetine ait degerlerin saf bir bi�imde yasandigi Bayburt halki �zerinde derin bir tesir icra ettigi s�phe g�t�rmez bir ger�ektir.
Asirlar boyu, "Veren el, alan elden �st�nd�r" d�st�runu, kendisine siar edinmis ve bunu bir yasama bi�imi olarak telakki etmis olan Bayburtlu, yoklugun ve a�ligin ne demek oldugunu �esitli zamanlarda tecr�be etmis olsa bile, en acisini maruz kaldigi bu isgaller sirasinda tatmis ve; "Allah'im sen hi� kimseyi a�likla imtihan etme!.." s�z�n� adeta bir vird haline getirmisti. Hi�bir kimsenin, hele onur ve gururuna d�sk�n hi�bir Bayburtlu'nun tasvip edemiyecegi bir davranis olun dilenciligin bu d�nemde Bayburt ve �evresinde de yayilmaga basladigini g�rmek, gelinen aci noktanin hangi asamada oldugunu g�stermesi a�isindan m�himdir. Ayrica issizligi veya diger baska hususlari bahane edinerek, insanlarin hi�bir karsilik beklemeden sirf Allah rizasi i�in verme gibi g�zel hasletlerini s�istim�l edenlerin �ikabilecegini de hatirdan �ikarmamak gerekir.
Iste Bayburt M�sl�man Dilendirmezler Cemiyeti de b�yle felaketli g�nlerde Kaza Kaymakami Tunali Hilmi Bey'in �nderliginde kurulmustur. Bayburt esrafinin da genis bir katilimiyla olusturulan Cemiyet'in nizamnamesi 1913 (1329) yilinda yayinlanmistir. 12 maddeden m�rekkep bu nizamnamenin elimizde mevcut iki n�shasi bulunmaktadir. Bunlardan biri Erzurum Ittihad Matbaasi'nda, digeri de Samsun'da Matbaa-i Cemil'de basilmistir.
Faaliyetlerini "Dilendirmezler Ocagi" adiyla anilir bir idare heyeti vasitasiyla yerine getiren Cemiyet'in maksadi; "Issizligi bahane edinerek dilencilige girismis, yahut girisecek olanlara is" bulmaktir (madde-2). "Is'in, islemenin dostu, issizligin d�smani" olan Cemiyet'in azalari "S��ler" ve "Dilendirmezler" olmak �zere iki kisimdir (madde-9). S��ler Cemiyet'e giris �creti olarak en azindan bir �eyrek mecidiye (S��ler sadakasi) verip yazilanlar, her nerede olursa olsun (M�sl�man dilenmez, dilendirilmez) emelini takip etmek ve ettirmek vaadinde bulunanlardir. Dilendirmezler; "Nereli olursa olsun, Cemiyet'e girerken bir �eyrek mecidiye (Dilendirmez sadakasi); hem girdiginin ilk ayinda, hem de her senenin Mart'la, Eyl�l'�nde yarimsar mecidiye (Aylar sadakasi) verenlerdir. Ayrica, "Dilendirmezler, g�n�llerinde (kati bir merhamet), ruhlarinda (M�sl�man dilenmez, dilendirilmez) emelini tasirlar...". Nizamname'nin en ilgin� maddesi ise 10. maddedir: "Cemiyet, azasi 7 kisiye kadar inmis, bunlarin da re'yleri birlesmis ise feshedilebilir. Yine o sart ile ki, Cemiyet'in fesh kararini verenler; Cemiyet'in b�t�n varini alarak Edirne'ye gidecekler, orada �m�rlerinin sonuna kadar Isl�m yoksullari i�in �alisacaklardir".
Bayburt'un med�r-i iftih�rlarindan s�ir-i seh�r Zihn�'nin dilinde; "�sin�-yi hakayik u mec�z", "Nesr � tahs�lde Misr u Hic�z", "Ahd-i g�lsende sehr-i Sir�z", "Ilm � tefsirle hilkat-tir�z" ve "Belde-i s�irede azdan az" olan Bayburt'un, dolayisiyla hi�bir memleket ve ahalisinin b�yle k�t� bir duruma du�ar olmamasi; insanimizin bug�nlerde unutmaga y�z tuttugu hasb�lik, d�gerk�mlik ve baskalari i�in yasama gibi g�zel hasletlerini kaybetmemesi; devlet ricalimizin bu mevzuda gerekli b�t�n tedbirleri almasi temennisi ve ileride bu sahada arastirma yapacak olanlara bir me'haz (kaynak) teskil etmesi a�isindan 1913 yilinda sade bir �sl�pla kaleme alinarak yayinlanan bu nizamn�meyi aynen asagiya aliyoruz.

