Geplaatst op zaterdag 20 oktober 2007 06:04 , laatste wijziging zaterdag 20 oktober 2007 09:05

Wolkers voor velen symbool van verplatting

door Johan Bakker

Schrijver en beeldend kunstenaar Jan Wolkers is gisteren op 81-jarige leeftijd overleden. De Bijbel was zijn inspiratiebron, maar zijn boeken werden door christenen nooit geaccepteerd.

TEXEL - Jan Wolkers zal als auteur herinnerd worden door boeken als Turks Fruit en Terug naar Oegstgeest . Als beeldhouwer werd hij bekend met zijn glazen Auschwitz-monument in Amsterdam. Zowel Wolkers' beeldende werk als zijn geschriften riepen vaak heftige reacties op. Zijn glazen beeldhouwwerken waren regelmatig mikpunt van vernielingen. De boeken van Jan Wolkers zijn in christelijke kring lang geboycot. De overvloedig beschreven seksualiteit en de afrekening met het gereformeerde geloof zijn hiervan de voornaamste oorzaken. Veel gelovigen zagen Wolkers als het symbool voor de 'verplatting' van de naoorlogse literatuur.

Jan Wolkers werd op 26 oktober 1925 geboren in Oegstgeest, als derde van elf kinderen in een gereformeerd gezin. Omdat hij slecht presteerde op school ging Wolkers al vroeg aan het werk als achtereenvolgens dierenverzorger, tuinman en landschapsschilder. In de oorlog verhuisde Jan naar Leiden, waar hij onderdook. Hij kreeg zijn eerste teken- en schilderslessen aan de Leidse Schildersacademie. In 1957 bleek de kwaliteit van zijn werk zo goed dat hij een beurs ontving die hem in staat stelde les te krijgen van de beroemde beeldhouwer Zadkine in Parijs.

Wolkers' eerste verhalenbundel Serpentina's Petticoat verscheen in 1961. In dit debuut zijn Wolkers' fascinaties al terug te vinden: hij beschrijft hoe zijn zus Serpentina een onderjurk maakt van het doodskleed van een overleden oom. Ook Wolkers' latere romans gaan vaak over seksualiteit, lichamelijk verval en de dood. Zijn boeken zitten vol bittere humor en beschrijvingen van benauwende gezinsomstandigheden. Wel bezit Wolkers een grote liefde voor de natuur.

Meerdere malen verhaalt Wolkers in zijn veelal autobiografisch getinte boeken dat hij zijn vader ooit vroeg nadat hun kat was overleden of dieren ook in de hemel kwamen. De vader ontkende dat omdat beesten geen ziel zouden bezitten. Waarop Wolkers verbitterd constateerde dat als hun kat geen ziel had, zijn vader haar nog nooit goed in de ogen had gekeken.

Behalve de cruciale kattenscène, speelt ook Wolkers' aan difterie overleden broer een grote rol in zijn boeken en verhalen. Deze oudste broer gold als rolmodel, met name op het gebied van het kritisch ondervragen van het 'geloof der vaderen'. Wolkers verloor dit geloof maar bleef wel de Bijbel lezen. In het essay Op de vleugelen der profeten beschrijft Wolkers hoe de bijbeltaal hem als schrijver diepgaand heeft beïnvloed. Doordat vader Wolkers drie keer per dag hele hoofdstukken aan tafel voorlas, maakte Jan naar eigen zeggen al vroeg kennis met moord, doodslag en seksuele uitspattingen. Wanneer hij bij de buren at, klonk het 'wel bekome u' vergeleken met die van spanning zinderende bijbelverhalen maar schamel.

Hoewel de Bijbel Wolkers' voornaamste inspiratiebron was, is met name zijn latere werk in christelijke kring nooit geaccepteerd. Wat christenen Wolkers kwalijk namen is dat hij de grens van het toelaatbare op het gebied van de zedelijkheid ver overschreed. Bovendien vonden veel gelovigen Wolkers' werk te neerslachtig en te negatief. Met name Turks Fruit (1969) was berucht. Toen het enige jaren na verschijning bovendien werd verfilmd met de schaamteloos naakt ronddartelende Monique van der Ven in de hoofdrol, had vrijwel iedereen er een mening over. Hoewel het boek eveneens overvloedig sappige scènes bevat, is het lang zo plat niet als de film. Eigenlijk gaat Turks Fruit meer over liefde en trouw dan over seks. Het belangrijkste en beste boek van Jan Wolkers is Terug naar Oegstgeest (1965). In deze roman wisselt Wolkers hoofdstukken met jeugdherinneringen af met verslagen van latere bezoeken aan de plekken uit zijn jeugd. Hij neemt hierin weliswaar afscheid van het geloof, maar doet dat na een oprecht beschreven zoektocht. Terug naar Oegstgeest is bovendien te beschouwen als een monument voor Wolkers' broer.

Jan Wolkers was altijd een opvallende verschijning in de media. Bekend werd het bezoek dat hij in 1971 na collega Godfried Bomans bracht aan Rottumerplaat. De radioluisteraars hadden eerst gehoord hoe bang Bomans werd van de meeuwen en de eenzaamheid. Wolkers voelde zich echter helemaal in zijn element op het stille eiland. Niet veel later verruilden Jan en Karina Wolkers dan ook het drukke Amsterdam voor het idyllische 'Huize Pomona' op Texel. Nog maar een paar jaar geleden was Wolkers in wekelijkse kindertelevisie-uitzendingen van de VPRO te zien. Hij vertelde vanuit zijn prachtige achtertuin enthousiast over bloemetjes en beestjes.

Wolkers won in de jaren tachtig enkele belangrijke prijzen, waaronder de Constantijn Huygensprijs en de P.C. Hooftprijs. De schrijver veroorzaakte nogal wat opschudding toen hij meedeelde de prijzen te weigeren omdat deze 'veel te laat kwamen'. Op hoge leeftijd schreef Wolkers in 2005 het matige boekenweekgeschenk Zomerhitte . Wolkers' beeldende werk bleef wel lang getuigen van zijn grote vitaliteit en levenslust. In 2002 was een deel hiervan te zien in het Cobramuseum dat een overzichtstentoonstelling organiseerde met zowel vroege landschappen als later geometrisch werk. Eén van de mooiste beelden van Jan Wolkers staat op een grasveldje in Groningen-Zuid. Wolkers toont in dit Vrouw met kat in één ontroerend beeld zowel de liefde voor de vrouw als voor de kat.

Zo broos als de mens is zijn werk. Dat geldt ook voor Jan Wolkers. Aan de waddenkust bij Oudeschild op Texel was afgelopen zomer op de dijk een plaquette aangebracht met de tekst: ,,Op deze plaats stond een beeld van Jan Wolkers. Het in glas uitgevoerde kunstwerk droeg de naam Tot hiertoe en niet verder . Onbekenden hebben het verwoest. Ik ween om bloemen in de knop gebroken (citaat Willem Kloos).''