Bayburt M�sl�man Dilendirmezler Cemiyeti Nizamn�mesi

Madde-1: Bayburt'ta "Bayburt M�sl�man Dilendirmezler Cemiyeti" adiyla bir cemiyet kurulmustur.
Madde-2: Cemiyet kisaca s�ylemekle maksadini bildirmis, hatta hus�le gelmis olmak �midini besleyerek ilan eder ki; Isin, islemenin dostudur; issizligin, dilenciligin d�smanidir. Imdi issizligi bahane edinerek dilencilige girismis, yahut girisecek olanlara is bulmayi sadakanin en makbul� gibi tutar.
Madde-3: Cemiyet her issize is bulmaga bor�lu degildir. Yas�a, bas�a, saglamlik�a, sanat�a, is�ilik�e ve her t�rl� yasayis�a g�ze �arpar bir halde g��l� bulunanlar, Cemiyet'e kat'iyyen siginamazlar. Cemiyet yalniz bir hastalik, bir fel�ket, belki de bir talihsizlik y�z�nden d�sm�s olanlara a�iktir.
Madde-4: Cemiyet m�n�sip g�rd�g� bir isi islemeyenden hemen elini �eker. Eger o kimseyi dilencilikte g�r�r ise h�k�met vasitasiyla derhal cezalandirir.
Madde-5: K�yl� dilenciler, dilenciliklerine k�ylerinde de asla m�saade edilmemek, fakat k�yl�leri tarafindan hallerine g�re ge�inmeleri temin edilmek �zere k�ylerine; kazali olmayan dilenciler ise Kazadan disariya h�k�met vasitasiyla tard ettirilir.
Madde-6: Cemiyet, sehirli g��s�zlere n�fus basina on bes yasindan asagi, yukari itibariyle yazin 40, 60; kisin 60, 80 parayi ge�memek �zere g�ndelik verir. G��s�z; hem kendisi, hem de nafakasi ser'an �zerine vacip kisileri besleyemez olanlardir.
Nafakasi ser'an �zerine vacip kisileri besler olan bir g��s�ze bakmalari i�in Ser'iyye'ye m�racaatla isini neticelendirmek de Cemiyet'�e bir vazifedir. Cemiyet bu vazifelerini "Dilendirmezler Ocagi" adiyla anilir bir idare heyeti marifetiyle g�r�r.
Madde-7: "Dilendirmezler Ocagi" ihtiyaca g�re um�m� ictimalarda azaltilir, �ogaltilir, fakat en azdan (5) azadan m�rekkeptir: Biri, birinci reis, biri de ikinci reisdir; Biri, bask�tip, biri m�fettis, biri de sandikk�rdir. �b�rleri Ocak �z�sidirlar. Haftada bir kere muntazaman bask�tipligin davetiyle de fevkal�de olarak toplanirlar. Kararlarini ekseriyet, fakat (G��s�z karari) mevcut azasinin d�rtte �� re'yiyle verirler. Bunun karari olmaksizin bir ak�a sarf edilemez.
Reisler, Cemiyet'in de reisleridir. Birinci reis daima belde m�ft�sidir; ikinci reisle beraber Cemiyet'in haricde mes'ulleridir.
Bask�tip muhaberatla hes�bin gayr-i kuy�datdan; M�fettis, tahk�katla g��s�zlere m�teallik tahavv�latdan; Sandikk�r, tahs�latla hes�batdan, Cemiyet'in de dahilde mes'ulleridir.
Merci', vasita bask�tiplikdir.
M�racaat eden, bir yoksul ise bask�tiplikden bir (H�viyet k�gidi) alir; M�fettislige g�t�r�r.. Muamele, "Dilendirmezler Ocagi" karariyla biter. Ocagin birinci reisden m�'ad� azasi alti ay i�in um�m� ictimalarda intihab olunurlar.
Madde-8: Um�m� ictimalar Agustos'la Subat'ta olmak �zere yilda iki defa, reisligin ictima g�n�nden on bes g�n evvel, Kaza'daki b�t�n Cemiyet azasina g�nderilecek davetiyelerle vuku' bulur. "Dilendirmezler Ocagi'nin ��te iki, yahut Cemiyet'in Kaza'daki azasinin ��te biri tarafindan bask�tiplige verilecek mazbata �zerine de fevkal�de olarak v�ki' olur". Ge�mis, gelecek alti aylik isler, hesaplar, terakk�ler hakkinda malumat alinir, g�r�s�l�r, karar verilir, intih�plar yapilir.
Azadan fevkal�de bir sakirligi g�r�lenlere mukabele vazifesi de �fa olunur.
Madde-9: Aza: "S��ler, Dilendirmezler" adiyla iki koldur:
Sa�ler: Cemiyet'e duh�liye olarak en azdan bir �eyrek mecidiye "S��ler sadakasi" verip yazilanlar, her nerede olur ise olsun "M�sl�man dilenmez, dilendirilmez" emelini takip etmek, ettirmek vaadinde bulunanlardir, Kazada mukim Bayburt kazalilar bu kisma yazilamazlar.
Dilendirilmezler: Nereli olursa olsun, Cemiyet'e girerken en azdan bir �eyrek mecidiye (Dilendirmezler sadakasi); hem girdiginin ilk ayinda, hem de her senenin Mart'la, Eyl�l'�nde en azdan yarimsar mecidiye "Aylar sadakasi" verenlerdir. Sadakasini zamaninda vermeyen istifasini vermis sayilir. Cemiyet'e yine girebilirse de yine dilendirmezler sadakasi (duh�liye sadakasi) verecekdir. Koldan kola ge�en de en az(in)dan bir �eyrek mecidiye verir.
Dilendirmezler, g�n�llerinde "Kati bir merhamet", ruhlarinda da "M�sl�man dilenmez, dilendirilmez" emelini tasirlar... Kim ki rast geldigine sadaka vermekden kendisini alamaz; der'akab za'finin keff�reti olmak, yani acidigi kimseyi d�sk�nl�kten mutlak surette kurtarmak emeliyle, vazifesiyle h�k�mete, yahut Cemiyet'e haber verir. Vermezse ikinci bir keff�ret karsisinda bulunarak Cemiyet sandigina hemen bir yillik zek�tini, sadakasini yatiracaktir.
Madde-10: Cemiyet, azasi yedi kisiye kadar inmis, bunlarin da re'yleri birlesmis ise feshedilebilir. Yine o sart ile ki fesh kararini verenler, Cemiyet'in b�t�n varini alarak Edirne'ye gidecekler, orada �m�rlerinin sonuna kadar Isl�m yoksullari i�in �alisacaklardir.
Madde-11: Bu nizamn�me Cemiyet azasinin Kaza'da mevcut ��te iki re'yiyle tadil edilebilir.
Madde-12: Cemiyet'in m�hr�, nizamn�mesi, kendisi, h�k�met�e taninmistir.
Sene 25 m�barek Ramazan sene 331/15 Agustos sene 329 (1913)

Kaza Kaymakami Tunali Hilmi Bey'in Daveti �zerine
Cemiyeti Kuran Temel Aza
Top�u y�zbasisi Mahmut, tabibi Rifat, baytari Osman, m�l�zimi Ahmet Efendiler, Posta m�d�r� Nuri Efendi, Eytam M�d�r� Fahri Efendi, Sihhiye baytari Abdurrahman Efendi, R�sdiye M�d�r� Ali Fehmi Efendi, A'sar K�tibi Yakup Efendi, Evkaf memuru Fehmi Efendi, M�tekaid kolagasi Es'ad Efendi, D�y�n-i Um�miye memuru Hamdi Efendi, Mal m�d�r� Rifki Ekrem Efendi, M�fredat k�tibi Sabri Efendi, Orman memuru Hakki Efendi, Erzincan'da muallim Bayburtlu Mahmut Kemal Efendi, Dava vekili Serif, Tevfik, Ziya Efendiler, T�ccardan Durak Efendi, Hocaogullari Haci Mahmut ve Mehmet Efendiler, Debbag esnafindan S�kr� Efendi, Otelci Muhyiddin Efendi, Bakkal Hasan Efendi, �akiroglu N�zim, Pamuk�uoglu Haci Yusuf Efendi, Erzurumlu Tevfik Efendi, Tuzcuz�de Samil Efendi, Keskinoglu Hamdi Efendi, Debbag Ibrahim Aga, Bilal �avus, Haci Bey.

Taceddin Kayao�lu
Ara�t�rmac� - Yazar

Cemiyetle ilgili bas�ndan baz� yaz�lar

Dilendirmeyen cemiyet

Sava� d�nemi n�fusu 80 binlere dayanan Bayburt�ta dilencili�in artmas� �zerine �ok ilgin� bir cemiyet kurulmu�tu. 1913 y�l�n�n ramazan ay�na rastlayan bir g�nde kaza kaymakam� Tunal� Hilmi Bey�in ba�kanl��nda kurulan bu cemiyet �Bayburt M�sl�manlar Dilendirmezler Cemiyeti� ismini ta��yordu.

1828-29, 1878 ve 1916�da Ruslar taraf�ndan i�gal edilen Bayburt, bu i�galler sonucu b�y�k �l��de tahribe u�ram��, yakma, y�kma hadiselerine bir de Ermenilerin katliamlar� eklenince �ehir ya�anmaz hale gelmi�ti. Tabii onca ya�anan zul�m ve maddi zarar�n bir getirisi de fakirlik ve yoksulluktu. ��te o d�nem Bayburt ve �evresinde dilencilik hayli yay�lm�� ve �n� al�namaz bir hale gelmi�ti. ��te �Bayburt M�sl�manlar Dilendirmezler Cemiyeti� de kaza kaymakam� Tunal� Hilmi Bey�in �nderli�i etraf�nda toplanm�� olan 30 kadar Bayburt kazas�n�n esnaf, e�raf ve m�lki erk�n� taraf�ndan kurulmu�tu. Halk�n yard�mlar�yla d�necek bu cemiyette ama� Allah� te�l�n�n r�zas�na kavu�mak, �ok zor g�nler g�rm�� hem�ehrilerine yard�mc� olmakt�.

Bu yard�mla�ma bi�imi k�lt�r�m�zdeki �sa� elin verdi�inden sol elin haberdar olmamas�� anlay��n�n bir uzant�s�yd� asl�nda. Bu sayede g�steri� ve riyadan uzakla��p, kat kat sevab�na ula�mak gayesi yat�yordu. Yard�mlar sadaka gibi bizzat elden verilmedi�i i�in kimlerin ne kadar yard�m yapt�klar� da if�a edilmiyordu.

Bayburt M�sl�manlar Dilendirmezler Cemiyeti, �er�i usullere g�re bakmakla y�k�ml� olduklar� ki�ileri eme�iyle beslemekte g��l�k �eken ve onlar� doyuramayan M�sl�man Bayburtlulara birer i� bularak, �al��t�rmak amac�yla kurulmu�tu. Bayburt M�sl�manlar Dilendirmezler Cemiyeti kendisini �i�in, i�lemenin dostu; i�sizli�in, dilencili�in d��man�� olarak ilan etmi�ti. Cemiyetin amac�, �i�sizli�i bahane ederek dilencili�e giri�mi� veya giri�ecek olanlara i� bulmay� sadakan�n en makbul� tutar� s�zleriyle a��klanm��t�.

Cemiyet; ya��a gen�, sa�lam, sanata ve i��ili�e yatk�n olanlar de�il, hastal�kl�, bir felaket veya bir talihsizlik y�z�nden d��m�� olanlara a��kt�. Cemiyet m�nasip g�rd�� bir i�i i�lemeyenden hemen elini �eker, e�er o kimse tekrar dilencilikte g�r�l�r ise h�k�met taraf�ndan cezaland�r�l�rd�. Cemiyetin nizamnamesinde �g��s�z� ad�yla an�lan bu ki�ilere, kendileri de dahil olmak �zere bakmakla y�k�ml� olduklar� 15 ya��ndan yukar� her ki�i i�in yaz mevsiminde g�ndelik 40-60 para, k�� mevsiminde de 60-80 para yard�mda bulunuyordu. Ancak bu para o d�nemlerde yaln�zca ekmek ve odun alabilecek kadar az bir miktara tekab�l ediyordu. Bu cemiyetin kurulmas�ndaki bir di�er ama� da ramazan ay� sebebiyle iyice artm�� olan dilencilere kar�� bir �e�it tedbirdi.

Cemiyetin y�netim kurulu haftada bir kez toplan�r, yoksul bir ki�iye yard�m ba�lanmas� i�in cemiyetin b�t�n y�netim kurulu �yelerinin oylar�n�n en az d�rtte �� ile al�nmas� gereken �g��s�z karar�� haricindeki t�m Y�netim Kurulu kararlar� da al�nmaktayd�. �G��s�z karar�� kartmak ve cemiyetten yard�m almaya ba�lamak isteyen bir yoksulun cemiyetin ba�katibinden bir h�viyet k��d� almas�, cemiyetin m�fetti�inin bu ba�vuruyu incelemeye koyup �ahs�n ger�ekten yoksul olup olmad��n� belirlemesi ve nihayet cemiyetin y�netim kurulu �yelerinin en az d�rtte ��n�n bu ki�iye yard�m ba�lanmas� i�in oy vermesi gerekmekteydi.

Fahri �yeleri saymazsak, cemiyetin �yeleri �Sa�iler� ve �Dilendirmezler� olarak iki k�s�mdan olu�uyordu. Bayburt�ta ik�met eden sa�iler, cemiyete girerken en az bir �eyrek mecidiye sadaka vermekle y�k�ml�yd�ler. Dilendirmezler ise cemiyete girerken en az bir �eyrek mecidiye dilendirmez sadakas�, girdikleri ilk ayda ve onu izleyen her y�l�n mart ve eyl�l aylar�nda yar�m�ar mecidiye aylar sadakas� vermekle y�k�m�yd�. �Dilendirmezler� g�n�llerinde kat� bir merhamet, ruhlar�nda �M�sl�man dilenmez, dilendirilmez� emelini ta��rlar, kim ki rast geldi�ine sadaka vermekten kendini alamaz, derakab za�ifinin kef�reti olarak, yani ac�d�� kimseyi d��k�nl�kten mutlak surette kurtarmak emeliyle, vazifesiyle h�k�mete veya cemiyete haber verir, vermezse ikinci bir kefaret kar��s�nda bulunarak Cemiyet Sand��na hemen bir y�ll�k zekat�n� veya sadakas�n� yat�r�rd�.

Cemiyetin Kurulu�u